| 1 | [ 9.Ed. Ven., sua dextera dextrae; quod placet. 10. Ed. Ven., dedit haec miracula. 14. Ed. Ven., ordine carmen. 17. Orontius. Ms. Orentius. 20. Paulinus. Hunc fuisse non Paulinum illum Aquitanum, postea Nolae episcopum, qui vivebat Martini aetate, sed Paulinum quemdam Petrocoriensem (Petricordiae autem nomine Vesunna civitas Petrocoriensium venit, vulgo Perigueux) inter caeteros ostendit et evincit cl. Ruinart in notis ad Greg. Tur., cap. 2, lib. I, de Mir. S. Martini. Haec vero profert eius rei argumenta. Nam primo is qui libros sex scripsit de virtutibus S. Martini Miraculorum indiculum se accepisse prae se fert a Perpetuo, episcopo Turon., eumque laudat initio et fine libri sexti, quod certa miracula omnique digna fide sibi narrasset. At Perpetuus sextus fuit episcopus Turon. ac tertius post S. Martinum, cum inter ipsum et S. Martinum sederint Briccius et Eustochius, quorum alter sedit annos 47, alter septemdecim, uti refert Greg. Turon. lib. X Hist. Franc., cap. 31. Secundo idem auctor Paulinum Nolanum episcopum saepe laudat, ac de ipso loquitur, tanquam de alieno. Tertio in Ms. Codicibus legitur Paulinus Petricordiae. Gregorius Tur. tamen laudato loco diserte asserit hunc fuisse Paulinum, Nolanum episcopum: deceptus, inquit cl. Ruinart, Severi Sulpicii loco Dial. 3, ubi Posthumianus monetur ut Paulinum Nolanum adeat eique narrata communicet, ut sicut iam de priore libello fecerat, et alios etiam per Italiam et Illyricum divulgaret. Idem Gregorii error videtur hic Fortunato esse communis ex iis notis scilicet et characteribus quibus eumdem Paulinum illustrat. Sed tamen (ut subdit Ruinart) cum S. Paulinus plura passim de S. Martini laudibus scripserit, huc Fortunati verba revocari possunt. Vide et notas Sirmondi ad ep. 11 lib. VIII Sidonii Apoll. 23. Cod. Vat., sulcavit vates Arator. 24. Ed. Ven., quo sacra. 25. Alcimus. Alcimus videlicet Avitus, Viennensis episcopus, Genesim versibus expresserat, quam vide tom. XI Bibl. Patrum. 26. Ed. Ven., mentis inops. Legesis quae de Fortun. diximus in eius Vita, n. 18 et 19. ] Altithronus postquam repedavit ad aethera Christus, |
| 2 | Carne triumphali victricia signa reportans, |
| 3 | Inclytus inferni spoliato carcere dives, |
| 4 | Tartarei reprimens feralia iura tyranni, |
| 5 | Et Stygis omnipotens adamantina claustra revellit, |
| 6 | Sede fera populi, longa caligine tecti, |
| 7 | Captivum retrahens portis bipatentibus agmen, |
| 8 | Millibus ereptis, ergo est ut redditus astris, |
| 9 | Et Patris in solio sedit, sua dextera, dexter, |
| 10 | Quae conversatus dedit ad miracula terris, |
| 11 | Multa evangelici reserante volumine libri, |
| 12 | Hebraicus cecinit stylus, Atticus, atque Latinus, |
| 13 | Prosaico digesta situ, commune rotatu. |
| 14 | Primus enim docili distinguens ordine carnem, |
| 15 | Maiestatis opus metri canit arte Iuvencus. |
| 16 | Hinc quoque conspicui radiavit lingua Seduli, |
| 17 | Paucaque perstrinxit florente Orontius ore, |
| 18 | Martyribusque piis sacra haec donaria mittens, |
| 19 | Prudens, prudenter Prudentius immolat actus. |
| 20 | Stemmate, corde, fide pollens Paulinus et arte, |
| 21 | Versibus explicuit Martini dogma magistri. |
| 22 | Sortis apostolicae, quae gesta vocantur, et actus, |
| 23 | Facundo eloquio vates sulcavit Arator. |
| 24 | Quod sacra explicuit serie genealogus olim, |
| 25 | Alcimus egregio digessit acumine praesul. |
| 26 | Ast ego sensus inops, Italae quota portio linguae, |
| 27 | Faece gravis, sermone levis, ratione pigrescens, |
| 28 | Mente hebes, arte carens, usu rudis, ore nec expers, |
| 29 | Parvula grammaticae lambens refluamina guttae, |
| 30 | Rhetoricae exiguum praelibans gurgitis haustum, |
| 31 | [ 32. Ed. Ven., dediscens plurima, cuique. 35. Ed. Ven., Famave, nuda fames. 37. Cod. Vat., flumina doctorum. 39. Ed. Ven., irriguo melli haec. Ibid. Miscam. Ms., miscens. 42. Cod. Vat. et Ven. ed., quia plena poposcit. Infra desunt septem versus in Ven. edit., scilicet usque ad versum qui incipit: Cum undas, etc., exclus. 46. Sozomenus de S. Martino scribens lib. III. cap. 14, ait: Μαρτίνος ἀπὸ Σαβωρίας τῆς Παννονίας ἐπίσημος ἦν τὸ γένος, Sabaria autem hodie, ut putant, oppidum est Hungariae Szombatel, dictum alias Stain am Angern in comitatu Castriferrensi. Cluverius tamen existimat Sabariam antiquam olim exstitisse, ubi hodie est castrum Sarwar, quod Germani Rothenturn appellant, tribus leucis infra praedictum oppidum, ad confluentes Sabariae fluvii in Arrabonem. Haec cl. Ruin. in notis ad Greg. Tur. lib. I Hist. cap. 34. 52. Edit. Ven., Cum undas fortis freno glacieque ligasset. 