Silius, Punica, Liber XVII
| 1 | Hostis ut Ausoniis decederet advena terris, |
| 2 | fatidicae fuerant oracula prisca Sibyllae |
| 3 | caelicolum Phrygia genetricem sede petitam |
| 4 | Laomedonteae sacrandam moenibus urbis: |
| 5 | advectum exciperet numen, qui lectus ab omni |
| 6 | concilio patrum praesentis degeret aevi |
| 7 | optimus. en nomen melius maiusque triumphis! |
| 8 | iamque petita aderat Latia portante Cybebe |
| 9 | puppe, atque ante omnis magno cedente senatu |
| 10 | obuius accitis properabat Scipio sacris, |
| 11 | qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella |
| 12 | tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum. |
| 13 | isque ubi longinquo venientia numina ponto |
| 14 | accepit supplex palmis Tuscique sonora |
| 15 | Thybridis adduxit sublimis ad ostia puppim, |
| 16 | femineae tum deinde manus subiere, per amnem |
| 17 | quae traherent celsam religatis funibus alnum. |
| 18 | circum arguta cavis tinnitibus aera, simulque |
| 19 | certabant rauco resonantia tympana pulsu, |
| 20 | semivirique chori, gemino qui Dindyma monte |
| 21 | casta colunt, qui Dictaeo bacchantur in antro, |
| 22 | quique Idaea iuga et lucos novere silentis. |
| 23 | hos inter fremitus ac laeto vota tumultu |
| 24 | substitit adductis renuens procedere vinclis |
| 25 | sacra ratis subitisque vadis immobilis haesit. |
| 26 | tum puppe a media magno clamore sacerdos: |
| 27 | 'Parcite pollutis contingere vincula palmis |
| 28 | et procul hinc, moneo, procul hinc, quaecumque profanae, |
| 29 | ferte gradus nec vos casto miscete labori, |
| 30 | dum satis est monuisse deae. quod si qua pudica |
| 31 | mente valet, si qua inlaesi sibi corporis astat |
| 32 | conscia, vel sola subeat pia munera dextra.' |
| 33 | Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen, |
| 34 | Claudia, non aequae populi male credita famae, |
| 35 | in puppim versis palmisque oculisque profatur: |
| 36 | 'Caelicolum genetrix, numen, quod numina nobis |
| 37 | cuncta creas, cuius proles terramque fretumque |
| 38 | sideraque et manis regnorum sorte gubernant, |
| 39 | si nostrum nullo violatum est crimine corpus, |
| 40 | testis, diva, veni et facili me absolve carina.' |
| 41 | tum secura capit funem, fremitusque leonum |
| 42 | audiri visus subito, et graviora per auris |
| 43 | nulla pulsa manu sonuerunt tympana divae. |
| 44 | fertur prona ratis (ventos impellere credas) |
| 45 | contraque adversas ducentem praevenit undas. |
| 46 | extemplo maior cunctis spes pectora mulcet |
| 47 | finem armis tandem finemque venire periclis. |
| 48 | Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra |
| 49 | abscondit late propulsis puppibus aequor, |
| 50 | cui numen pelagi placaverat hostia taurus, |
| 51 | iactaque caeruleis innabant fluctibus exta. |
| 52 | tunc a sede deum purumque per aethera lapsae |
| 53 | armigerae Iovis ante oculos coepere volucres |
| 54 | aequoreas monstrare vias ac ducere classem. |
| 55 | augurium clangor laetum dabat. inde secuti |
| 56 | tantum praegressos liquida sub nube volatus |
| 57 | quantum non frustra speculantum lumina servant, |
| 58 | litora Agenoreae tenuerunt perfida terrae. |
| 59 | Nec segnis tanta in semet veniente procella |
| 60 | Africa terribilem magno sub nomine molem |
| 61 | regis opes contra et Massyla paraverat arma, |
| 62 | spesque Syphax Libycis una et Laurentibus unus |
| 63 | terror erat. campos pariter vallesque refusas |
| 64 | litoraque implerat nullo decorare tapete |
| 65 | cornipedem Nomas adsuetus, densaeque per auras |
| 66 | condebant iaculis stridentibus aethera nubes. |
| 67 | immemor hic dextraeque datae iunctique per aras |
| 68 | foederis, et mensas testis atque hospita iura |
| 69 | fasque fidemque simul, pravo mutatus amore, |
| 70 | ruperat atque toros regni mercede pararat. |
| 71 | virgo erat eximia specie claroque parente, |
| 72 | Hasdrubalis proles, thalamis quam cepit ut altis, |
| 73 | ceu face succensus prima taedaque iugali, |
| 74 | vertit opes gener ad Poenos, Latiaeque soluto |
| 75 | foedere amicitiae dotalia transtulit arma. |
| 76 | Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem |
| 77 | ductori monuisse fuit, missique minantur: |
| 78 | stet regno, reputet superos, pacta hospita servet: |
| 79 | longe coniugia ac longe Tyrios hymenaeos |
| 80 | inter Dardanias acies fore. sanguine quippe, |
| 81 | si renuat, blando nimium facilique marito |
| 82 | statura obsequia et thalami flagrantis amores. |
| 83 | Sic Latius permixta minis, sed cassa monebat |
