Silius, Punica, Liber XVI
| 1 | Bruttia maerentem casus patriaeque suosque |
| 2 | Hannibalem accepit tellus. hic aggere saeptus |
| 3 | in tempus posita ad renovandum bella coquebat: |
| 4 | abditus ut silva, stabulis cum cessit ademptis, |
| 5 | amisso taurus regno gregis avia clauso |
| 6 | molitur saltu certamina iamque feroci |
| 7 | mugitu nemora exterret perque ardua cursu |
| 8 | saxa ruit, sternit silvas rupesque lacessit |
| 9 | irato rabidus cornu: tremit omnis ab alto |
| 10 | prospectans scopulo pastor nova bella parantem. |
| 11 | sed vigor hausurus Latium, si cetera Marti |
| 12 | adiumenta forent, prava obtrectante suorum |
| 13 | invidia, revocare animos ac stare negata |
| 14 | cogebatur ope et senio torpescere rerum. |
| 15 | parta tamen formido manu et tot caedibus olim |
| 16 | quaesitus terror velut inviolabile telis |
| 17 | servabant sacrumque caput, proque omnibus armis |
| 18 | et castrorum opibus dextrisque recentibus unum |
| 19 | Hannibalis sat nomen erat. tot dissona lingua |
| 20 | agmina, barbarico tot discordantia ritu |
| 21 | corda virum mansere gradu, rebusque retusis |
| 22 | fidas ductoris tenuit reverentia mentes. |
| 23 | Nec vero Ausonia tantum se laetus agebat |
| 24 | Dardanidis Mavors: iam terra cedit Hibera |
| 25 | auriferis tandem Phoenix depulsus ab arvis, |
| 26 | iam Mago exutus castris agitante pavore |
| 27 | in Libyam propero tramisit caerula velo. |
| 28 | ecce aliud decus haud uno contenta favore |
| 29 | nutribat Fortuna duci. nam concitus Hannon |
| 30 | adventabat, agens crepitantibus agmina caetris |
| 31 | barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos. |
| 32 | non ars aut astus belli vel dextera deerat, |
| 33 | si non Scipiadae concurreret. omnia ductor |
| 34 | magna adeo Ausonius maiori mole premebat: |
| 35 | ut Phoebe stellas, ut fratris lumina Phoeben |
| 36 | exuperant montisque Atlas et flumina Nilus, |
| 37 | ut pater Oceanus Neptunia caerula vincit. |
| 38 | vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo |
| 39 | fundere non aequam trepidanti coeperat umbram) |
| 40 | adgreditur Latius rector, subitoque tumultu |
| 41 | caeduntur passim coepti munimina valli |
| 42 | imperfecta super. contexere herbida lapsos |
| 43 | pondera, et in tumuli concessit caespes honorem. |
| 44 | Vix uni mens digna viro, novisse minores |
| 45 | quam deceat pretiumque operis sit tradere famae. |
| 46 | Cantaber ingenio membrorum et mole timeri |
| 47 | vel nudus telis poterat Larus. hic fera gentis |
| 48 | more securigera miscebat proelia dextra |
| 49 | et, quamquam fundi se circum pulsa videret |
| 50 | agmina, deleta gentilis pube catervae |
| 51 | caesorum implebat solus loca: seu foret hostis |
| 52 | comminus, expleri gaudebat vulnere frontis |
| 53 | adversae, seu laeva acies in bella vocaret, |
| 54 | obliquo telum reflexum Marte rotabat. |
| 55 | at, cum pone ferox aversi in terga veniret |
| 56 | victor, nil trepidans retro iactare bipennem |
| 57 | callebat, nulla belli non parte timendus. |
| 58 | huic ducis invicti germanus turbine vasto |
| 59 | Scipio contorquens hastam, cudone comantis |
| 60 | disiecit crinis. namque altius acta cucurrit |
| 61 | cuspis et elata procul est eiecta securi. |
| 62 | at iuvenis, cui telum ingens accesserat ira, |
| 63 | barbaricam adsiliens magno clamore bipennem |
| 64 | incutit. intremuere acies, sonuitque per auras |