69. Vangionum Vangiones Germaniae populi erant, de quibus Caesar et Tacitus Ann. l. XII, c. 27. Constantius horum sibi barbarorum auxilia adversus Magnentium adiunxerat, nec tamen ab iis adiutus fuit. Ipsi deinde urbes ac regiones Romano subiectas imperio peragrantes devastabant, et in Galliam irruentes Argentoratum, Rothomagum, Tabernas, Salisonem, Nemetas, Vangionas et Maguntiacum sibi subiecere: quos vicit ac profligavit Iulianus, Caesar declaratus a Constantio: is qui postea Augustus fuit. Lege Socratem lib. III Hist. Eccl. cap. 1, et Ammianum Marcel. lib. XVI. 70. Cod. Vat., stipendia emolumenta cuncta recusat. Martinus videlicet credebat sibi vetitum postquam baptismo initiatus fuerat, sumere arma et decertare. Cui Iulianus cum exprobrasset metum crastini praelii, Martinus se ante primam aciem inermem constiturum affirmavit. Hinc Iulianus vinciri hominem iubet ne aufugeret, ac crastino die in praelio quo ipse dixerat loco pugnaturus collocaretur. Factum autem divinitus est ut postero die hostes legatos miserint, pacem postulaturi. 71. Cod. Vat., Hic sibi Caesareas. 79. Martinus, cum in latrones: incidisset atque ex his unus securim eius cervici iam infligeret, retentus ab altero est. Inde uni exspoliandus traditur, quem Martinus felicius lucratus est, ad Christum convertens, ut narrat Sulp. in Vita S. Martini, cap. 4. 87. Edit. Ven., sic vicit uterque. 89. Ed. Ven., Forte viamque terens per amoena vireta viator. 91. Edit. Ven., mentitus speciem humanam 93. Ed. Ven., Qua peteretur. 95. Tentes. Ms., tendes. ] Cole ex iuridica, cui vix rubigo recessit. |
| 32 | Quae prius addidici, dediscens, et cui tantum |
| 33 | Artibus ex illis odor est in naribus istis. |
| 34 | Non praetexta mihi rutilat toga, pennula nulla. |
| 35 | Iam mea nuda fames superest de paupere lingua, |
| 36 | Scilicet inter tot sanctorum culmina vatum, |
| 37 | Fulmina doctorum, et gemmantia prata loquentum, |
| 38 | Nullo flore virens ego tendam texere sertum, |
| 39 | Mellis et irrigui haec austera absinthia miscam. |
| 40 | Quod tamen ut facerem, fieri res illa coegit, |
| 41 | Quo minus ipse reus pro crimine redderer amplo |
| 42 | Convenienter enim ratio quia vera poposcit, |
| 43 | Huius pontificis solvi praeconia verbis, |
| 44 | Cuius causa fuit hac me regione venire. |
| 45 | Ergone dignus ero Martini gesta beati, |
| 46 | Pannoniae geniti, qua clara Sabaria vernat, |
| 47 | Attrectare manu, trepida vel pangere lingua? |
| 48 | Non eget ille meis tenebris, quia luce coruscans |
| 49 | Gallica celsa pharus fulgorem extendit ad Indos. |
| 50 | Qui puer in teneris vix pubescentibus annis, |
| 51 | Frigore sub gelido, terras crispante pruina: |
| 52 | Cum undas tristis hiems freno glaciale ligasset, |
| 53 | Et vaga libertas fluviorum inclusa lateret, |
| 54 | Asperiore gelu de se sibi vincula nectens, |
| 55 | Plus aqua frigidior, tunica vestita rigoris: |
| 56 | Occurrenti igitur portae Ambianensis egeno |
| 57 | Qui sibi restiterat chlamydis partitur amictum, |
| 58 | Et fervente fide, membris algentibus, offert. |
| 59 | Frigoris iste capit partem, capit ille teporis, |
| 60 | Inter utrosque inopes partitur fervor et algor, |
| 61 | Et nova mercandi fit nundina; frigus et aestus |
| 62 | Unaque paupertas satis est divisa duobus. |
| 63 | Hac se veste tamen tectum obtulit ipse Creator, |
| 64 | Martinique chlamys texit velamine Christum: |
| 65 | Nulla Augustorum meruit hunc vestis honorem, |
| 66 | Militis alba chlamys plus est quam purpura regis; |
| 67 | Prima haec virtutum fuit arrha, et pignus amoris. |
| 68 | Post fera barbaries peteret cum Gallica claustra, |
| 69 | Ac prope Vangionum premeret loca fervidus hostis, |
| 70 | Militiae sanctus cuncta emolumenta recusat. |
| 71 | Hic cum Caesareas fremuit Iulianus in iras, |
| 72 | Imperat ut clausum teneat custodia iustum; |
| 73 | Ac veniente die primus properaret in agmen. |
| 74 | Quo tamen ante aciem sacer ire fatetur inermis. |
| 75 | Venerat ergo dies belli, pacem expetit hostis, |
| 76 | Atque orante uno cecidit furor omnibus armis; |
| 77 | Innumerasque acies solus sine sanguine vicit. |
| 78 | Hinc loca latronum incedens, ratus ire per Alpes, |
| 79 | Vinctis post tergum manibus, deductus ab uno, |
| 80 | Tempore sub mortis, hostis compendia tractans, |
| 81 | Credit latro Deum, dum praedicat iste, colendum; |
| 82 | Et dare qui voluit mortem, capit ore salutem. |
| 83 | Ducitur ille ferox a relligione ligatus, |
| 84 | Atque suus praedo Martini praeda fit ultro: |
| 85 | Quam bonus ille isti! sed plus pius hic fuit illi. |
| 86 | Servantur simul, ille fide, hic corpore vivens, |
| 87 | Ambo valent, dum nemo cadit, sic vivit uterque. |
| 88 | Hinc loca praeteriens pulcherrima Mediolani. |
| 89 | Florea rura terens, per amoena vireta viator, |
| 90 | Obvius occurrit vetus et temerarius hostis; |
| 91 | Mentitus speciem humanae sub imagine formae, |
| 92 | Falsiloquax, pereunte fide, male doctus in arte, |
| 93 | Quod peteretur iter quaerit: cui cominus ille |
| 94 | Huc properare refert, qua se Deus ire vocaret; |
| 95 | Cui ferus hostis ait: Quocunque accedere tentes, |
| 96 | Tecum pergo nocens, vota in contraria currens. |
| 97 | Voce prophetali sanctus cui protinus infit: |
| 98 | Est meus adiutor Dominus, mala nulla verebor, |
| 99 | Ne timeam timidum, timor est Deus, arma timentum, |
| 100 | Tutus in adversis gradior, rectore superno: |
| 101 | Insidiis via nulla patet sub tegmine divo. |
