Vergilius, Aeneis, Liber IX
| 1 | Atque ea diversa penitus dum parte geruntur, |
| 2 | Irim de caelo misit Saturnia Iuno |
| 3 | audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis |
| 4 | Pilumni Turnus sacrata valle sedebat. |
| 5 | Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est: |
| 6 | 'Turne, quod optanti divom promittere nemo |
| 7 | auderet, volvenda dies en attulit ultro. |
| 8 | Aeneas urbe et sociis et classe relicta |
| 9 | sceptra Palatini sedemque petit Evandri. |
| 10 | Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes |
| 11 | Lydorumque manum collectos armat agrestis. |
| 12 | Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus. |
| 13 | Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.' |
| 14 | Dixit et in caelum paribus se sustulit alis |
| 15 | ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. |
| 16 | Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas |
| 17 | sustulit ac tali fugientem est voce secutus: |
| 18 | 'Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam |
| 19 | detulit in terras? Unde haec tam clara repente |
| 20 | tempestas? Medium video discedere caelum |
| 21 | palantisque polo stellas. Sequor omina tanta, |
| 22 | quisquis in arma vocas.' Et sic effatus ad undam |
| 23 | processit summoque hausit de gurgite lymphas, |
| 24 | multa deos orans, oneravitque aethera votis. |
| 25 | Iamque omnis campis exercitus ibat apertis, |
| 26 | dives equum, dives pictai vestis et auri; |
| 27 | Messapus primas acies, postrema coercent |
| 28 | Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus, |
| 29 | [vertitur arma tenens et toto vertice supra est.] |
| 30 | Ceu septem surgens sedatis amnibus altus |
| 31 | per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus |
| 32 | cum refluit campis et iam se condidit alveo. |
| 33 | Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem |
| 34 | prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis. |
| 35 | Primus ab adversa conclamat mole Caicus: |
| 36 | 'Quis globus, o cives, caligine volvitur atra? |
| 37 | Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros, |
| 38 | hostis adest, heia!' Ingenti clamore per omnis |
| 39 | condunt se Teucri portas et moenia complent. |
| 40 | Namque ita discedens praeceperat optumus armis |
| 41 | Aeneas: siqua interea fortuna fuisset, |
| 42 | neu struere auderent aciem neu credere campo; |
| 43 | castra modo et tutos servarent aggere muros. |
| 44 | Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat, |
| 45 | obiciunt portas tamen et praecepta facessunt |
| 46 | armatique cavis expectant turribus hostem. |
| 47 | Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen |
| 48 | viginti lectis equitum comitatus, et urbi |
| 49 | improvisus adest; maculis quem Thracius albis |
| 50 | portat equus cristaque tegit galea aurea rubra. |
| 51 | 'Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem? |
| 52 | En,' ait et iaculum attorquens emittit in auras, |
| 53 | principium pugnae, et campo sese arduus infert. |
| 54 | Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur |
| 55 | horrisono: Teucrum mirantur inertia corda, |
| 56 | non aequo dare se campo, non obvia ferre |
| 57 | arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc |
| 58 | lustrat equo muros aditumque per avia quaerit. |
| 59 | Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili |
| 60 | cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris, |
| 61 | nocte super media; tuti sub matribus agni |
| 62 | balatum exercent, ille asper et improbus ira |
| 63 | saevit in absentis, collecta fatigat edendi |
| 64 | ex longo rabies et siccae sanguine fauces: |
| 65 | haud aliter Rutulo muros et castra tuenti |
| 66 | ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet. |
| 67 | Qua temptet ratione aditus et quae via clausos |
| 68 | excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum? |
| 69 | Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat, |
| 70 | aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis, |
| 71 | invadit sociosque incendia poscit ovantis |
| 72 | atque manum pinu flagranti fervidus implet. |
| 73 | Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni, |
| 74 | atque omnis facibus pubes accingitur atris. |
| 75 | Diripuere focos; piceum fert fumida lumen |
| 76 | taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam. |
| 77 | Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris |
| 78 | avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes? |
| 79 | Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis. |
| 80 | Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida |
| 81 | Aeneas classem et pelagi petere alta parabat, |
| 82 | ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum |
| 83 | vocibus his adfata Iovem: 'Da, nate, petenti, |
| 84 | quod tua cara parens domito te poscit Olympo. |
| 85 | [Pinea silva mihi, multos dilecta per annos] |
| 86 | lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant, |
| 87 | nigranti picea trabibusque obscurus acernis: |
| 88 | has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret, |
| 89 | laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit. |
| 90 | Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem: |
| 91 | ne cursu quassatae ullo neu turbine venti |
| 92 | vincantur, prosit nostris in montibus ortas.' |
| 93 | Filius huic contra, torquet qui sidera mundi: |
| 94 | 'O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis? |
| 95 | Mortaline manu factae immortale carinae |
| 96 | fas habeant certusque incerta pericula lustret |
| 97 | Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas? |
| 98 | Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt |
| 99 | Ausonios olim, quaecumque evaserit undis |
| 100 | Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva, |
| 101 | mortalem eripiam formam magnique iubebo |
| 102 | aequoris esse deas, qualis Nereia Doto |
| 103 | et Galatea secant spumantem pectore pontum. |