| 65 | pondere belligero pulsati tegminis umbo, |
| 66 | haud impune quidem. remeans nam dextera ab ictu |
| 67 | decisa est gladio ac dilecto immortua telo. |
| 68 | qui postquam murus miseris ruit, agmina concors |
| 69 | avertit fuga confestim dispersa per agros. |
| 70 | nec pugnae species, sed poenae tristis imago |
| 71 | illa erat, hinc tantum caedentum atque inde ruentum. |
| 72 | per medios Hannon palmas post terga revinctus |
| 73 | ecce trahebatur lucemque (heu dulcia caeli |
| 74 | lumina!) captivus lucem inter vincla petebat. |
| 75 | cui rector Latius: 'Tanta, en, qui regna reposcant, |
| 76 | quis cedat toga et armiferi gens sacra Quirini. |
| 77 | servitio si tam faciles, cur bella refertis?' |
| 78 | Haec inter celerare gradum, coniungat ut arma, |
| 79 | Hasdrubalem ignarum cladis praenuntius adfert |
| 80 | explorator eques. raptat dux obuia signa |
| 81 | ac, postquam optatam laetus contingere pugnam |
| 82 | vidit et ad letum magno venientia cursu |
| 83 | agmina, suspiciens caelum 'Nil amplius' inquit |
| 84 | 'vos hodie posco, superi. protraxtis ad arma |
| 85 | quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis |
| 86 | vota, viri. rapite, ite, precor. vocat ecce furentis |
| 87 | hinc pater, hinc patruus. gemina o mihi numina belli, |
| 88 | ducite, adeste, sequor. dignas spectabitis, aut me |
| 89 | praescia mens fallit, vestro iam nomine caedes. |
| 90 | nam quis erit tandem campis telluris Hiberae |
| 91 | bellandi modus? en umquam lucebit in orbe |
| 92 | ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum |
| 93 | aspiciam sonitus admotaque bella trementem?' |
| 94 | Dixerat, et raucus stridenti murmure clangor |
| 95 | increpuit: tonuere feris clamoribus astra. |
| 96 | concurrunt, quantumque rapit violentia ponti |
| 97 | et Notus et Boreas et inexorabilis Auster, |
| 98 | cum mergunt plenas tumefacta sub aequora classes, |
| 99 | aut cum letiferos accendens Sirius ignis |
| 100 | torret anhelantem saevis ardoribus orbem, |
| 101 | tantum acies hominumque ferox discordia ferro |
| 102 | demetit. haud ullus terrarum aequarit hiatus |
| 103 | pugnarum damna, aut strages per inhospita lustra |
| 104 | umquam tot dederit rabies horrenda ferarum. |
| 105 | iam campi vallesque madent, hebetataque tela. |
| 106 | et Libys occubuere et amantes Martis Hiberi. |
| 107 | stat tamen una loco perfossis debilis armis |
| 108 | luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam. |
| 109 | nec finem daret ille dies animosaque virtus, |
| 110 | ni perlapsa viro loricae tegmen harundo |
| 111 | et parco summum violasset vulnere corpus |
| 112 | suasissetque fugam. rapido certamina linquit |
| 113 | in latebras evectus equo noctisque per umbram |
| 114 | ad Tartessiacos tendit per litora portus. |
| 115 | Proximus in pugna ductori Marte manuque |
| 116 | regnator Nomadum fuerat, mox foedere longo |
| 117 | cultuque Aeneadum nomen Masinissa superbum. |
| 118 | huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra, |
| 119 | carpenti somnos subitus rutilante coruscum |
| 120 | vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est |
| 121 | mitis flamma comam atque hirta se spargere fronte. |
| 122 | concurrunt famuli et serpentis tempora circum |
| 123 | festinant gelidis restinguere fontibus ignis; |
| 124 | at grandaeva deum praenoscens omina mater |
| 125 | 'Sic, sic, caelicolae, portentaque vestra secundi |