| 102 | [ 104. Martinus de industria (ut narrat Sulp. cap. 4) iter in patriam susceperat, ut parentes suos, adhuc idololatriae superstitionibus deditos, Christiana religione imbueret. 107. Edit. Ven., et meliore sinu vegetant. 110. Ed. Ven., Perque mare Illyricum. Ibid. Cod. Vat., mala naufraga. 115. Edit. Ven., dum dimicat hosti. 117. Cod. Vat., vel spiritus almi. 122. Edit. Ven., sed gravis haec fit poena. 127. Ed. Ven., Ter certo ardentior. 131. Sitientia. Male in edit. Lugd. PP., sitientibus. 132. Cod. Vat., Mens evangelici. 142. Cod. Vat., Qua longa Seleucia tendit; quod placet. 143. Cod. Vat., Petit hinc sua praemia. 147. Martinus scilicet, redux e patria, cum reperisset Hilarium, antistitem Pictaviensem, factione Arianorum, pulsum in exsilium, venit Mediolanum; atque illic monasterium exstruxit. Sed ab Auxentio, Ariano episcopo, inde exturbatus est. Sozomenus sic de eodem scribit l. III, c. 14: Εἰς Μεδιολάνον ἐλθὼν καθ᾽ ἑαυτὸν διέτριβεν. Ὑπεχώρησέ τε ἔνθεν ἐπιβουλευόμενος παρὰ Ἀυξεντίου, τοῦ ἐπισκόπου, οὐδὲ αὐτοῦ ὑγίῶς ἔχοντος περὶ τὴν πίστιν τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων. 149. Gallinaria. Insulae Gallinariae situm ac descriptionem habes apud eumdem Sozom., lib. III, cap. 14, ubi idem de Martino narrans quod hic Fortunatus, ait: Καὶ ἐπὶ τινα χρόνον, ῥίζαις βοτανῶν ἀρκούμενος, νῆσον ᾤκησεν ἣν Γαλληναρίαν καλοῦσι· μικρᾶ δὲ αὕτη καὶ ἀνοίκητος ἐν τῷ Τυῤῥηνικῲ πελάγει κειμένη Varro l. III de Re rustica, c. 9, et Columella lib. VIII, cap. 2, tradunt a copia gallinarum rusticarum, sive sylvaticarum, eo nomine fuisse appellatam. Varro sic de ea insula: «Ab his gallinis (sylvaticis) dicitur insula Gallinaria appellata, quae est in mari Thusco, secundum Italiam contra montes Ligusticos, etc.» 152. Cod. Vatic., quae vivere credidit. 153. Ed. Ven., sed grave virus agens; quod tenendum. 155. Hilarius rursus ab Oriente, ubi exsul degebat, in Galliam reverti iubetur, non quod absolutus tanquam ab exsilio revocaretur, sed quod Arianae factioni in Oriente multo incommodior quam in Galliis deprehenderetur; ut refert Sulp. l. II, Hist. Martinus igitur cum Romam venisset, ut reversum ab Oriente Hilarium conveniret, atque reperisset inde profectum, eius iter diligenter prosecutus, non multo post assecutus est. Idem Sulp., c. 51 Vitae S. Martini. 156. Cod. Vat., sua post vestigia 158. Hoc monasterium, quod prope Pictavum exstruxit S. Martinus, Locociacum, vulgo Ligugé, celebre iam miraculis erat tempore Gregor. Turon., ut ipse testatur l. IV de Mir. S. Martini, cap. 30. Distabat ab urbe Pictaviensi quasi stadiis quadraginta, ut ibidem refert Greg. Turon. 161. Cod. Vat., Qui fuerat absens. 162. Cod. Vat., Arra salutis. 163. Cod. Vat., Ululat, uritur. ] Haec ait, et validi transfixus cuspide verbi |
| 103 | Daemon abest; sic umbra fugit quam Christus obumbrat. |
| 104 | Interea matrem gentili errore resolvens, |
| 105 | Illa istum mundo, hic illam generavit Olympo, |
| 106 | Decrepitamque senem sancto facit amne renasci, |
| 107 | Et meliore sinu generant sua viscera matrem. |
| 108 | Dogmaque, sacrilego quod fuderat Arrius ore, |
| 109 | Tempestate gravi totum populaverat orbem, |
| 110 | Per magis Illyricum male naufraga lingua natabat. |
| 111 | Hinc quoque coeperunt nasci nova praelia iusto, |
| 112 | Fortior ut fieret reparatis belliger armis; |
| 113 | Ad virtutis opus per multa pericula crescens. |
| 114 | Vir pius ergo sagax, fideique fidelis athleta, |
| 115 | Sparsa venena heresis reprimens, dum dimicat hostis, |
| 116 | Suppliciis lacerus, flagris datus, urbe repulsus: |
| 117 | Nam Patris ac Geniti aequalem, vel Flaminis almi |
| 118 | Vim, genus, et specimen, virtutem, lumen, honorem, |
| 119 | Unum velle trium, sua per tormenta, fatetur. |
| 120 | Dulcia membra viri per amara flagella cavantur, |
| 121 | Et Christi iuvenem veterata piacula torquent: |
| 122 | Sed gravior fit poena levis per nomen amantis. |
| 123 | Et quia summus apex fidei, virtutis, honoris, |
| 124 | Hilarius famae radios iaculabat in orbem, |
| 125 | Rite sacerdotis penetralia iura gubernans, |
| 126 | Buccina terribilis, tuba legis, praeco Tonantis, |
| 127 | Pulchrior electro, ter cocto ardentior auro, |
| 128 | Largior Eridano, Rhodano torrentior amplo, |
| 129 | Uberior Nilo, generoso sparsior Histro: |
| 130 | Cordis inundantis docilis ructare fluenta, |
| 131 | Fontibus ingenii sitientia pectora rorans |
| 132 | Mens Evangelii bis bini plena libelli, |
| 133 | Quattuor ore suo manans nova flumina mundo |
| 134 | Ornatum Ecclesiae, pollens diadema coruscum |
| 135 | In membris Christi capitis velut infula fulgens |
| 136 | Pectore belligerans, adamantinus arte topazos |
| 137 | Ad virtutis opus mens inconcussa palaestris, |
| 138 | Gemmifer eloquiis, radiantior ore lapillis: |
| 139 | Doctor apostolicus, vacuans ratione sophistas |
| 140 | Dogmate, luce, fide, informans virtute sequaces |
| 141 | Hostibus hic quoniam gravis insuperabilis esset |
| 142 | Ducitur exsilio, quia longa silentia tendit, |
| 143 | Regis et auxilio petit hic sua praemia miles. |
| 144 | Cuius in abscessu, errori vaga Gallia cedit, |