| 84 | ductor. nam surdas coniunx obstruxerat aures. |
| 85 | ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses |
| 86 | advocat et castas polluti foederis aras |
| 87 | testatus varia Martem movet impiger arte. |
| 88 | castra, levi calamo cannaque intecta palustri, |
| 89 | qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor, |
| 90 | adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris, |
| 91 | ac tacita spargit celata incendia nocte. |
| 92 | inde, ubi collecti rapidam diffundere pestem |
| 93 | coeperunt ignes et se per pinguia magno |
| 94 | pabula ferre sono, clare expatiantur in auras |
| 95 | et fumos volucri propellunt lumine flammae. |
| 96 | it totis inimica lues cum turbine castris, |
| 97 | atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo |
| 98 | arida, et ex omni manant incendia tecto. |
| 99 | sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis |
| 100 | excitis somno, multorumque ora vocantum |
| 101 | auxilium invadunt flammae. fluit undique victor |
| 102 | Mulciber et rapidis amplexibus arma virosque |
| 103 | corripit: exundat pestis, semustaque castra |
| 104 | albenti volitant per nubila summa favilla. |
| 105 | ipsius ingenti regis tentoria saltu |
| 106 | lugubre increpitans late circumvolat ardor, |
| 107 | hausissetque virum, trepidus ni clade satelles |
| 108 | e somno ac stratis rapuisset inulta precantem. |
| 109 | Verum ubi mox iuncto sociarant aggere vires |
| 110 | Massylus Tyriusque duces, accitaque regno |
| 111 | lenierat pubes infaustae vulnera noctis, |
| 112 | ira pudorque dabant et coniunx, tertius ignis, |
| 113 | immanis animos, adflataque barbarus ora |
| 114 | castrorum flammis et se velamine nullo |
| 115 | vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas |
| 116 | frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem |
| 117 | nec claro potuisse die nec sole tuente |
| 118 | a quoquam vinci. iactarat talia vecors, |
| 119 | sed iam claudebat flatus nec plura sinebat |
| 120 | Atropos et tumidae properabat stamina linguae. |
| 121 | namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis, |
| 122 | qui silvas ac saxa trahens per devia praeceps |
| 123 | volvitur et ripas spumanti gurgite laxat, |
| 124 | ante omnis praevectus equo trahit agmina voce. |
| 125 | contra nava manus Rutuli celsusque ruebat |
| 126 | viso rege procul raptis exercitus armis, |
| 127 | ac sibi quisque: 'Videsne? videsne, ut in agmine primo |
| 128 | Massylus volitet deposcens proelia rector? |
| 129 | fac nostrum hoc, mea dextra, decus. violavit et aras |
| 130 | caelicolum et casti ductoris foedera rupit. |
| 131 | sit satis hunc castris semel effugisse crematis.' |
| 132 | sic secum taciti et certatim spicula fundunt. |
| 133 | prima in cornipedis sedit spirantibus ignem |
| 134 | naribus hasta volans erexitque ore cruento |
| 135 | quadrupedem elatis pulsantem calcibus auras. |
| 136 | corruit asper ecus confixaque cuspide membra |
| 137 | huc illuc iactans rectorem prodidit hosti. |
| 138 | invadunt vanumque fugae atque attollere fessos |
| 139 | adnitentem artus revocato a vulnere telo |
| 140 | corripiunt, tum vincla viro manicaeque, pudendum, |
| 141 | addita, et, exemplum non umquam fidere laetis, |
| 142 | sceptriferas arta palmas vinxere catena. |
| 143 | ducitur ex alto deiectus culmine regni, |
| 144 | qui modo sub pedibus terras et sceptra patensque |
| 145 | litora ad Oceani sub nutu viderat aequor. |
| 146 | prostratis opibus regni Phoenissa metuntur |
| 147 | agmina, et invisus Marti notusque fugarum |
| 148 | vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis. |
| 149 | Stabat Carthago, truncatis undique membris, |
| 150 | uni innixa viro, tantoque fragore ruentem |
| 151 | Hannibal absenti retinebat nomine molem. |
| 152 | id relicum fessos opis auxiliique ciere |
| 153 | rerum extrema iubent, huc confugere paventes, |
| 154 | postquam se superum desertos numine cernunt. |
| 155 | nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina, |
| 156 | qui revocent patriaeque ferant mandata monentis, |
| 157 | ne lentus nullas videat Carthaginis arces. |
| 158 | Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras, |
| 159 | et fera ductoris turbabant somnia mentem. |
| 160 | namque gravis curis carpit dum nocte quietem, |
| 161 | cernere Flaminium Gracchumque et cernere Paulum |
| 162 | visus erat simul adversos mucronibus in se |
| 163 | destrictis ruere atque Itala depellere terra, |
| 164 | omnisque a Cannis Trasimennique omnis ab undis |