| 126 | condite:' ait 'duret capiti per saecula lumen. |
| 127 | ne vero, ne, nate, deum tam laeta pavesce |
| 128 | prodigia aut sacras metue inter tempora flammas. |
| 129 | hic tibi Dardaniae promittit foedera gentis, |
| 130 | hic tibi regna dabit regnis maiora paternis |
| 131 | ignis et adiunget Latiis tua nomina fatis.' |
| 132 | sic vates, iuvenisque animum tam clara movebant |
| 133 | monstra, nec a Poenis ulli virtutis honores, |
| 134 | Hannibal ipse etiam iam iamque modestior armis. |
| 135 | Aurora obscuri tergebat nubila caeli |
| 136 | vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum: |
| 137 | tendit in Ausonios et adhuc hostilia castra. |
| 138 | atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno |
| 139 | accepit Latius vultu, rex talibus infit: |
| 140 | 'Caelestum monita et sacrae responsa parentis |
| 141 | disque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus |
| 142 | avulsum Tyriis huc me duxere volentem. |
| 143 | si tibi non segnes tua contra fulmina saepe |
| 144 | visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis, |
| 145 | adferimus dextram. nec nos aut vana subegit |
| 146 | incertae mentis levitas et mobile pectus, |
| 147 | aut spes et laeti sectamur praemia Martis: |
| 148 | perfidiam fugio et periuram ab origine gentem. |
| 149 | tu, quando Herculeis finisti proelia metis, |
| 150 | nunc ipsam belli nobiscum invade parentem. |
| 151 | ille tibi, qui iam gemino Laurentia lustro |
| 152 | possedit regna et scalas ad moenia Romae |
| 153 | admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.' |
| 154 | Sic Nomadum ductor. tunc dextra Scipio dextram |
| 155 | amplexus: 'Si pulchra tibi Mavorte videtur, |
| 156 | pulchrior est gens nostra fide. dimitte bilinguis |
| 157 | ex animo socios. magna hinc te praemia clarae |
| 158 | virtutis, Masinissa, manent, citiusque vel armis |
| 159 | quam gratae studio vincetur Scipio mentis. |
| 160 | cetera quae Libyam portari incendia suades, |
| 161 | expediet tempus. nec enim sunt talia rerum |
| 162 | non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.' |
| 163 | hinc iuveni dona insignem velamine picto |
| 164 | dat chlamydem stratumque ostro, quem ceperat ipse |
| 165 | deiecto victor Magone animique probarat, |
| 166 | cornipedem, tum, qua divum libabat ad aras |
| 167 | Hasdrubal, ex auro pateram galeamque comantem. |
| 168 | exin firmato sociali foedere regis |
| 169 | vertendas agitat iam nunc Carthaginis arces. |
| 170 | Massylis regnator erat ditissimus oris |
| 171 | nec nudus virtute Syphax, quem iura petebant |
| 172 | innumerae gentes extremaque litore Tethys. |
| 173 | multa viro terra ac sonipes et belua, terror |
| 174 | bellorum, nec non Marti delecta iuventus. |
| 175 | nec foret, aut ebore aut solido qui vinceret auro |
| 176 | Gaetulisve magis fucaret vellus aenis. |
| 177 | has adiungere opes avidus reputansque laborem, |
| 178 | si vertat rex ad Poenos, dare vela per altum |
| 179 | imperat atque animo iam tum Africa bella capessit. |
| 180 | verum ubi perventum, et portus tenuere carinae, |
| 181 | iam trepida fugiens per proxima litora puppe |
| 182 | Hasdrubal adflictis aderat nova foedera quaerens |
| 183 | rebus et ad Tyrios Massylia signa trahebat. |
| 184 | Audito pariter populorum in regna duorum |
| 185 | advenisse duces, qui tota mole laborent |