| 145 | Et regio titubat, tanta se turre movente. |
| 146 | Hoc ubi praepropere Martinus comperit inde, |
| 147 | Constituit cellam sub vertice Mediolani, |
| 148 | Expulit unde virum tum Auxentius, auctor iniquus |
| 149 | Hinc prius exsul adit qua Gallinaria turget |
| 150 | Insula, frugis inops, pascens radicibus herbae, |
| 151 | Ergo venenatum elleborum mox sumpsit ab ore |
| 152 | Incipit inde mori queis vivere credidit escis. |
| 153 | Sed prave virus agens oratio sola fugavit, |
| 154 | Et vivente viro intra se sua mortua mors est. |
| 155 | Rursus ut Hilario redeundi est facta facultas. |
| 156 | Excurrit properus sua per vestigia iustus. |
| 157 | Excipit hic cupidum cupiens, et amator amantem, |
| 158 | Fitque monasterium Pictava cominus urbe. |
| 159 | Iungitur inde sacro catechumenus ore docendus, |
| 160 | Atque absente viro, rapuit grave funus amicum. |
| 161 | En subito Martinus adest, qui defuit absens. |
| 162 | Ecce redit pietas, redit et simul arca salutis. |
| 163 | Ergo ubi conspexit gelidum de febre cadaver, |
| 164 | Flet, gemit, accurrit, dolet, eiulat, uritur, angit, |
| 165 | [ 165. Edit. Ven., concipiensque fidem; quod placet. 175. Corpus scilicet; et hospes corporis, anima. Unde idem auctor et haeres, quod redivivus id repeteret quod testamento aliis legaverat. 179. Lupicini. Lupicinus hic vir honoratus secundum saeculum nominatur a Sulp. Cuspinianus, Comment. in Chron. Cassiodori, censet hunc eumdem esse qui consul fuit cum Iovino sub Valentiniano imp. an. 370, de quo ait: «Lupicinus olim magister equitum fuit, et Iovinus magister armorum, ut Marcellinus tradit, adiuncti Valenti profecturo in Orientem, etc. 183. Hinc Ms., hic. 194. Praestante manu. Scilicet Martini apprehensa dextera, ut narrat Sulpicius, in pedes constitit. 198. Cod. Vat., usque ad vestibulum domus. 204. Ruritius. Cod. Vat., Rusticius quidam. 206. Urbibus ex reliquis, etc. Scilicet cum Martinus creandus esset episcopus Turonensis, clerici et episcopi, qui paroecias suas regebant, ad urbem matricem et principalem concurrebant, ut electioni interessent ac subscriberent. 214. Narrat Sulpicius quod cum lector cui eo die egendi erat officium, interclusus a populo, adesse non potuisset, atque hinc perturbatio ac tumultus esset exortus, unus ex his qui aderant Psalterium arripuit, et eo aperto casu in eum psalmi versiculum incidit: Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem, propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et defensorem. Quod a populo pro bono omine acceptum est, quo repelleretur quidam nomine Defensor episcopus, qui opponebat sese ne Martinus episcopus Turonensis crearetur. 220. Hoc monasterium postea Maius appellatum est, ut refert Greg. Tur., l. X Hist. cap. 31, n. 3. In eo Martinus exaedificavit basilicam in honorem SS. Petri et Pauli. Duobus fere passuum millibus aberat a Turonensi urbe, vasto et deserto in loco, sub praecisa et impendente rupe positum. 221. Scilicet (ut de eodem scribit Sulpicius) episcopus creatus nihil de pristinae vitae more ac severitate remisit. Edit. Ven. legit: vir monachus praestans. 222. Octoginta discipuli illuc ad S. Martinum convenerant, inter quos multi nobilitate conspicui: e quibus deinde plures episcopi facti sunt, ut habet Sulp., lib. I, cap. 7. 226. Cod. Vat., umbra sepulcrum. 230. Cod. Vat., Sibi participare. 234. Cod. Vat., Sic altar pariter removetur. ] Conspiciensque fidem, cella omnes iussit abire. |
| 166 | Exclusitque foras foribus, sine teste relictus; |
| 167 | Tunc super algentis corpus prosternitur ardens |
| 168 | Iudicis exactor, revomant ut Tartara functum. |
| 169 | Interea geminis spatio remorante sub horis, |
| 170 | Ecce redit facies, saliunt per membra vapores, |
| 171 | Stat rubor inde genis, oculos pupilla repingit; |
| 172 | Rursus et insertus renovat specularia visus, |
| 173 | Vena tumet rivis animato fonte cruoris. |
| 174 | Paulatim assurgit, fabrica titubante, columna: |
| 175 | Erigiturque iacens pariter domus et suus hospes, |
| 176 | Ipse iterum post se vivens idem auctor et haeres, |
| 177 | Qui redivivus, ait, se iudicis ante tribunal, |
| 178 | Ductum damnandum, Martino orante, reductum. |
| 179 | Lupicini demum celerans dum praeterit agrum, |
| 180 | Comperit, heu! famulum crudeli funere raptum, |
| 181 | Elidendo suum fera per suspendia collum; |
| 182 | Accessitque ubi sic mala pendula praeda iacebat, |
| 183 | Expulit hinc cunctos, solus solita arma requirens, |
| 184 | Incubuit super exanimis pallentia membra, |
| 185 | Et premit arca sacri, ne hunc deprimat arca sepulcri, |
| 186 | Mox tamen ore precem ut viventis misit in aurem, |
| 187 | Mors pede versa retro, praedam fugitiva reliquit, |
| 188 | Evomuitque vorax avida de fauce rapinam: |
| 189 | Protinus exsiliit lento conamine functi, |
| 190 | Iam levior se terra movens, animata calore; |
| 191 | Languida colla levans, oculosque ex morte soporos |
| 192 | Vix reserans, gravido vigilantia lumina visu, |
| 193 | Mortis odore et adhuc remanente in naribus illis: |
| 194 | Sed praestante manu totos simul erigit artus; |