| 104 | Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris, |
| 105 | per pice torrentis atraque voragine ripas |
| 106 | adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. |
| 107 | Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae |
| 108 | debita complerant, cum Turni iniuria Matrem |
| 109 | admonuit ratibus sacris depellere taedas. |
| 110 | Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens |
| 111 | visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus |
| 112 | Idaeique chori; tum vox horrenda per auras |
| 113 | excidit et Troum Rutulorumque agmina complet: |
| 114 | 'Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis |
| 115 | neve armate manus: maria ante exurere Turno |
| 116 | quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae, |
| 117 | ite deae pelagi: genetrix iubet.' Et sua quaeque |
| 118 | continuo puppes abrumpunt vincula ripis |
| 119 | delphinumque modo demersis aequora rostris |
| 120 | ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum) |
| 121 | quot prius aeratae steterant ad litora prorae |
| 122 | reddunt se totidem facies pontoque feruntur. |
| 123 | Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse |
| 124 | turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis |
| 125 | rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto. |
| 126 | At non audaci Turno fiducia cessit; |
| 127 | ultro animos tollit dictis atque increpat ultro: |
| 128 | Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse |
| 129 | auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes |
| 130 | exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris |
| 131 | nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est. |
| 132 | Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes |
| 133 | arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent, |
| 134 | siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum: |
| 135 | sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva |
| 136 | fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra |
| 137 | fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem, |
| 138 | coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas |
| 139 | iste dolor solisque licet capere arma Mycenis. |
| 140 | Sed periisse semel satis est: peccare fuisset |
| 141 | ante satis penitus modo non genus omne perosos |
| 142 | femineum. Quibus haec medii fiducia valli |
| 143 | fossarumque morae, leti discrimina parva, |
| 144 | dant animos. At non viderunt moenia Troiae |
| 145 | Neptuni fabricata manu considere in ignis? |
| 146 | 'Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum |
| 147 | apparat et mecum invadit trepidantia castra.' |
| 148 | Non armis mihi Volcani, non mille carinis |
| 149 | est opus in Teucros; addant se protinus omnes |
| 150 | Etrusci socios, tenebras et inertia furta |
| 151 | Palladii caesis summae custodibus arcis |
| 152 | ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo: |
| 153 | luce palam certum est igni circumdare muros. |
| 154 | Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga |
| 155 | esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum. |
| 156 | Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei, |
| 157 | quod superest, laeti bene gestis corpora rebus |
| 158 | procurate, viri, et pugnam sperate parari.' |
| 159 | Interea vigilum excubiis obsidere portas |
| 160 | cura datur Messapo et moenia cingere flammis. |
| 161 | Bis septem Rutuli, muros qui milite servent, |
| 162 | delecti; ast illos centeni quemque sequuntur |
| 163 | purpurei cristis iuvenes auroque corusci. |
| 164 | Discurrunt variantque vices fusique per herbam |
| 165 | indulgent vino et vertunt crateras aenos. |
| 166 | Conlucent ignes, noctem custodia ducit |
| 167 | insomnem ludo. |
| 168 | Haec super e vallo prospectant Troes et armis |
| 169 | alta tenent, nec non trepidi formidine portas |
| 170 | explorant pontisque et propugnacula iungunt, |
| 171 | tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus, |
| 172 | quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent, |
| 173 | rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros. |
| 174 | Omnis per muros legio, sortita periclum, |
| 175 | excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est. |
| 176 | Nisus erat portae custos, acerrimus armis, |
| 177 | Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida |
| 178 | venatrix iaculo celerem levibusque sagittis; |
| 179 | it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter |
| 180 | non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma, |
| 181 | ora puer prima signans intonsa iuventa. |
| 182 | His amor unus erat, pariterque in bella ruebant: |
| 183 | tum quoque communi portam statione tenebant. |
| 184 | Nisus ait: 'Dine hunc ardorem mentibus addunt, |
| 185 | Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido? |
| 186 | Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum |
| 187 | mens agitat mihi nec placida contenta quietest. |
| 188 | Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum. |
| 189 | Lumina rara micant; somno vinoque soluti |
| 190 | procubuere; silent late loca: percipe porro, |
| 191 | quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat. |
| 192 | Aenean acciri omnes, populusque patresque, |
| 193 | exposcunt mittique viros, qui certa reportent. |
| 194 | Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti |
| 195 | fama sat est), tumulo videor reperire sub illo |
| 196 | posse viam ad muros et moenia Pallantea.' |
| 197 | Obstipuit magno laudum percussus amore |
| 198 | Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum: |
| 199 | 'Mene igitur socium summis adiungere rebus, |
| 200 | Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam? |
| 201 | Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes, |
| 202 | Argolicum terrorem inter Troiaeque labores |
| 203 | sublatum erudiit, nec tecum talia gessi, |
| 204 | magnanimum Aenean et fata extrema secutus: |
| 205 | est hic, est animus lucis contemptor et istum |