| 165 | in pontum impellens umbrarum exercitus ibat. |
| 166 | ipse fugam cupiens notas evadere ad Alpes |
| 167 | quaerebat terraeque ulnis amplexus utrisque |
| 168 | haerebat Latiae, donec vis saeva profundo |
| 169 | truderet et rapidis daret asportare procellis. |
| 170 | His aegrum visis adeunt mandata ferentes |
| 171 | legati patriaeque extrema pericula pandunt: |
| 172 | Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas |
| 173 | regnator tulerit Libyae, letoque negato |
| 174 | servetur nova pompa Iovi, Carthago laboret |
| 175 | ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas, |
| 176 | non una concussa fuga. se, triste profatu, |
| 177 | vidisse, arderent cum bina in nocte silenti |
| 178 | castra, et luceret sceleratis Africa flammis. |
| 179 | praerapidum iuvenem minitari, Bruttia servet |
| 180 | litora dum Poenus, detracturum ignibus atris, |
| 181 | in quam se referat, patriam suaque inclita facta. |
| 182 | haec postquam dicta, et casus patuere metusque, |
| 183 | effundunt lacrimas dextramque ut numen adorant. |
| 184 | Audivit torvo obtutu defixus et aegra |
| 185 | expendit tacite cura secum ipse volutans |
| 186 | an tanti Carthago foret. sic deinde profatur: |
| 187 | 'O dirum exitium mortalibus! o nihil umquam |
| 188 | crescere nec magnas patiens exurgere laudes |
| 189 | invidia! eversam iam pridem excindere Romam |
| 190 | atque aequasse solo potui, traducere captam |
| 191 | servitum gentem Latioque imponere leges. |
| 192 | dum sumptus dumque arma duci fessosque secundis |
| 193 | summisso tirone negant recreare maniplos, |
| 194 | dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortis |
| 195 | Hannoni placet, induitur tota Africa flammis, |
| 196 | pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas. |
| 197 | nunc patriae decus et patriae nunc Hannibal unus |
| 198 | subsidium, nunc in nostra spes ultima dextra. |
| 199 | vertentur signa, ut patres statuere, simulque |
| 200 | et patriae muros et te servabimus, Hannon.' |
| 201 | Haec ubi detonuit, celsas e litore puppes |
| 202 | propellit multumque gemens movet aequore classem. |
| 203 | non terga est ausus cedentum invadere quisquam, |
| 204 | non revocare virum: cuncti praestare videntur, |
| 205 | quod sponte abscedat, superi, tandemque resolvat |
| 206 | Ausoniam. ventos optant, et litora ab hoste |
| 207 | nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster |
| 208 | cum fera et abscedens reddit mare, navita parco |
| 209 | interea voto non auras poscit amicas |
| 210 | contentus caruisse Noto, pacemque quietam |
| 211 | pro facili cursu reputat satis. omnis in altum |
| 212 | Sidonius visus converterat undique miles: |
| 213 | ductor defixos Itala tellure tenebat |
| 214 | intentus vultus, manantesque ora rigabant |
| 215 | per tacitum lacrimae, et suspiria crebra ciebat, |
| 216 | haud secus ac patriam pulsus dulcisque penatis |
| 217 | linqueret et tristis exul traheretur in oras. |
| 218 | Vt vero adfusis puppes procedere ventis |
| 219 | et sensim coepere procul subsidere montes, |
| 220 | nullaque iam Hesperia et nusquam iam Daunia tellus, |
| 221 | hic secum infrendens: 'Mentisne ego compos et hoc nunc |
| 222 | indignus reditu, qui memet finibus umquam |
| 223 | amorim Ausoniae? flagrasset subdita taedis |
| 224 | Carthago, et potius cecidisset nomen Elissae. |
| 225 | quid? tunc sat compos, qui non ardentia tela |
| 226 | a Cannis in templa tuli Tarpeia, Iovemque |
| 227 | detraxi solio? sparsissem incendia montis |
| 228 | per septem bello vacuos gentique superbae |
| 229 | Iliacum exitium et proavorum fata dedissem. |
| 230 | cur porro haec angant? nunc, nunc invadere ferro |
| 231 | quis prohibet rursumque ad moenia tendere gressus? |
| 232 | ibo et, castrorum relegens monumenta meorum, |
| 233 | qua via nota vocat, remeabo Anienis ad undas. |
| 234 | flectite in Italiam proras, avertite classem: |
| 235 | faxo ut vallata revocetur Scipio Roma.' |
| 236 | Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto |
| 237 | prospexit vertique rates ad litora vidit, |
| 238 | quassans caeruleum genitor caput aequora fundo |
| 239 | eruit et tumidum movet ultra litora pontum. |
| 240 | extemplo ventos imbresque et rupe procellas |
| 241 | concitat Aeolias ac nubibus aethera condit. |
| 242 | tum, penitus telo molitus regna tridenti |
| 243 | intima, ab occasu Tethyn impellit et ortu |
| 244 | ac totum Oceani turbat caput. aequora surgunt |
| 245 | spumea et inlisu scopulus tremit omnis aquarum. |