| 195 | Et stetit intrepidis membrorum machina plantis; |
| 196 | Vivificatus enim, gressum meditando rediscens, |
| 197 | Reddidit obsequium vitae pro munere sancto, |
| 198 | Usque ad vestibulumque domi illum ducere tendens |
| 199 | Defunctum eripuit subito qui ex limine mortis, |
| 200 | Pro mercede manens, haec compensatio iusto. |
| 201 | Gloria, Christe, tibi, facis haec qui mira per orbem. |
| 202 | Accidit ut Turonum praesul peteretur ad urbem, |
| 203 | Nec tamen educi posset de limine cellae; |
| 204 | Ruritius quidam, simulata febre iugalis, |
| 205 | Obtinet egressum sancti ad vestigia supplex. |
| 206 | Urbibus ex reliquis nova conciliabula currunt |
| 207 | Laetificata simul sanctam se ferre rapinam. |
| 208 | Ne tamen effugiat, iustum custodia vallat. |
| 209 | Interea paucis tunc obsistentibus, insons |
| 210 | Eligitur, trahitur, sacratur, et arce locatur; |
| 211 | Aemulus unus erat, defensor episcopus, obstans, |
| 212 | Ne Martinus oves pastor curaret alendas. |
| 213 | Nec mora, iudicio Domini lectore canente, |
| 214 | Versiculo Psalmi Defensor sponte notatur. |
| 215 | Ex ore infantum et lactentum perfice laudem, |
| 216 | Nunc defensorem qui sic bene destruis, inquit. |
| 217 | Mox fragor astra petit, clamor vagus atria complet |
| 218 | Et docet ille favor de Defensore reatum, |
| 219 | Addictusque vir est, se iudice, teste propheta. |
| 220 | Inde monasterium sibi condit rupe sub alta, |
| 221 | Vir monachus perstans in pontificatus honore. |
| 222 | Plurima conveniunt ubi sancta examina fratrum. |
| 223 | Ergo aderat proprius locus, et celeberrimus olim |
| 224 | Ampla vetustatis cum tempora transiluissent: |
| 225 | Martyris esse pium spargebat opinio cultum: |
| 226 | Quo sacer exorans tumulo salit umbra sepulcri |
| 227 | Laeva ex parte loquens, meritis res ipsa sinistra |
| 228 | Imperat ut nomen fateatur imago, vel actum, |
| 229 | Latronem se voce refert, pro crimine caesum; |
| 230 | Nil cum martyribus se participare beatis. |
| 231 | His quia palma manet, nam se mala poena teneret |
| 232 | Omnibus auditur, Martino cernitur uni |
| 233 | Ista superstitio tali sub sorte vetatur, |
| 234 | Sic altare simul removetur, larva fugatur. |
| 235 | [ 236. Martinus videlicet iter faciens, cum funebrem pompam eminus spectasset, ac linteamina cadaveri imposita, vento inflata ac volitantia, illam sibi suspicionem iniecissent quod sacrificium gentilium ageretur, in quo simulacra, candidis linteis obtecta, circumferri solebant, facto crucis signo, turbam illam consistere iussit, quo eidem vertigo et artuum rigor immissus est. Cum autem funus esse illud comperisset, rursus facto crucis signo, eamdem liberavit ac dimisit. 240. Ed. Ven., gressuque extorpuit aegra. 249. Hoc fanum dirutum, non incensum a Martino, narrat Sulpicius. 271. Ruricolas. Paganos scilicet, qui adversa ex parte, edito in loco, tanquam in tuto constiterant, eventum spectaturi: in quos arbor, veluti abrepta vortice, ruinam suam et casum vertit. 273. Cod. Vat., fuit ultio facta saluti. 276. Iudicio. Ms., indicio. 277. Cod. Vat., Errore repulso. 283. Cod. Vat., Quantum globus igneus. 284. Edit. Ven., huic verba precantia. 290. Cod. Vat., in aera pinnas. 319. Cod. Vat., Idola comminuit, fana eruit. Etiam Ven. Edit. habet, fana eruit. 323. Cod. Vat., Idola proiiciens. 325. Heduorum. Ms., Eduorum Ibid. Eduorum, sive Aeduorum pagus dicitur a Sulpicio. Ibid. Tentat. Ms. vellet. Ibid. Cod. Vat., templum dum avellere vellet. ] Post iter arripiens, comitatu relligioso |
| 236 | Exsequiis subito gentilibus obvius exit, |
| 237 | Dum putat inde vehi cultu simulacra profano, |
| 238 | Pingit in adversos signum crucis, illa cucurrit |
| 239 | Ante virum, sua bella gerens, pietatis amica. |
| 240 | Obvia turba riget gressuque extorpuit aegro, |
| 241 | Atque immota gradu, vertigine rapta rotatur, |
| 242 | Additur illud onus, deponunt colla cadaver, |
| 243 | Nec iam ferre valent, et mors in pondere crescit, |
| 244 | Tunc sacer inspiciens opus hoc esse exsequiarum, |
| 245 | Iussit abire procul, digitis crucis arma repingens, |
| 246 | Unde ligavit iter, miseratus et inde resolvit, |
| 247 | Una eademque manu mandata per aera mittens, |
| 248 | Hoc mirum faciens de suspicione sacerdos. |
| 249 | Protinus antiquum cupiens exurere fanum, |
| 250 | Iussit et acclivem propius succidere pinum. |
| 251 | Obvia congreditur cui rustica concio pugnax |
| 252 | Ne succidatur res nata et debita flammis; |
| 253 | Proinde paciscuntur hac lege excidere pinum, |
| 254 | Si Martinus eam valeat retinere ruentem, |
| 255 | Annuit hoc populus, hoc spondet sponte sacerdos. |
| 256 | Mollia subduntur rigido sub stipite membra, |
| 257 | Et suspectatur pini peritura ruina. |
| 258 | Interea rapidis sonat icta bipennibus arbor, |
| 259 | Atque subincrepitans, casura, cacumine nutat. |
| 260 | Paulatim inclinans iam victa secure ruebat, |
| 261 | Turbati monachi spectant extrema magistri, |
| 262 | Credentes ramis transfigere viscera iusti. |
| 263 | Vir tamen intrepidus perstat, pinoque cadenti |