| 206 | qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.' |
| 207 | Nisus ad haec: 'Equidem de te nil tale verebar |
| 208 | nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem |
| 209 | Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis. |
| 210 | Sed siquis, quae multa vides discrimine tali, |
| 211 | siquis in adversum rapiat casusve deusve, |
| 212 | te superesse velim; tua vita dignior aetas. |
| 213 | Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum |
| 214 | mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit, |
| 215 | absenti ferat inferias decoretque sepulchro. |
| 216 | Neu matri miserae tanti sim causa doloris, |
| 217 | quae te sola, puer, multis e matribus ausa |
| 218 | persequitur magni nec moenia curat Acestae,' |
| 219 | Ille autem: 'Causas nequiquam nectis inanis, |
| 220 | nec mea iam mutata loco sententia cedit: |
| 221 | adceleremus,' ait. Vigiles simul excitat, illi |
| 222 | succedunt servantque vices: statione relicta |
| 223 | ipse comes Niso graditur, regemque requirunt. |
| 224 | Cetera per terras omnis animalia somno |
| 225 | laxabant curas et corda oblita laborum: |
| 226 | ductores Teucrum primi et delecta iuventus |
| 227 | consilium summis regni de rebus habebant, |
| 228 | quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset. |
| 229 | Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes, |
| 230 | castrorum et campi medio. Tum Nisus et una |
| 231 | Euryalus confestim alacres admittier orant: |
| 232 | rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus |
| 233 | accepit trepidos ac Nisum dicere iussit. |
| 234 | Tum sic Hyrtacides: 'Audite O mentibus aequis, |
| 235 | Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis, |
| 236 | quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti |
| 237 | conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi, |
| 238 | qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto; |
| 239 | interrupti ignes, aterque ad sidera fumus |
| 240 | erigitur: si fortuna permittitis uti |
| 241 | quaesitum Aenean et moenia Pallantea, |
| 242 | mox hic cum spoliis ingenti caede peracta |
| 243 | adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis: |
| 244 | vidimus obscuris primam sub vallibus urbem |
| 245 | venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.' |
| 246 | Hic annis gravis atque animi maturus Aletes: |
| 247 | 'Di patrii, quorum semper sub numine Troia est, |
| 248 | non tamen omnino Teucros delere paratis, |
| 249 | cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis |
| 250 | pectora.' Sic memorans umeros dextrasque tenebat |
| 251 | amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat. |
| 252 | 'Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis |
| 253 | praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum |
| 254 | di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet |
| 255 | actutum pius Aeneas atque integer aevi |
| 256 | Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.' |
| 257 | 'Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,' |
| 258 | excipit Ascanius,' per magnos, Nise, penatis |
| 259 | Assaracique larem et canae penetralia Vestae |
| 260 | obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est, |
| 261 | in vestris pono gremiis: revocate parentem, |
| 262 | reddite conspectum; nihil illo triste recepto. |
| 263 | Bina dabo argento perfecta atque aspera signis |
| 264 | pocula, devicta genitor quae cepit Arisba, |
| 265 | et tripodas geminos, auri duo magna talenta, |
| 266 | cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido. |
| 267 | Si vero capere Italiam sceptrisque potiri |
| 268 | contigerit victori et praedae dicere sortem, |
| 269 | vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis |
| 270 | aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis |
| 271 | excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise. |
| 272 | Praeterea bis sex genitor lectissima matrum |
| 273 | corpora captivosque dabit suaque omnibus arma, |
| 274 | insuper his campi quod rex habet ipse Latinus. |
| 275 | Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas |
| 276 | insequitur, venerande puer, iam pectore toto |
| 277 | accipio et comitem casus complector in omnis. |
| 278 | Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus; |
| 279 | seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum |
| 280 | verborumque fides.' Contra quem talia fatur |
| 281 | Euryalus: 'Me nulla dies tam fortibus ausis |
| 282 | dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda |
| 283 | aut adversa cadat. Sed te super omnia dona |
| 284 | unum oro, genetrix Priami de gente vetusta |
| 285 | est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus |
| 286 | mecum excedentem, non moenia regis Acestae. |
| 287 | Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est |
| 288 | inque salutatam linquo: nox et tua testis |
| 289 | dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis |
| 290 | at tu, oro, solare inopem et succurre relictae. |
| 291 | Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo |
| 292 | in casus omnis.' Percussa mente dedere |
| 293 | Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus, |
| 294 | atque animum patriae strinxit pietatis imago. |
| 295 | Tum sic effatur: |
| 296 | 'Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis. |
| 297 | Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae |
| 298 | solum defuerit, nec partum gratia talem |
| 299 | parva manet. Casus factum quicumque sequentur, |
| 300 | per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat: |
| 301 | quae tibi polliceor reduci rebusque secundis, |
| 302 | haec eadem matrique tuae generique manebunt.' |
| 303 | Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem |
| 304 | auratum, mira quem fecerat arte Lycaon |
| 305 | Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna. |
| 306 | Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis |
| 307 | exuvias; galeam fidus permutat Aletes. |
| 308 | Protinus armati incedunt; quos omnis euntis |
| 309 | primorum manus ad portas iuvenumque senumque |
| 310 | prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus, |
| 311 | ante annos animumque gerens curamque virilem, |
| 312 | multa patri mandata dabat portanda: sed aurae |
| 313 | omnia discerpunt et nubibus inrita donant. |
| 314 | Egressi superant fossas noctisque per umbram |
| 315 | castra inimica petunt, multis tamen ante futuri |
| 316 | exitio. Passim somno vinoque per herbam |
| 317 | corpora fusa vident, arrectos litore currus, |
| 318 | inter lora rotasque viros, simul arma iacere, |
| 319 | vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus: |
| 320 | 'Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res. |
| 321 | Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis |
| 322 | a tergo possit, custodi et consule longe; |
| 323 | haec ego vasta dabo et lato te limite ducam. |
| 324 | Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum |
| 325 | Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis |
| 326 | exstructus toto proflabat pectore somnum. |
| 327 | Rex idem et regi Turno gratissimus augur, |
| 328 | sed non augurio potuit depellere pestem. |
| 329 | Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis |
| 330 | armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis |
| 331 | nanctus equis ferroque secat pendentia colla; |
| 332 | tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit |
| 333 | sanguine singultantem; atro tepefacta cruore |
| 334 | terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque |
| 335 | et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte |
| 336 | luserat, insignis facie, multoque iacebat |
| 337 | membra deo victus: felix, si protinus illum |
| 338 | aequasset nocti ludum in lucemque tulisset. |
| 339 | Impastus ceu plena leo per ovilia turbans |
| 340 | (suadet enim vesana fames) manditque trahitque |
| 341 | molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento: |
| 342 | nec minor Euryali caedes; incensus et ipse |
| 343 | perfurit ac multam in medio sine nomine plebem, |
| 344 | Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque, |
| 345 | ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem, |
| 346 | sed magnum metuens se post cratera tegebat; |
| 347 | pectore in adverso totum cui comminus ensem |
| 348 | condidit adsurgenti et multa morte recepit. |
| 349 | Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta |
| 350 | vina refert moriens; hic furto fervidus instat. |
| 351 | Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem |
| 352 | deficere extremum et religatos rite videbat |
| 353 | carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus. |
| 354 | sensit enim nimia caede atque cupidine ferri: |
| 355 | 'Absistamus,' ait, 'nam lux inimica propinquat. |
| 356 | Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.' |
| 357 | Multa virum solido argento perfecta relinquunt |
| 358 | armaque craterasque simul pulchrosque tapetas. |
| 359 | Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis |
| 360 | cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim |
| 361 | quae mittit dona hospitio cum iungeret absens |
| 362 | Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti, |
| 363 | [post mortem bello Rutuli pugnaque potiti] |
| 364 | haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat. |
| 365 | Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram |
| 366 | induit. Excedunt castris et tuta capessunt. |
| 367 | Interea praemissi equites ex urbe Latina, |
| 368 | cetera dum legio campis instructa moratur, |
| 369 | ibant et Turno regi responsa ferebant, |
| 370 | tercentum, scutati omnes, Volcente magistro. |
| 371 | Iamque propinquabant castris murosque subibant, |
| 372 | cum procul hos laevo flectentis limite cernunt |
| 373 | et galea Euryalum sublustri noctis in umbra |
| 374 | prodidit immemorem radiisque adversa refulsit. |
| 375 | Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens |
| 376 | 'State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis? |
| 377 | Quove tenetis iter?' Nihil illi tendere contra, |
| 378 | sed celerare fugam in silvas et fidere nocti. |
| 379 | Obiciunt equites sese ad divortia nota |
| 380 | hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant. |
| 381 | Silva fuit late dumis atque ilice nigra |
| 382 | horrida, quam densi complerant undique sentes; |
| 383 | rara per occultos lucebat semita calles. |
| 384 | Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda |
| 385 | impediunt fallitque timor regione viarum; |
| 386 | Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis |
| 387 | atque locos, qui post Albae de nomine dicti |
| 388 | Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat, |
| 389 | ut stetit et frustra absentem respexit amicum. |
| 390 | 'Euryale infelix, qua te regione reliqui? |
| 391 | Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens |
| 392 | fallacis silvae?' Simul et vestigia retro |
| 393 | observata legit dumisque silentibus errat. |
| 394 | Audit equos, audit strepitus et signa sequentum. |
| 395 | Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris |
| 396 | pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis |
| 397 | fraude loci et noctis, subito turbante tumultu, |
| 398 | oppressum rapit et conantem plurima frustra. |
| 399 | Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis |
| 400 | eripere? An sese medios moriturus in enses |
| 401 | inferat et pulchram properet per volnera mortem? |
| 402 | Ocius adducto torquens hastile lacerto, |
| 403 | suspiciens altam Lunam sic voce precatur: |
| 404 | 'Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori, |
| 405 | astrorum decus et nemorum Latonia custos |
| 406 | Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris |
| 407 | dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi |
| 408 | suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi: |