| 246 | primus se attollens Nasamonum sedibus Auster |
| 247 | nudavit Syrtim correpta nubilus unda. |
| 248 | insequitur sublime ferens nigrantibus alis |
| 249 | abruptum Boreas ponti latus. intonat ater |
| 250 | discordi flatu et partem rapit aequoris Eurus. |
| 251 | hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare |
| 252 | fulmina, et in classem ruere implacabile caelum. |
| 253 | consensere ignes nimbique et fluctus et ira |
| 254 | ventorum, noctemque freto imposuere tenebrae. |
| 255 | ecce, intorta Noto veniensque a puppe procella |
| 256 | antemnae immugit (stridorque immite rudentum |
| 257 | sibilat) ac similem monti nigrante profundo |
| 258 | ductoris frangit super ora trementia fluctum. |
| 259 | exclamat volvens oculos caeloque fretoque: |
| 260 | 'Felix o frater divisque aequate cadendo, |
| 261 | Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis |
| 262 | pugnanti peperit letum, et cui fata dedere |
| 263 | Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu. |
| 264 | at mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illae |
| 265 | egregiae occubuere animae, dimittere vitam |
| 266 | non licitum, vel, cum ferrem in Capitolia flammas, |
| 267 | Tarpeio Iovis ad manis descendere telo.' |
| 268 | Talia dum maeret, diversis flatibus acta |
| 269 | in geminum ruit unda latus puppimque sub atris |
| 270 | aequoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam. |
| 271 | mox nigris alte pulsa exundantis harenae |
| 272 | verticibus ratis aetherias remeavit ad auras |
| 273 | et fluctus supra vento librante pependit. |
| 274 | at geminas Notus in scopulos atque horrida saxa |
| 275 | dura sorte rapit, miserandum et triste, biremis. |
| 276 | increpuere ictu prorae. tum murice acuto |
| 277 | dissiliens sonuit rupta compage carina. |
| 278 | hic varia ante oculos facies: natat aequore toto |
| 279 | arma inter galeasque virum cristasque rubentis |
| 280 | florentis Capuae gaza et seposta triumpho |
| 281 | Laurens praeda ducis, tripodes mensaeque deorum |
| 282 | cultaque nequiquam miseris simulacra Latinis. |
| 283 | tum Venus emoti facie conterrita ponti |
| 284 | talibus adloquitur regem maris: 'Hoc satis irae |
| 285 | interea, genitor: satis ad maiora minarum. |
| 286 | cetera parce, precor, pelago, ne tollat acerba |
| 287 | hoc Carthago decus, nullo superabile bello |
| 288 | progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni |
| 289 | Aeneadas undis totoque eguisse profundo.' |
| 290 | Sic Venus. et tumidi considunt gurgite fluctus. |
| 291 | obviaque adversis propellunt agmina castris. |
| 292 | Dux, vetus armorum scitusque accendere corda |
| 293 | laudibus, ignifero mentes furiabat in iram |
| 294 | hortatu decorisque urebat pectora flammis: |
| 295 | 'Tu mihi Flaminii portas rorantia caesi |
| 296 | ora ducis: nosco dextram. tu primus in ictus |
| 297 | ingentis Pauli ruis ac defigis in ossa |
| 298 | mucronem. tibi pugnacis gestantur opima |
| 299 | Marcelli, Gracchusque cadens tibi proluit ensem. |
| 300 | ecce manus, quae pulsantem te, belliger Appi, |
| 301 | moenia sublimis Capuae de culmine muri |
| 302 | excelso fusa moribundum perculit hasta. |
| 303 | ecce aliud fulmen dextrae, quo nobile nomen |
| 304 | Fulvius excepit non unum pectore vulnus. |
| 305 | huc prima te siste acie, cui consul in armis |
| 306 | Crispinus cecidit. me tu comitare per hostis, |
| 307 | qui nobis, memini, ad Cannas laetissimus irae |
| 308 | Servili fers ora ducis suffixa veruto. |
| 309 | cerno flagrantis oculos vultumque timendum |
| 310 | non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum |
| 311 | o iuvenis, qualem vidi, cum flumine saevo |
| 312 | insignis Trebiae complexum ingentibus ulnis |
| 313 | mersisti fundo luctantem vana tribunum. |
| 314 | at tu, qui gelidas Ticini primus ad undas |
| 315 | Scipiadae patris tinxisti sanguine ferrum, |
| 316 | incepta exequere et nati mihi redde cruorem. |
| 317 | horrescamne ipsos, veniant si ad proelia, divos, |
| 318 | cum stetis, turmae, vidi contermina caelo |
| 319 | quas iuga calcantis summas volitare per Alpis, |
| 320 | cum videam, quorum ferro manibusque capaces |
| 321 | arsere Argyripae campi? num segnior ibis |
| 322 | nunc mihi, qui primus torques in moenia telum |
| 323 | Dardana, nec nostrae facilis concedere laudi? |
| 324 | ten' vero, tene extimulem, qui, fulmina contra |
| 325 | et nimbos tonitrusque ac summi numinis iras |
| 326 | cum starem, perferre sonos ac vana iubebas |