| 264 | Obtulit arma crucis, cumulans sua bella triumphis. |
| 265 | Extimuit fugitiva virum repedabilis arbor, |
| 266 | Et ruitura procul suspendit in aera lapsum, |
| 267 | Excutiens, retro versa, comas, sine more caducum |
| 268 | Continuit saltum sese per inania librans. |
| 269 | Contra naturam succisa, et curva repugnans, |
| 270 | Mox petit illud iter qua non sua pondera torquent. |
| 271 | Hinc ad ruriculas vertigo infesta rotatur, |
| 272 | In montem exsiliens vindex ut puniat hostes, |
| 273 | Resque parata neci fuit ultro facta saluti. |
| 274 | Fit fragor in partes, monachi per gaudia deflent, |
| 275 | Gentiles stupidi nova per miracula pallent, |
| 276 | Iudicio ligni est hominum mollita voluntas. |
| 277 | Expetit arma crucis conversa, errore relicto, |
| 278 | Et timor hic pini Martinum fecit amari, |
| 279 | Maiorem generans fructum, cum decidit arbor. |
| 280 | Hinc iubet alterius succendere culmina fani, |
| 281 | Vicinamque domum cum flammea lingua voraret, |
| 282 | Viribus ardor agens, totis laxatus habenis, |
| 283 | Obvius ipse volat, qua tunc globus igneus ibat, |
| 284 | Scandens tecta domus; hic verba precantia mittit, |
| 285 | Mox tota in ventos revoluta incendia fervent, |
| 286 | Et contra Boream Vulcanius ardor anhelat. |
| 287 | Seditione movent elementa domestica rixas, |
| 288 | Adversis Zephyris videas pugnare favillas, |
| 289 | Hinc furor australis premit, hinc velocibus alis |
| 290 | Flamma volans borinas mordebat in aera pennas, |
| 291 | Obluctata diu, tandemque evicta per auras, |
| 292 | Quas armare solent, fugiebant flamina flammas, |
| 293 | Conditione nova satis haec res mira per orbem. |
| 294 | Flabra timent ignem, timet ignis ligna vorare, |
| 295 | Atque avidae flammae sua nutrimenta pavescunt; |
| 296 | Paulatimque foci se languida lingua resorbet, |
| 297 | Urere qui solet, a se ipso consumitur ignis: |
| 298 | Martinique fides sine nubibus intulit imbres. |
| 299 | Rursus ut hinc aliud cuperet subvertere templum, |
| 300 | Rustica turba vetat divelli fana profana: |
| 301 | Unde repulsus adit loca proxima, sed biduano |
| 302 | Contectus cinere, et setis ieiunia ducens, |
| 303 | Numinis auxilium ad templa imminuenda precatur. |
| 304 | Militiae angelicae coram duo protinus adsunt, |
| 305 | Siderei proceres, hastas et scuta tenentes, |
| 306 | Cominus hic sanctum compellant vocibus ultro: |
| 307 | Praesidiis, Martine, tuis delabimur astris, |
| 308 | Squallidus ipse sedes, sed fit tua cura Tonantis: |
| 309 | Suffragiisque tuis coeli fremit arduus axis, |
| 310 | Belliger et totis conspirat Olympus in armis, |
| 311 | Ut coepta efficias, per nos tibi militat aether, |
| 312 | Mittimur a Domino gemini, tua castra regentes; |
| 313 | Hac pro parte duces melior qua causa laborat. |
| 314 | Nunc, age, rumpe moras, neu rustica turba rebellet, |
| 315 | Arma ministra vides: nostrum est superare superbos. |
| 316 | Irrue, ne trepides, ope nostra, ad templa ruenda, |
| 317 | Nec titubare decet, favor est tibi Numinis almi. |
| 318 | Tunc sacer aggrediens properus dissolvere templum, |
| 319 | Idola exstinxit, fana exuit, obruit aras; |
| 320 | Totaque sublimis iacuit sub pulvere moles, |
| 321 | Rusticitas, inimica prius, favet ipsa ruinae, |
| 322 | Instat et excidio, quae defendebat iniquum, |
| 323 | Idola eiiciens, numen confessa Tonantis; |
| 324 | Uno eodemque ictu hoc respuit, eligit illud. |
| 325 | [ 328. Cod. Vat., Audaci nisu. 329. Dum cuperet gladio. 341. Cod. Vat., Ac resupinat humo. 348. Cod. Vat., Excussumque fuit. 361. Cod. Vat., Quin etiam. 365. Cod. Vat., Testis generosus et auctor. 368. Edit. Ven., Tabida paralysis. 383. Pontificum. Forte pontificem. Ibid. Cod. Vat., populoque fremente. 391. Edit. Ven., pietatis amicae. 398. Cod. Vatic., vita mihi haec dulcis erat, etc. 400. Edit. Ven., Patris miserandi. 408. Cod. Vat., ordine disposito. 423. In Cod. Vat., faciem conspexit alumnae. ] Post Heduorum dum templum divellere tentat, |
| 326 | Obstant inculti cultores ruricolares |
| 327 | Ne colerent melius, sua si cultura periret; |
| 328 | Ex quibus audaci nixu male fortior unus, |
| 329 | Aggreditur gladio caput obtruncare sacratum, |
| 330 | Cui nuda cervice pater sese obtulit ultro. |
| 331 | Ast ubi mente ferox totas collegerat iras, |
| 332 | Exacuens rabiem, sed cordis acumine tonsus, |
| 333 | Acrius insiliens totos suspenderat artus: |
| 334 | Bis furor armatus iuguli ruiturus in ictum, |
| 335 | Tam gravius feriens, quantum alte educitur ensis, |
| 336 | Astrictis capulo digitis, dum temperat ungues, |
| 337 | Noxius, horrifica meditatus vulnera dextra, |
| 338 | Mortis amicus, amans facinus, crudeliter ausus: |
| 339 | Iam ferro incumbens, capiti mucrone reducto, |
| 340 | Sternitur ipse solo qui sic pendebat in ictum: |
| 341 | Ac resupinus humi, qui pronior ibat in ausum, |
| 342 | Mittit et ore precem, cum membra superba iacerent. |
| 343 | Iusto stante cadens, quo credit stare cadente, |
| 344 | Dum vice diversa stat inops, ruit ille superbus, |
| 345 | Rursus opus peragens, idola evertit: et ecce, |