| 409 | hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.' |
| 410 | Dixerat, et toto conixus corpore ferrum |
| 411 | conicit: hasta volans noctis diverberat umbras |
| 412 | et venit aversi in tergum Sulmonis ibique |
| 413 | frangitur ac fisso transit praecordia ligno. |
| 414 | Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen |
| 415 | frigidus et longis singultibus ilia pulsat. |
| 416 | Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem |
| 417 | ecce aliud summa telum librabat ab aure. |
| 418 | Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque |
| 419 | stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro. |
| 420 | Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam |
| 421 | auctorem nec quo se ardens inmittere possit. |
| 422 | 'Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas |
| 423 | persolves amborum,' inquit; simul ense recluso |
| 424 | ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens |
| 425 | conclamat Nisus, nec se celare tenebris |
| 426 | amplius aut tantum potuit perferre dolorem. |
| 427 | Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum, |
| 428 | O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus |
| 429 | nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor, |
| 430 | tantum infelicem nimium dilexit amicum.' |
| 431 | Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus |
| 432 | transabiit costas et candida pectora rumpit. |
| 433 | Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus |
| 434 | it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit: |
| 435 | purpureus veluti cum flos succisus aratro |
| 436 | languescit moriens lassove papavera collo |
| 437 | demisere caput, pluvia cum forte gravantur. |
| 438 | At Nisus ruit in medios solumque per omnis |
| 439 | Volcentem petit in solo Volcente moratur. |
| 440 | Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc |
| 441 | proturbant. Instat non setius ac rotat ensem |
| 442 | fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore |
| 443 | condidit adverso et moriens animam abstulit hosti. |
| 444 | Tum super exanimum sese proiecit amicum |
| 445 | confossus placidaque ibi demum morte quievit. |
| 446 | Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt, |
| 447 | nulla dies umquam memori vos eximet aevo, |
| 448 | dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum |
| 449 | accolet imperiumque pater Romanus habebit. |
| 450 | Victores praeda Rutuli spoliisque potiti |
| 451 | Volcentem exanimum flentes in castra ferebant. |
| 452 | Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto |
| 453 | exsangui et primis una tot caede peremptis, |
| 454 | Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa |
| 455 | corpora seminecisque viros tepidaque recentem |
| 456 | caede locum et plenos spumanti sanguine rivos. |
| 457 | Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem |
| 458 | Messapi et multo phaleras sudore receptas. |
| 459 | Et iam prima novo spargebat lumine terras |
| 460 | Tithoni croceum linquens Aurora cubile: |
| 461 | iam sole infuso, iam rebus luce retectis |
| 462 | Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse, |
| 463 | suscitat, aeratasque acies in proelia cogit |
| 464 | quisque suas variisque acuunt rumoribus iras. |
| 465 | Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis |
| 466 | praefigunt capita et multo clamore sequuntur |
| 467 | Euryali et Nisi. |
| 468 | Aeneadae duri murorum in parte sinistra |
| 469 | opposuere aciem, nam dextera cingitur amni, |
| 470 | ingentisque tenent fossas et turribus altis |
| 471 | stant maesti; simul ora virum praefixa movebant, |
| 472 | nota nimis miseris atroque fluentia tabo. |
| 473 | Interea pavidam volitans pennata per urbem |
| 474 | nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris |
| 475 | Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit, |
| 476 | excussi manibus radii revolutaque pensa. |
| 477 | Evolat infelix et femineo ululatu, |
| 478 | scissa comam, muros amens atque agmina cursu |
| 479 | prima petit, non illa virum, non illa pericli |
| 480 | telorumque memor; caelum dehinc questibus implet: |
| 481 | 'Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae |
| 482 | sera meae requies, potuisti linquere solam, |
| 483 | crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum, |
| 484 | adfari extremum miserae data copia matri? |
| 485 | Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis |
| 486 | alitibusque iaces, nec te, tua funera mater |
| 487 | produxi pressive oculos aut volnera lavi, |
| 488 | veste tegens, tibi quam noctes festina diesque |
| 489 | urgebam et tela curas solabar anilis. |
| 490 | Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra |
| 491 | et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te, |
| 492 | nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta? |
| 493 | Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela |
| 494 | conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro: |
| 495 | aut tu, magne pater divom, miserere tuoque |
| 496 | invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, |
| 497 | quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.' |
| 498 | Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis |
| 499 | it gemitus: torpent infractae ad proelia vires. |
| 500 | Illam incendentem luctus Idaeus et Actor |
| 501 | Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli |
| 502 | corripiunt interque manus sub tecta reponunt. |
| 503 | At tuba terribilem sonitum procul aere canoro |
| 504 | increpuit; sequitur clamor caelumque remugit. |
| 505 | Adcelerant acta pariter testudine Volsci |
| 506 | et fossas implere parant ac vellere vallum. |
| 507 | Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros, |
| 508 | qua rara est acies interlucetque corona |
| 509 | non tam spissa viris. Telorum effundere contra |
| 510 | omne genus Teucri ac duris detrudere contis, |
| 511 | adsueti longo muros defendere bello. |