| 327 | nubila et ante ducem Capitolia celsa petebas? |
| 328 | quid vos, quis claro deletum est Marte Saguntum, |
| 329 | exhorter, quos nobilitant primordia belli? |
| 330 | ut meque et vobis dignum, defendite, quaeso, |
| 331 | praeteritas dextrae laudes. divum ipse favore |
| 332 | vincendoque senex patriam post trina labantem |
| 333 | lustra et non visos tam longa aetate penatis |
| 334 | ac natum et fidae iam pridem coniugis ora |
| 335 | confisus vobis repeto. non altera restat |
| 336 | iam Libyae, nec Dardaniis pugna altera restat. |
| 337 | certatus nobis hodie dominum accipit orbis.' |
| 338 | Hannibal haec. sed non patiens remorantia verba |
| 339 | Ausonius miles, quotiens dux coeperat ora |
| 340 | solvere ad effatus, signum pugnamque petebant. |
| 341 | Haec procul aeria speculantem nube sororem |
| 342 | ut vidit divum genitor maestosque sub acri |
| 343 | obtutu vultus, sic ore effatus amico est: |
| 344 | 'Qui te mentis edunt morsus? da noscere coniunx. |
| 345 | num Poeni casus ducis et Carthaginis angit |
| 346 | cura tuae? sed enim reputa tecum ipsa furores |
| 347 | Sidonios. gentem contra et fatalia regna |
| 348 | Teucrorum quis erit, quaeso, germana, rebelli |
| 349 | fractis foederibus populo modus? ipsa malorum |
| 350 | non plus Carthago tulit exhausitque laboris, |
| 351 | quam pro Cadmea subiisti exercita gente. |
| 352 | turbasti maria ac terras iuvenemque ferocem |
| 353 | immisti Latio. tremuerunt moenia Romae, |
| 354 | perque bis octonos primus fuit Hannibal annos |
| 355 | humani generis. tempus componere gentes. |
| 356 | ad finem ventum, et claudenda est ianua belli.' |
| 357 | Tum supplex Iuno: 'Neque ego, haec mutare laborans |
| 358 | quis est fixa dies, pendenti nube resedi, |
| 359 | nec revocare acies bellumve extendere quaero. |
| 360 | quae donare potes, quoniam mihi gratia languet |
| 361 | et cecidit iam primus amor, nil fila sororum |
| 362 | adversus posco: vertat terga Hannibal hosti, |
| 363 | ut placet, et cineres Troiae Carthagine regnent. |
| 364 | illud te gemini per mutua pignora amoris |
| 365 | et soror et coniunx oro: tranare pericla |
| 366 | magnanimum patiare ducem vitamque remittas |
| 367 | neve sinas captum Ausonias perferre catenas. |
| 368 | stent etiam contusa malis mea moenia, fracto |
| 369 | nomine Sidonio, et nostro serventur honori.' |
| 370 | Sic Iuno, et contra breviter sic Iuppiter orsus: |
| 371 | 'Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altae. |
| 372 | stent lacrimis precibusque tuis. sed percipe, coniunx, |
| 373 | quatenus indulsisse vacet. non longa supersunt |
| 374 | fata urbi, venietque pari sub nomine ductor, |
| 375 | qui nunc servatas evertat funditus arces. |
| 376 | aetherias quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras, |
| 377 | ereptus pugnae. miscere hic sidera ponto |
| 378 | et terras implere volet redeuntibus armis: |
| 379 | novi feta viri bello praecordia. sed lex |
| 380 | muneris haec esto nostri: Saturnia regna |
| 381 | ne post haec videat, repetat neve amplius umquam |
| 382 | Ausoniam. nunc instanti raptum avehe leto |
| 383 | ne, latis si miscebit fera proelia campis, |
| 384 | Romulei nequeas iuvenis subducere dextrae.' |
| 385 | Dum statuit fata Omnipotens urbique ducique, |
| 386 | invadunt acies pugnam et clamore lacessunt |
| 387 | sidera. non alio graviores tempore vidit |
| 388 | aut populos tellus aut, qui patria arma moverent, |
| 389 | maioris certare duces. discriminis alta |
| 390 | in medio merces, quicquid tegit undique caelum. |
| 391 | ibat Agenoreus praefulgens ductor in ostro, |
| 392 | excelsumque caput penna nutante levabat |
| 393 | crista rubens. saevus magno de nomine terror |
| 394 | praecedit, Latioque micat bene cognitus ensis. |
| 395 | at contra ardenti radiabat Scipio cocco, |
| 396 | terribilem ostentans clipeum, quo patris et una |
| 397 | caelarat patrui spirantis proelia dira |
| 398 | effigies: flammam ingentem frons alta vomebat. |
| 399 | sub tanta cunctis vi telorumque virumque |
| 400 | in ducibus stabat spes et victoria solis. |
| 401 | quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve, |
| 402 | Scipio si Libycis esset generatus in oris, |
| 403 | sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes, |
| 404 | Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset, |
| 405 | haud dubitant terras Itala in dicione futuras. |
| 406 | Contremuere aurae, rapido vibrantibus hastis |
| 407 | turbine, et horrificam traxere per aethera nubem. |