| 346 | Vir quidam tractans Martini de nece, cultrum |
| 347 | Dum rapit, eripitur rapienda rapina rapaci, |
| 348 | Excussumque fugit sine more volatile ferrum, |
| 349 | Iam leviore via, neque post comparuit usquam, |
| 350 | Sic cultro ablato, manibus latro exstitit insons; |
| 351 | Redditur et mitis postquam fit nudus ab armis, |
| 352 | Nec furor ante animi periens, nisi tela perissent; |
| 353 | Invita haec pietas quae perdidit unde noceret. |
| 354 | Saepe beatus item, contradicentibus ipsis |
| 355 | Agricolis, praestante fide, se orante, iubebat, |
| 356 | Ut male culta suis caderent fera fana ministris; |
| 357 | Sic quoque pontificem soliti impugnare rebelles, |
| 358 | Dum templa evertunt, ipsi sunt arma beato, |
| 359 | Hostilique manu Martini bella geruntur. |
| 360 | Partibus atque suis alieno milite vincit. |
| 361 | Tunc etiam fuerit curatio quanta patrono, |
| 362 | Quanta medelifero manavit gratia tactu, |
| 363 | Laudibus in tantis muta est facundia mundi. |
| 364 | Quem cunctis vidisse fuit meruisse salutem, |
| 365 | Est satis ipse suus generosus testis et auctor. |
| 366 | Qui quondam ingrediens Trevirorum moenia mitis, |
| 367 | Qua resoluta diu per viscera fluxa, rigebat |
| 368 | Turbida paralysis, gelido languore, puella, |
| 369 | Flatibus extremis quasi iam de funere vivens, |
| 370 | Cuius erant oculi vigilis custodia mortis, |
| 371 | Funeris exsequias reddentia lumina membris, |
| 372 | Solvere festinans animatae vincula carnis, |
| 373 | Spiritus arcano vix mobilis ibat anhelo, |
| 374 | Fine trahens dubio perituram naribus auram: |
| 375 | Pes, manus, ora, genae, recubabat imago sepultae, |
| 376 | Nec tumulata quidem, sed portio tota sepulcri, |
| 377 | Cuius amore pio patris exanimata senectus, |
| 378 | Dilacerata genis, niveis male compta capillis, |
| 379 | Cum impatiens ageret, nec adesset cura medellae, |
| 380 | Comperit ut sanctum advectum dignanter ad urbem, |
| 381 | Advolat inde senex vitulis iuveniliter armis, |
| 382 | Impiger exsiliens, cursu sua tempora vincens. |
| 383 | Pontificum vallante choro, populoque frequente, |
| 384 | Irruit in medios clamoribus inverecundus; |
| 385 | Nam dolor insignis non respicit arma pudoris. |
| 386 | Corruit ergo senex sancti ad vestigia pronus, |
| 387 | Genua, manus plantasque per oscula mollia lambens. |
| 388 | Vix gemitu laxante, loqui sic incipit aeger: |
| 389 | Vir Martine Dei, populari nate saluti, |
| 390 | Vir cunctis bonitate parens, tibi suggero luctus, |
| 391 | Nec miseri pereant lacrymae, pietatis amice. |
| 392 | Quem mea causa trahit, loca tam longinqua venire, |
| 393 | Ut labor iste viae tribuat compendia vitae, |
| 394 | Est mihi nata domi, decumbens vulnere morbi, |
| 395 | Exsequiis vicina suis, sine sorte medelae. |
| 396 | Quae quondam incolumis stabat, mea sola voluptas, |
| 397 | Obsequiis intenta piis, placabilis, in qua |
| 398 | Vita meam haec mihi dulcis erat solando senectam, |
| 399 | Ecce perit secumque trahit mea viscera letho, |
| 400 | Canitiemque patris miseranda in tartara ducit. |
| 401 | Ire sed ipse prior cuperem, si forte liceret. |
| 402 | Quaenam vita seni, vel quo mihi vota parenti, |
| 403 | Spe pereunte patris, cum nomine prolis ademptae? |
| 404 | Qua nubente viro, per dona futura nepotum, |
| 405 | Aridus in ramis poteram revirescere prolis; |
| 406 | Cum magis haec reputem praesentis damna salutis, |
| 407 | Me spectante, rapi natam mea lumina luci, |
| 408 | Ordine deposito melius cui causa placeret, |
| 409 | Ut senis illa patris oculorum clauderet orbes. |
| 410 | Unde sacer dignare avidam suspendere mortem, |
| 411 | Atque minister opis, rapiendae occurre puellae: |
| 412 | Si mora sit, mea causa perit, succurre duobus: |
| 413 | Nam me cura necat, si illi curatio cessat. |
| 414 | Qua sacer erubuit confusus voce sacerdos, |
| 415 | Indignum sese tali virtute ministrum. |
| 416 | Sed pater instabat, compellens vocibus iisdem: |
| 417 | Debitus insanis medicus venis, exere curas. |
| 418 | Sentiat adventum medici purgatio morbi. |
| 419 | His impulsus adit qua lassa puella iacebat, |
| 420 | Turba astante foris faceret quid pastor ovili. |
| 421 | Hinc sua bella gerens, orator ad arma recurrit, |
| 422 | Sternens membra solo; sensu super astra reducto, |
| 423 | [ 426. Cod. Vat., Penetravit olivi. Scilicet oleum benedictum Martinus ori puellae infuderat, ut habet Sulpic., cap. 16. 431. Cod. Vat., Dentibus ut rabiens. 446. Edit. Ven., hic carnis erumnis. Sed Cod. Vat. erynnis. 470. Cod. Vat., sordidus egreditur; quod tenendum. 473. Fama nimirum percrebuerat Treveris quod barbari cum copiis irrumperent. 474. Cod. Vat., e grege daemoniaco. Ibid. Sulpicius narrat daemonem, tortum a S. Martino, fuisse confessum a sexdecim malis spiritibus rumorem illum confictum ac disseminatum fuisse; quo cognito, urbs ad tranquillitatem revocata est. 490. Edit. Ven., vulnere tectus. 494. Cod. Vat., sanctus ad oscula. 500. Cod. Vat. et Ven. edit., rescribitur oris imago, quod sequend. 506. Ven. edit., formam dat foeda. ] Hinc ubi consurgens, faciem respexit alumnae, |