| 512 | Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua |
| 513 | possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis |
| 514 | ferre iuvat subter densa testudine casus; |
| 515 | nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens, |
| 516 | immanem Teucri molem volvuntque ruuntque, |
| 517 | quae stravit Rutulos late armorumque resolvit |
| 518 | tegmina. Nec curant caeco contendere Marte |
| 519 | amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo |
| 520 | missilibus certant. |
| 521 | Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam |
| 522 | pinum et fumiferos infert Mezentius ignis; |
| 523 | at Messapus equum domitor, Neptunia proles, |
| 524 | rescindit vallum et scalas in moenia poscit. |
| 525 | Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti, |
| 526 | quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus |
| 527 | ediderit, quem quisque virum demiserit Orco; |
| 528 | et mecum ingentis oras evolvite belli, |
| 529 | [et meministis enim, divae, et memorare potestis.] |
| 530 | Turris erat vasto suspectu et pontibus altis, |
| 531 | opportuna loco, summis quam viribus omnes |
| 532 | expugnare Itali summaque evertere opum vi |
| 533 | certabant, Troes contra defendere saxis |
| 534 | perque cavas densi tela intorquere fenestras. |
| 535 | Princeps ardentem coniecit lampada Turnus |
| 536 | et flammam adfixit lateri, quae plurima vento |
| 537 | corripuit tabulas et postibus haesit adesis. |
| 538 | Turbati trepidare intus frustraque malorum |
| 539 | velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt |
| 540 | in partem, quae peste caret, tum pondere turris |
| 541 | procubuit subito et caelum tonat omne fragore. |
| 542 | Semineces ad terram, immani mole secuta, |
| 543 | confixique suis telis et pectora duro |
| 544 | transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor |
| 545 | et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor, |
| 546 | Maeonio regi quem serva Licymnia furtim |
| 547 | sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis, |
| 548 | ense levis nudo parmaque inglorius alba; |
| 549 | isque ubi se Turni media inter milia vidit, |
| 550 | hinc acies atque hinc acies adstare Latinas: |
| 551 | ut fera, quae densa venantum saepta corona |
| 552 | contra tela furit seseque haud nescia morti |
| 553 | inicit et saltu supra venabula fertur, |
| 554 | haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis |
| 555 | inruit et, qua tela videt densissima, tendit. |
| 556 | At pedibus longe melior Lycus inter et hostis |
| 557 | inter et arma fuga muros tenet altaque certat |
| 558 | prendere tecta manu sociumque attingere dextras. |
| 559 | Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus, |
| 560 | increpat his victor: 'Nostrasne evadere, demens, |
| 561 | sperasti te posse manus?' Simul adripit ipsum |
| 562 | pendentem et magna muri cum parte revellit. |
| 563 | Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum |
| 564 | sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis |
| 565 | quaesitum aut matri multis balatibus agnum |
| 566 | Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor |
| 567 | tollitur: invadunt et fossas agere complent; |
| 568 | ardentis taedas alii ad fastigia iactant. |
| 569 | Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis |
| 570 | Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem, |
| 571 | Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas, |
| 572 | hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta, |
| 573 | Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus, |
| 574 | Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque |
| 575 | et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan, |
| 576 | Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae |
| 577 | strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens |
| 578 | ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta |
| 579 | et laevo infixa est lateri manus abditaque intus |
| 580 | spiramenta animae letali volnere rupit. |
| 581 | Stabat in egregiis Arcentis filius armis, |
| 582 | pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera, |
| 583 | insignis facie, genitor quem miserat Arcens, |
| 584 | eductum Matris luco Symaethia circum |
| 585 | flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici: |
| 586 | stridentem fundam positis Mezentius hastis |
| 587 | ipse ter adducta circum caput egit habena |
| 588 | et media adversi liquefacto tempora plumbo |
| 589 | diffidit ac multa porrectum extendit harena. |
| 590 | Tum primum bello celerem intendisse sagittam |
| 591 | dicitur ante feras solitus terrere fugaces |
| 592 | Ascanius fortemque manu fudisse Numanum, |
| 593 | cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem |
| 594 | germanam nuper thalamo sociatus habebat. |
| 595 | Is primam ante aciem digna atque indigna relatu |
| 596 | vociferans tumidusque novo praecordia regno |
| 597 | ibat et ingentem sese clamore ferebat: |
| 598 | 'Non pudet obsidione iterum valloque teneri, |
| 599 | bis capti Phryges, et morti praetendere muros? |
| 600 | En qui nostra sibi bello conubia poscunt! |
| 601 | Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit |
| 602 | Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes: |
| 603 | durum a stirpe genus natos ad flumina primum |
| 604 | deferimus saevoque gelu duramus et undis, |
| 605 | venatu invigilant pueri silvasque fatigant, |
| 606 | flectere ludus equos et spicula tendere cornu. |
| 607 | At patiens operum parvoque adsueta iuventus |
| 608 | aut rastris terram domat aut quatit oppida bello. |
| 609 | Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum |
| 610 | terga fatigamus hasta; nec tarda senectus |
| 611 | debilitat vires animi mutatque vigorem: |
| 612 | canitiem galea premimus, semperque recentis |
| 613 | comportare iuvat praedas et vivere rapto. |
| 614 | Vobis picta croco et fulgenti murice vestis, |
| 615 | desidiae cordi, iuvat indulgere choreis, |