| 408 | inde ensis propiorque acies et comminus ora |
| 409 | admota ac dira flagrantia lumina flamma. |
| 410 | sternitur, in medium contemptrix turba pericli |
| 411 | quae primis se praecipitem tulit obuia telis, |
| 412 | gentilemque bibit tellus invita cruorem. |
| 413 | fervidus ingenii Masinissa et fervidus aevi |
| 414 | in primas Macetum turmas immania membra |
| 415 | infert et iaculo circumvolat alite campum. |
| 416 | caerulus haud aliter, cum dimicat, incola Thyles |
| 417 | agmina falcigero circumvenit arta covinno. |
| 418 | Graia phalanx patrio densarat more catervas |
| 419 | iunctisque astabat nulli penetrabilis hastis. |
| 420 | immemor has pacti post foedus in arma Philippus |
| 421 | miserat et quassam refovebat Agenoris urbem. |
| 422 | rarescit multo laxatus vulnere miles |
| 423 | atque aperit patulas prostrato corpore late |
| 424 | inter tela vias. inrumpit mole ruinae |
| 425 | Ausonius globus et periuria Graia resignat. |
| 426 | Archemorum Rutilus, Teucrum Norbanus (et ambo |
| 427 | Mantua pubenti genetrix dimiserat aevo), |
| 428 | obtruncat Samium bellacis dextra Caleni, |
| 429 | at Clytium Selius, Pellaeum et vana tumentem |
| 430 | ad nomen patriae Clytium: sed gloria Pellae |
| 431 | haud valuit misero defendere Daunia tela. |
| 432 | Saevior his Latius vastabat Bruttia signa |
| 433 | Laelius increpitans: 'Adeone Oenotria tellus |
| 434 | detestanda fuit, quam per maria aspera perque |
| 435 | insanos Tyrio fugeretis remige fluctus? |
| 436 | sed fugisse satis fuerit. Latione cruore |
| 437 | insuper externas petitis perfundere terras?' |
| 438 | haec dicens Silarum meditantem in proelia telo |
| 439 | praevenit. hasta volans imo sub gutture sedit |
| 440 | et vitae vocisque vias simul incita clausit. |
| 441 | Vergilio Caudinus, acerbo Laus Amano |
| 442 | sternitur. accendunt iras vultusque virorum |
| 443 | armorumque habitus noti et vox consona linguae. |
| 444 | quos ubi nudantis conspexit Hamilcare cretus |
| 445 | terga fuga, 'State ac nostram ne prodite gentem' |
| 446 | vociferans subit et convertit proelia dextra: |
| 447 | qualis in aestiferis Garamantum feta veneno |
| 448 | attollit campis ferventi pastus harena |
| 449 | colla Paraetonius serpens lateque per auras |
| 450 | undantem torquet perfundens nubila tabem. |
| 451 | continuo infesta portantem cuspide vulnus |
| 452 | impedit antevolans Herium, cui nobile nomen |
| 453 | Marrucina domus clarumque Teate ferebat. |
| 454 | atque illi magnum nitenti et laudibus hostis |
| 455 | arrecto capuli ad finem manus incita sedit, |
| 456 | quaerebatque miser morienti lumine fratrem, |
| 457 | cum iuvenis subit et leto stimulatus acerbo |
| 458 | Pleminius saevum mucronem ante ora coruscat |
| 459 | ac fratrem magno minitans clamore reposcit. |
| 460 | huic proles Barcae: 'Germanum reddere vero |
| 461 | si placet, haud renuo. maneant modo foedera nostra: |
| 462 | Hasdrubalem revocate umbris. egone aspera ponam |
| 463 | umquam in Romanos odia, aut mansuescere corda |
| 464 | nostra sinam, parcamque viro quem terra crearit |
| 465 | Itala? tum manes inimicos sede repellat |
| 466 | aeterna socioque abigat me frater Averno.' |
| 467 | sic ait et clipei propulsum pondere toto, |
| 468 | lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris |
| 469 | fallebat nisus, prosternit et occupat ense. |
| 470 | extendit labens palmas, Heriumque iacentem |
| 471 | amplexus, iuncta lenivit morte dolores. |
| 472 | tum Libys invadit mixtae certamina turbae |
| 473 | convertitque ruens per longum hostilia terga, |
| 474 | ut cum fulminibus permixta tonitrua mundum |
| 475 | terrificant, summique labat domus alta parentis: |
| 476 | omne hominum terris trepidat genus, ipsaque ob ora |
| 477 | lux atrox micat, et praesens astare viritim |
| 478 | creditur intento perculsis Iuppiter igne. |
| 479 | Parte alia, ceu sola forent discrimina campo |
| 480 | quo misceret agens truculentum Scipio Martem, |
| 481 | aspera pugna novas varia sub imagine leti |
| 482 | dat formas. hic ense iacet prostratus adacto, |
| 483 | hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa, |
| 484 | ast hos, turpe, pavor fusos proiecit in ora, |
| 485 | horum adversa dedit Gradivo pectora virtus. |
| 486 | ipse super strages ductor Rhoeteius instat, |
| 487 | qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum |
| 488 | et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors |
| 489 | laetus caede nives, glaciemque Aquilonibus actam |
| 490 | perrumpit stridens sub pondere belliger axis. |