| 424 | Illico vox rediit, peregrinis aedibus hospes. |
| 425 | Et rediviva suae cecinerunt organa linguae; |
| 426 | Paulatimque artus liquor ut penetravit olivae, |
| 427 | Vivificata, pedum geminis stetit arca columnis, |
| 428 | Et fundata suo viguerunt culmina gressu. |
| 429 | Post quoque Tetradii famulus proconsulis expes, |
| 430 | Mancipium alterius sub hospite daemone factus, |
| 431 | Dentibus ut rabies alienis frenderet armis, |
| 432 | Nec sua, sed hostis fieret se milite pugna: |
| 433 | Quem Dominus famulum supplex purgare precatur, |
| 434 | Sed duci ad sanctum vetuit ferus hospes et hostis |
| 435 | Tetradius, rursus iusti vestigia lambens, |
| 436 | Supplicat ut pergant ubi saevus latro latebat, |
| 437 | Sed sacer ipse domum gentilis adire recusat: |
| 438 | Spondet Tetradius humilis cum fascibus altis, |
| 439 | Si eripiat hosti famulum, se credere Christo. |
| 440 | Imposita ergo manu puero, fera larva recedit, |
| 441 | Et mala iucundum pastorem bestia fugit. |
| 442 | Tetradius pariter catechumenus esse meretur, |
| 443 | Atque salutiferi baptismatis amne novatur. |
| 444 | Sic puer et dominus maculis purgantur ademptis, |
| 445 | Iste hostis laqueis, erroribus ille solutis, |
| 446 | Ille carens animae poenis, hic carnis erinnis. |
| 447 | Liber uterque manens gemino micuere triumpho: |
| 448 | Conditio famuli libertas facta patroni; |
| 449 | Accipit iste fidem, cum de illo perfidus exit. |
| 450 | Nec longo spatio sub eodem tempore sanctus |
| 451 | Forte domum ingrediens, in limine substitit ipso, |
| 452 | Terribilem referens se cernere daemonis umbram, |
| 453 | Arreptoque coco vexat fera bellua praedam, |
| 454 | Dentibus armatis lacerans se sive sodales; |
| 455 | Terga dabant socii, nec quisquam ire obvius audet, |
| 456 | Vix loca tuta fugae capientes praepete saltu, |
| 457 | Hoc satis esse suum, vel se subducere morsu, |
| 458 | Martius ergo chalybs, Martinus belliger armis, |
| 459 | Nec pede diffugit, nec sivit abire fugacem; |
| 460 | Pestem stare iubens: acuit qui fauce molares, |
| 461 | Cui digitos vir sanctus in os cum mitteret, infit: |
| 462 | Si potes, ecce vora oblatam, lupe noxie, praedam. |
| 463 | Quam peteres alibi, datur ultro dentibus esca. |
| 464 | Quo dicto fauces geminae revocantur utrinque, |
| 465 | Ne violet digitos, suspendit bellua rictus, |
| 466 | Et manibus tangi timuit, qui dente voraret, |
| 467 | Qui dum intra obsessum poenis ageretur acerbis, |
| 468 | Nec tamen ob digitos exire per ora liceret, |
| 469 | Foeda ministerii, foedus, vestigia linquens. |
| 470 | Sordibus egreditur, qua sordibus est via fluxu, |
| 471 | Tale iter arreptum sic te decet ire, viator. |
| 472 | Hinc cum barbariem sparsisset fama per urbem, |
| 473 | Proventumque trucem crudelia semina ferrent, |
| 474 | Pastor adesse iubet quemdam ex grege daemonis, illi |
| 475 | Imperat ut prodat, si nuncia vera vagarent, |
| 476 | Tortus ut ore reus, veluti sub iudice missus, |
| 477 | Gressibus humanis advectus, larva fatetur: |
| 478 | Hanc famam in populos bisquino daemone fusam |
| 479 | Ut cogente metu Martinus abiret ab urbe. |
| 480 | Barbara tempestas tranquilla lege quiescit, |
| 481 | Formidanda tibi nulla est irruptio gentis, |
| 482 | Nec causam armorum verearis, pacis amator. |
| 483 | Martino praesente, aditum fallacia perdit; |
| 484 | Mendax vera refert; et certum nuntiat error. |
| 485 | Insatiata malis, quae sic fremit ore cruento, |
| 486 | Bestia, bella movens, revocavit munera pacis |
| 487 | Inde Parisiacam sacer intrans concite portam |
| 488 | Obviat in faciem leprosum versus euntem, |
| 489 | Qui sibi dispar erat, nec iam a se cognitus, ibat, |
| 490 | Vir maculis varius, cute nudus, vulnere tactus |
| 491 | Tabe fluens, gressu aeger, inops visu, asper amictu |
| 492 | Mente hebes, ore putris, lacerus pede, voce refrictus |
| 493 | Induerat miserum peregrino tegmine pallor. |
| 494 | Improvisus enim hunc sanctus sua ad oscula traxit |
| 495 | Astringensque virum fuso medicamine laxat. |
| 496 | Nam simul ut tetigit benedictas ore salivas, |
| 497 | Effugit unguiferum languoris sarcina tactum, |
| 498 | Mersa figura redit, faciem cutis advena vestit, |
| 499 | Ad speculum remeat peregrina fronte character, |
| 500 | Et deleta diu describitur oris imago, |
| 501 | Virtutum quam celsa fides, ubi concite sancti |
| 502 | Pacis ab officio perierunt praelia morbi! |
| 503 | Complexu res dira fuit, languoris iniqui |
| 504 | Peste cadente, novam gesserunt oscula pugnam. |
| 505 | Inclita relligio Martini, cuius honore, |
| 506 | Foedera fida fides formosat, foeda fidelis. |
| 507 | Felix relligio, sancti pede, lumine, tactu |
| 508 | Illustris, lustrante viro loca, lustra, ligustra, |
| 509 | Urbes, rura, domus, templa, oppida, moenia, villas, |
| 510 | Quaeque viri insignis tam insignia signa mereris, |
| 511 | Cuius ab ore sacro, magnalia caetera vincens, |
| 512 | Leprosi ad curam Iordanis in oscula fluxit, |
| 513 | Et fontem fluidae maculae lavat unda salivae. |