| 616 | et tunicae manicas et habent redimicula mitrae. |
| 617 | O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta |
| 618 | Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum! |
| 619 | Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris |
| 620 | Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.' |
| 621 | Talia iactantem dictis ac dira canentem |
| 622 | non tulit Ascanius nervoque obversus equino |
| 623 | contendit telum diversaque bracchia ducens |
| 624 | constitit, ante Iovem supplex per vota precatus: |
| 625 | 'Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis. |
| 626 | Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona |
| 627 | et statuam ante aras aurata fronte iuvencum |
| 628 | candentem pariterque caput cum matre ferentem, |
| 629 | iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.' |
| 630 | Audiit et caeli Genitor de parte serena |
| 631 | intonuit laevum, sonat una fatifer arcus: |
| 632 | effugit horrendum stridens adducta sagitta |
| 633 | perque caput Remuli venit et cava tempora ferro |
| 634 | traicit. 'I, verbis virtutem inlude superbis! |
| 635 | His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.' |
| 636 | Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur |
| 637 | laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt. |
| 638 | Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo |
| 639 | desuper Ausonias acies urbemque videbat, |
| 640 | nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum: |
| 641 | 'Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra, |
| 642 | dis genite et geniture deos. Iure omnia Bella |
| 643 | gente sub Assaraci fato ventura resident, |
| 644 | nec te Troia capit.' Simul haec effatus ab alto |
| 645 | aethere se misit, spirantis dimovet auras |
| 646 | Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris |
| 647 | antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae |
| 648 | armiger ante fuit fidusque ad limina custos, |
| 649 | tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo |
| 650 | omnia longaevo similis, vocemque coloremque |
| 651 | et crinis albos et saeva sonoribus arma, |
| 652 | atque his ardentem dictis adfatur Iulum: |
| 653 | 'Sit satis, Aenide, telis impune Numanum |
| 654 | oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo |
| 655 | concedit laudem et paribus non invidet armis: |
| 656 | cetera parce, puer, bello.' Sic orsus Apollo |
| 657 | mortalis medio aspectus sermone reliquit |
| 658 | et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. |
| 659 | Agnovere deum proceres divinaque tela |
| 660 | Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem. |
| 661 | Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi |
| 662 | Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus |
| 663 | succedunt animasque in aperta pericula mittunt. |
| 664 | It clamor totis per propugnacula muris, |
| 665 | intendunt acris arcus amentaque torquent. |
| 666 | Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque |
| 667 | dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit: |
| 668 | quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis |
| 669 | verberat imber humum, quam multa grandine nimbi |
| 670 | in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris |
| 671 | torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit. |
| 672 | Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti, |
| 673 | quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera |
| 674 | abietibus iuvenes patriis et montibus aequos, |
| 675 | portam, quae ducis imperio commissa, recludunt, |
| 676 | freti animis, ultroque invitant moenibus hostem. |
| 677 | Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant, |
| 678 | armati ferro et cristis capita alta corusci: |
| 679 | quales aeriae liquentia flumina circum, |
| 680 | sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum, |
| 681 | consurgunt geminae quercus intonsaque caelo |
| 682 | attollunt capita et sublimi vertice nutant. |
| 683 | inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis |
| 684 | continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis |
| 685 | et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon |
| 686 | agminibus totis: at versi terga dedere |
| 687 | aut ipso portae posuere in limine vitam. |
| 688 | Tum magis increscunt animis discordibus irae; |
| 689 | et iam collecti Troes glomerantur eodem |
| 690 | et conferre manum et procurrere longius audent. |
| 691 | Ductori Turno diversa in parte furenti |
| 692 | turbantique viros perfertur nuntius, hostem |
| 693 | fervere caede nova et portas praebere patentis. |
| 694 | Deserit inceptum atque immani concitus ira |
| 695 | Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos. |
| 696 | Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat, |
| 697 | Thebana de matre nothum Sarpedonis alti, |
| 698 | coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus |
| 699 | aera per tenerum stomachoque infixa sub altum |
| 700 | pectus abit: reddit specus atri volneris undam |
| 701 | spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit. |
| 702 | Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum, |
| 703 | tum Bitian ardentem oculis animisque frementem |
| 704 | non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset, |
| 705 | sed magnum stridens contorta phalarica venit, |
| 706 | fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga |
| 707 | nec duplici squama lorica fidelis et auro |
| 708 | sustinuit: conlapsa ruunt immania membra. |
| 709 | Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens. |
| 710 | Talis in Euboico Baiarum litore quondam |
| 711 | saxea pila cadit, magnis quam molibus ante |
| 712 | constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam |
| 713 | prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit: |
| 714 | miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae; |
| 715 | tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile |
| 716 | Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo. |
| 717 | Hic Mars armipotens animum viresque Latinis |
| 718 | addidit et stimulos acris sub pectore vertit |
| 719 | immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem. |
| 720 | Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae |
| 721 | bellatorque animo deus incidit. |
| 722 | Pandarus ut fuso germanum corpore cernit |
| 723 | et quo sit fortuna loco, qui casus agat res, |
| 724 | portam vi magna converso cardine torquet, |
| 725 | obnixus latis umeris, multosque suorum |
| 726 | moenibus exclusos duro in certamine linquit; |
| 727 | ast alios secum includit recipitque ruentis, |
| 728 | demens, qui Rutulum in medio non agmine regem |
| 729 | viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi, |
| 730 | immanem veluti pecora inter inertia tigrim |
| 731 | Continuo nova lux oculis effulsit, et arma |
| 732 | horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae |
| 733 | sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit: |
| 734 | agnoscunt faciem invisam atque immania membra |
| 735 | turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens |
| 736 | emicat et mortis fraternae fervidus ira |
| 737 | effatur: 'Non haec dotalis regia Amatae, |
| 738 | nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum. |
| 739 | Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.' |
| 740 | Olli subridens sedato pectore Turnus: |
| 741 | 'Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram: |
| 742 | hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.' |
| 743 | Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo |
| 744 | intorquet summis adnixus viribus hastam: |
| 745 | excepere aurae volnus; Saturnia Iuno |
| 746 | detorsit veniens, portaeque infigitur hasta. |
| 747 | 'At non hoc telum, mea quod vi dextera versat, |
| 748 | effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.' |
| 749 | Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem |
| 750 | et mediam ferro gemina inter tempora frontem |
| 751 | dividit inpubesque immani volnere malas. |
| 752 | Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus: |
| 753 | conlapsos artus atque arma cruenta cerebro |
| 754 | sternit humi moriens, atque illi partibus aequis |
| 755 | huc caput atque illuc umero ex utroque pependit. |
| 756 | Diffugiunt versi trepida formidine Troes: |
| 757 | et si continuo victorem ea cura subisset, |
| 758 | rumpere claustra manu sociosque immittere portis, |
| 759 | ultimus ille dies bello gentique fuisset; |
| 760 | sed furor ardentem caedisque insana cupido |
| 761 | egit in adversos. |
| 762 | Principio Phalerim et succiso poplite Gygen |
| 763 | excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas |
| 764 | in tergum, Iuno vires animumque ministrat; |
| 765 | addit Halym comitem et confixa Phegea parma, |
| 766 | ignaros deinde in muris Martemque cientis |
| 767 | Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque. |
| 768 | Lyncea tendentem contra sociosque vocantem |
| 769 | vibranti gladio conixus ab aggere dexter |
| 770 | occupat; huic uno desectum comminus ictu |
| 771 | cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum |
| 772 | vastatorem Amycum, quo non felicior alter |
| 773 | ungere tela manu ferrumque armare veneno, |
| 774 | et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis, |
| 775 | Crethea Musarum comitem, cui carmina semper |
| 776 | et citharae cordi numerosque intendere nervis. |
| 777 | [Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.] |
| 778 | Tandem ductores audita caede suorum |
| 779 | conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus, |
| 780 | palantisque vident socios hostemque receptum. |
| 781 | Et Mnestheus: 'Quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit. |
| 782 | 'Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis? |
| 783 | Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus |
| 784 | aggeribus tantas strages inpune per urbem |
| 785 | ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco? |
| 786 | Non infelicis patriae veterumque deorum |
| 787 | et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?' |
| 788 | Talibus accensi firmantur et agmine denso |
| 789 | consistunt. Turnus paulatim excedere pugna |
| 790 | et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda |
| 791 | acrius hoc Teucri clamore incumbere magno |
| 792 | et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem |
| 793 | cum telis premit infensis, at territus ille, |
| 794 | asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga |
| 795 | ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra |
| 796 | ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque: |
| 797 | haud aliter retro dubius vestigia Turnus |
| 798 | improperata refert, et mens exaestuat ira. |
| 799 | Quin etiam bis tum medios invaserat hostis, |
| 800 | bis confusa fuga per muros agmina vertit; |
| 801 | sed manus e castris propere coit omnis in unum, |
| 802 | nec contra vires audet Saturnia Iuno |
| 803 | sufficere, aeriam caelo nam Iuppiter Irim |
| 804 | demisit germanae haud mollia iussa ferentem, |
| 805 | ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis. |
| 806 | Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum |
| 807 | dextra valet: iniectis sic undique telis |
| 808 | obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum |
| 809 | tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt, |
| 810 | discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo |
| 811 | ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse |
| 812 | fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor |
| 813 | liquitur et piceum, nec respirare potestas, |
| 814 | flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus. |
| 815 | Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis |
| 816 | in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo |
| 817 | accepit venientem ac mollibus extulit undis |
| 818 | et laetum sociis abluta caede remisit. |