| 491 | iamque ardore truci lustrans fortissima quaeque |
| 492 | nomina obit ferro. claris spectata per orbem |
| 493 | stragibus occumbit late inter tela iuventus: |
| 494 | qui muros rapuere tuos miserasque nefandi |
| 495 | principium belli fecere, Sagunte, ruinas, |
| 496 | qui sacros, Trasimenne, lacus, Phaethontia quique |
| 497 | polluerant tabo stagna, ac fiducia tanta |
| 498 | quos tulit, ut superum regi soliumque domosque |
| 499 | irent direptum: mactantur comminus uno |
| 500 | exitio, redduntque animas, temerata ferebant |
| 501 | qui secreta deum et primos reserasse negatas |
| 502 | gressibus humanis Alpis. formidinis huius |
| 503 | plena acies propere retro exanimata ruebat: |
| 504 | haud secus ac tectis urbis Vulcania pestis |
| 505 | cum sese infudit, rapidusque incendia flatus |
| 506 | ventilat et volucris spargit per culmina flammas, |
| 507 | attonitum erumpit subita formidine vulgus, |
| 508 | lateque ut capta passim trepidatur in urbe. |
| 509 | Verum ubi cunctari taedet dispersa virorum |
| 510 | proelia sectantem et leviori Marte teneri, |
| 511 | omnes in causam belli auctoremque malorum |
| 512 | vertere iam vires tandem placet. Hannibal unus |
| 513 | dum restet, non, si muris Carthaginis ignis |
| 514 | subdatur caesique cadant exercitus omnis, |
| 515 | profectum Latio. contra, si concidat unus, |
| 516 | nequiquam fore Agenoreis cuncta arma virosque. |
| 517 | illum igitur lustrans circumfert lumina campo |
| 518 | rimaturque ducem. iuvat in certamina summa |
| 519 | ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota |
| 520 | spectante Ausonia. celsus clamore feroci |
| 521 | provocat increpitans hostem et nova proelia poscit. |
| 522 | Quas postquam audivit voces conterrita Iuno, |
| 523 | ne Libyci ducis impavidas ferrentur ad aures, |
| 524 | effigiem informat Latiam propereque coruscis |
| 525 | attollit cristis, addit clipeumque iubasque |
| 526 | Romulei ducis atque umeris imponit honorem |
| 527 | fulgentis saguli, dat gressum habitusque cientis |
| 528 | proelia et audacis adicit sine corpore motus. |
| 529 | tum par effigies fallacis imagine vana |
| 530 | cornipedis moderanda cito per devia passu |
| 531 | belligerae datur ad speciem certaminis umbrae. |
| 532 | sic Poeni ducis ante oculos exultat et ultro |
| 533 | Scipio Iunoni simulatus tela coruscat. |
| 534 | at, viso laetus rectore ante ora Latino |
| 535 | et tandem propius sperans ingentia, Poenus |
| 536 | quadrupedi citus imponit velocia membra |
| 537 | et iacit adversam properati turbinis hastam. |
| 538 | dat terga et campo fugiens volat ales imago |
| 539 | tramittitque acies. tum vero, ut victor et alti |
| 540 | iam compos voti, ferrata calce cruentat |
| 541 | cornipedem et largas Poenus quatit asper habenas: |
| 542 | 'Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis? |
| 543 | nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.' |
| 544 | haec ait et stricto sequitur mucrone volantem, |
| 545 | donec longinquo frustratum duxit in arva |
| 546 | diversa spatio procul a certamine pugnae. |
| 547 | tum fallax subito simulacrum in nubila cessit. |
| 548 | fulmineus ductor 'Quisnam se numine caeco |
| 549 | composuit nobis' inquit 'deus? aut latet idem |
| 550 | cur monstro? tantumne obstat mea gloria divis? |
| 551 | sed non avelles umquam, quicumque secundus |
| 552 | caelicolum stas Ausoniae, non artibus hostem |
| 553 | eripies verum nobis.' frena inde citati |
| 554 | convertit furibundus equi campumque petebat, |
| 555 | cum subito occultae pestis conlapsa tremore |
| 556 | cornipedis moles ruit atque efflavit anhelo |
| 557 | pectore Iunonis curis in nubila vitam. |
| 558 | tum vero impatiens 'Vestra est haec altera, vestra |
| 559 | fraus,' inquit 'superi: non fallitis. aequore mersum |
| 560 | texissent scopuli, pelagusque hausisset et undae! |
| 561 | anne huic servabar leto? mea signa secuti, |
| 562 | quis pugnae auspicium dedimus, caeduntur, et absens |
| 563 | accipio gemitus vocesque ac verba vocantum |
| 564 | Hannibalem. quis nostra satis delicta piabit |
| 565 | Tartareus torrens?' simul haec fundebat et una |
| 566 | spectabat dextram ac leti fervebat amore. |
| 567 | Tunc Iuno, miserata virum, pastoris in ora |
| 568 | vertitur ac silvis subito procedit opacis |
| 569 | atque his adloquitur versantem ingloria fata: |
| 570 | 'Quaenam te silvis accedere causa subegit |
| 571 | armatum nostris? num dura ad proelia tendis, |
| 572 | magnus ubi Ausoniae reliquos domat Hannibal armis? |
| 573 | si velox gaudes ire et compendia grata |
| 574 | sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.' |
| 575 | adnuit atque onerat promissis pectora largis |
| 576 | pastoris patresque docet Carthaginis altae |
| 577 | magna repensuros, nec se leviora daturum. |
| 578 | praecipitem et vasto superantem proxima saltu |
| 579 | circumagit Iuno ac fallens regione viarum |
| 580 | non gratam invito servat celata salutem. |
| 581 | Interea Cadmea manus, deserta pavensque, |
| 582 | non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit |
| 583 | saevi nota ducis. pars ferro occumbere credunt, |
| 584 | pars damnasse aciem et divis cessisse sinistris. |
| 585 | ingruit Ausonius versosque agit aequore toto |
| 586 | rector. iamque ipsae trepidant Carthaginis arces: |
| 587 | impletur terrore vago cuncta Africa pulsis |
| 588 | agminibus, volucrique fuga sine Marte ruentes |
| 589 | tendunt attonitos extrema ad litora cursus |
| 590 | ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras; |
| 591 | pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi. |
| 592 | sic ubi, vi caeca tandem devictus, ad astra |
| 593 | evomuit pastos per saecula Vesbius ignis |
| 594 | et pelago et terris fusa est Vulcania pestis, |
| 595 | videre Eoi, monstrum admirabile, Seres |
| 596 | lanigeros cinere Ausonio canescere lucos. |
| 597 | At fessum tumulo tandem regina propinquo |
| 598 | sistit Iuno ducem, facies unde omnis et atrae |
| 599 | apparent admota oculis vestigia pugnae. |
| 600 | qualem Gargani campum Trebiaeque paludem |
| 601 | et Tyrrhena vada et Phaethontis viderat amnem |
| 602 | strage virum undantem, talis, miserabile visu, |
| 603 | prostratis facies aperitur dira maniplis. |
| 604 | tunc superas Iuno sedes turbata revisit. |
| 605 | iamque propinquabant hostes tumuloque subibant, |
| 606 | cum secum Poenus: 'Caelum licet omne soluta |
| 607 | in caput hoc compage ruat terraeque dehiscant, |
| 608 | non ullo Cannas abolebis, Iuppiter, aevo, |
| 609 | decedesque prius regnis, quam nomina gentes |
| 610 | aut facta Hannibalis sileant. nec deinde relinquo |
| 611 | securam te, Roma, mei, patriaeque superstes |
| 612 | ad spes armorum vivam tibi. nam modo pugna |
| 613 | praecellis, resident hostes: mihi satque superque |
| 614 | ut me Dardaniae matres atque Itala tellus, |
| 615 | dum vivam, expectent nec pacem pectore norint.' |
| 616 | sic rapitur paucis fugientum mixtus, et altos |
| 617 | inde petit retro montis tutasque latebras. |
| 618 | Hic finis bello. reserantur protinus arces |
| 619 | Ausonio iam sponte duci. iura improba adempta |
| 620 | armaque, et incisae leges, opibusque superbis |
| 621 | vis fracta, et posuit gestatas belua turris. |
| 622 | excelsae tum saeva rates spectacula Poenis |
| 623 | flammiferam accepere facem, subitaque procella |
| 624 | arserunt maria, atque expavit lumina Nereus. |
| 625 | Mansuri compos decoris per saecula rector, |
| 626 | devictae referens primus cognomina terrae, |
| 627 | securus sceptri, repetit per caerula Romam |
| 628 | et patria invehitur sublimi tecta triumpho. |
| 629 | ante Syphax feretro residens captiva premebat |
| 630 | lumina, et auratae servabant colla catenae, |
| 631 | hic Hannon clarique genus Phoenissa iuventa |
| 632 | et Macetum primi atque incocti corpora Mauri, |
| 633 | tum Nomades notusque sacro, cum lustrat harenas, |
| 634 | Hammoni Garamas et semper naufraga Syrtis. |
| 635 | mox victas tendens Carthago ad sidera palmas |
| 636 | ibat et effigies orae iam lenis Hiberae, |
| 637 | terrarum finis Gades ac laudibus olim |
| 638 | terminus Herculeis Calpe Baetesque lavare |
| 639 | solis equos dulci consuetus fluminis unda, |
| 640 | frondosumque apicem subigens ad sidera mater |
| 641 | bellorum fera Pyrene nec mitis Hiberus, |
| 642 | cum simul inlidit ponto, quos attulit, amnes. |
| 643 | sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat, |
| 644 | quam visa Hannibalis campis fugientis imago. |
| 645 | ipse astans curru atque auro decoratus et ostro |
| 646 | Martia praebebat spectanda Quiritibus ora, |
| 647 | qualis odoratis descendens Liber ab Indis |
| 648 | egit pampineos frenata tigride currus; |
| 649 | aut cum Phlegraeis, confecta mole Gigantum, |
| 650 | incessit campis tangens Tirynthius astra. |
| 651 | salve, invicte parens, non concessure Quirino |
| 652 | laudibus ac meritis non concessure Camillo: |
| 653 | nec vero, cum te memorat de stirpe deorum, |
| 654 | prolem Tarpei mentitur Roma Tonantis. |