| 186 | disceptentque armis terrarum uter imperet orbi, |
| 187 | celsus mente Syphax acciri in tecta benigne |
| 188 | imperat et tanto regni se tollit honore. |
| 189 | tum laetos volvens oculos adversa per ora, |
| 190 | sic Latium adfatur iuvenem ac prior incipit ultro: |
| 191 | 'Quam te, Dardanide pulcherrime, mente serena |
| 192 | accipio intueorque libens! quamque ora recordor |
| 193 | laetus Scipiadae! revocat tua forma parentem. |
| 194 | nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades |
| 195 | cum studio pelagi et spectandis aestibus undae |
| 196 | venissem, magnos vicina ad flumina Baetis |
| 197 | ductores miro quodam me cernere amore. |
| 198 | tum mihi dona viri praeda delecta tulere, |
| 199 | arma simul regnoque meo tum cognita primum |
| 200 | cornipedum frena atque arcus, quis cedere nostra |
| 201 | nunc norunt iacula, et veteris tribuere magistros |
| 202 | militiae, qui dispersas sine lege catervas |
| 203 | vestro formarent ritu ad certamina Martis. |
| 204 | ast ego, cum contra, nostris quae copia regnis, |
| 205 | nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis, |
| 206 | nil valui precibus. solos sibi cepit uterque, |
| 207 | quos cohibebat ebur vaginae sectilis, enses. |
| 208 | quare, age, laetus have nostros intrare penatis |
| 209 | ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas |
| 210 | ductorem, facili, quae dicam, percipe mente. |
| 211 | et vos, qui Tyriae regitis Carthaginis arces, |
| 212 | Hasdrubal, huc aures, huc quaeso advertite sensus. |
| 213 | quanta per Ausonios populos torrentibus armis |
| 214 | tempestas ruat et Latio suprema minetur, |
| 215 | utque bibant Tyrium bis quinos saeva per annos |
| 216 | Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem, |
| 217 | cui nescire licet? quin ergo tristia tandem |
| 218 | considunt bella, et deponitis arma volentes? |
| 219 | tu Libya, tu te Ausonia cohibere memento. |
| 220 | haud deformis erit vobis ad foedera versis |
| 221 | pacator mediusque Syphax.' subiungere plura |
| 222 | non passus, gentis morem arbitriumque senatus |
| 223 | Scipio demonstrat, vanique absistere coepti |
| 224 | spe iubet et patres docet haec expendere solos. |
| 225 | suadendi modus hic, quodque est de parte diei |
| 226 | exacti super ad mensas et pocula vertunt, |
| 227 | atque, epulis postquam finis, dant corpora somno |
| 228 | et dura in noctem curarum vincula solvunt. |
| 229 | Iamque novum terris pariebat limine primo |
| 230 | egrediens Aurora diem, stabulisque subibant |
| 231 | ad iuga solis equi, necdum ipse ascenderat axem, |
| 232 | sed prorupturis rutilabant aequora flammis: |
| 233 | exigit e stratis corpus vultuque sereno |
| 234 | Scipio contendit Massyli ad limina regis. |
| 235 | illi mos patrius fetus nutrire leonum |
| 236 | et catulis rabiem atque iras expellere alendo. |
| 237 | tum quoque fulva manu mulcebat colla iubasque |
| 238 | et fera tractabat ludentum interritus ora. |
| 239 | Dardanium postquam ductorem accepit adesse, |
| 240 | induitur chlamydem, regnique insigne vetusti |
| 241 | gestat laeva decus. cinguntur tempora vitta |
| 242 | albente, ac lateri de more adstringitur ensis. |
| 243 | hinc in tecta vocat, secretisque aedibus hospes |
| 244 | sceptrifero cum rege pari sub honore residunt. |
| 245 | Tum prior his infit terrae pacator Hiberae: |
| 246 | 'Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire |
| 247 | ad tua regna fuit properantem et maxima cura, |
| 248 | o sceptri venerande Syphax. nec me aequore saevus |
| 249 | tardavit medio pontus. non ardua regnis |
| 250 | quaesumus aut inhonora tuis: coniunge Latinis |
| 251 | unanimum pectus sociusque accede secundis. |
| 252 | non tibi Massylae gentes extentaque tellus |
| 253 | Syrtibus et latis proavita potentia campis |
| 254 | amplius attulerint decoris, quam Romula virtus |
| 255 | certa iuncta fide et populi Laurentis honores. |
| 256 | cetera quid referam? non ullus scilicet ulli |
| 257 | aecus caelicolum, qui Dardana laeserit arma.' |
| 258 | Audivit laeto Massylus et adnuit ore |
| 259 | complexusque virum 'Firmemus prospera' dixit |
| 260 | 'omina, nec votis superi concordibus absint, |
| 261 | cornigerumque Iovem Tarpeiumque ore vocemus.' |
| 262 | et simul extructis caespes surrexerat aris |
| 263 | victimaque admotae stabat subiecta bipenni, |
| 264 | cum subito abruptis fugiens altaria taurus |
| 265 | exiluit vinclis mugituque excita late |
| 266 | implevit tecta et fremitu suspiria rauco |
| 267 | congeminans trepida terrorem sparsit in aula. |
| 268 | vittaque, maiorum decoramen, fronte sine ullo |
| 269 | delapsa attactu nudavit tempora regis. |
| 270 | talia caelicolae casuro tristia regno |
| 271 | signa dabant, saevique aderant gravia omina fati. |
| 272 | hunc fractum bello regem solioque revulsum, |
| 273 | tempus erit, cum ducet agens ad templa Tonantis |
| 274 | qui tunc orabat socialia foedera supplex. |
| 275 | his actis repetit portum puppesque secundo |
| 276 | dat vento et notis reddit se Scipio terris. |
| 277 | Concurrere avidae gentes, variosque subacta |
| 278 | Pyrene misit populos. mens omnibus una: |
| 279 | concordes regem appellant regemque salutant. |
| 280 | scilicet hunc summum norunt virtutis honorem. |
| 281 | sed, postquam miti reiecit munera vultu, |
| 282 | Ausonio non digna viro, patriosque vicissim |
| 283 | edocuit ritus et Romam nomina regum |
| 284 | monstravit nescire pati, tum versus in unam, |
| 285 | quae restat, curam, nullo super hoste relicto, |
| 286 | et Latios simul et vulgum Baetisque Tagique |
| 287 | convocat ac medio in coetu sic deinde profatur |
| 288 | 'Quando ita caelicolum nobis propensa voluntas |
| 289 | adnuit, extremo Libys ut deiectus ab orbe |
| 290 | aut his occideret campis, aut axe relicto |
| 291 | Hesperio patrias exul lustraret harenas: |
| 292 | iam vestra tumulos terra celebrare meorum |
| 293 | est animus pacemque dare exposcentibus umbris. |
| 294 | mente favete pari atque aures advertite vestras. |
| 295 | septima cum solis renovabitur orbita caelo, |
| 296 | quique armis ferroque valent, quique arte regendi |
| 297 | quadriiugos pollent currus, quis vincere planta |
| 298 | spes est, et studium iaculis impellere ventos, |
| 299 | adsint ac pulchrae certent de laude coronae. |
| 300 | praemia digna dabo, e Tyria spolia incluta praeda, |
| 301 | nec quisquam nostri discedet muneris expers.' |
| 302 | sic donis vulgum laudumque cupidine flammat. |
| 303 | Iamque dies praedicta aderat, coetuque sonabat |
| 304 | innumero campus, simulatasque ordine iusto |
| 305 | exequias rector lacrimis ducebat obortis. |
| 306 | omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles |
| 307 | dona ferunt tumulisque super flagrantibus addunt. |
| 308 | ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyaeo |
| 309 | pocula, odoriferis aspergit floribus aras. |
| 310 | tum manis vocat excitos laudesque virorum |
| 311 | cum fletu canit et veneratur facta iacentum. |
| 312 | Inde refert sese circo et certamina prima |
| 313 | incohat ac rapidos cursus proponit equorum. |
| 314 | fluctuat aequoreo fremitu rabieque faventum, |
| 315 | carceribus nondum reseratis, mobile vulgus |
| 316 | atque fores oculis et limina servat equorum. |
| 317 | iamque, ubi prolato sonuere repagula signo |
| 318 | et toto prima emicuit vix ungula cornu, |
| 319 | tollitur in caelum furiali turbine clamor, |
| 320 | pronique ac similes certantibus ore secuntur |
| 321 | quisque suos currus magnaque volantibus idem |
| 322 | voce locuntur equis. quatitur certamine circus |
| 323 | spectantum, ac nulli mentem non abstulit ardor: |
| 324 | instant praeceptis et equos clamore gubernant. |
| 325 | fulvus, harenosa surgens tellure, sub auras |
| 326 | erigitur globus atque operit caligine densa |
| 327 | cornipedumque vias aurigarumque labores. |
| 328 | hic studio furit acris equi, furit ille magistri. |
| 329 | hos patriae favor, hos accendit nobile nomen |
| 330 | antiqui stabuli. sunt quos spes grata fatiget |
| 331 | et nova ferre iugum cervix. sunt, cruda senectus |
| 332 | quos iuvet et longo sonipes spectatus in aevo. |
| 333 | Evolat ante omnis rapidoque per aera curru |
| 334 | Callaicus Lampon fugit atque ingentia tranat |
| 335 | exultans spatia et ventos post terga relinquit. |
| 336 | conclamant plausuque fremunt votique peractam |
| 337 | maiorem credunt praerepto limite partem. |
| 338 | at, quis interior cura et prudentia circi |
| 339 | altior, effusas primo certamine vires |
| 340 | damnare et cassis longe increpitare querelis |
| 341 | indispensato lassantem corpora nisu: |
| 342 | 'Quo nimius, quo, Cyrne, ruis?' (nam Cyrnus agebat) |
| 343 | 'verbera dimitte et revoca moderatus habenas.' |
| 344 | heu surdas aures! fertur securus equorum |
| 345 | nec meminit, quantum campi decurrere restet. |
| 346 | Proximus, a primo distans, quantum aequore currus |
| 347 | occupat ipse, loci tantum, sed proximus ibat |
| 348 | Astur Panchates: patrium frons alba nitebat |
| 349 | insigne et patrio pes omnis concolor albo. |
| 350 | ingentes animi, membra haud procera decusque |
| 351 | corporis exiguum, sed tum sibi fecerat alas |
| 352 | concitus atque ibat campo indignatus habenas: |
| 353 | crescere sublimem atque augeri membra putares. |
| 354 | Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus. |
| 355 | Tertius aequata currebat fronte Peloro |
| 356 | Caucasus. ipse asper, nec qui cervicis amaret |
| 357 | adplausae blandos sonitus clausumque cruento |
| 358 | spumeus admorsu gauderet mandere ferrum. |
| 359 | at docilis freni et melior parere Pelorus |
| 360 | non umquam effusum sinuabat devius axem, |
| 361 | sed laevo interior stringebat tramite metam, |
| 362 | insignis multa cervice et plurimus idem |
| 363 | ludentis per colla iubae. mirabile dictu, |
| 364 | nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis |
| 365 | Vettonum eductum genetrix effuderat Harpe. |
| 366 | nobilis hunc Durius stimulabat in aequore currum, |
| 367 | Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro. |
| 368 | ipsum Aetola, vago Diomedi condita, Tyde |
| 369 | miserat: exceptum Troiana ab origine equorum |
| 370 | tradebant, quos Aeneae Simoentos ad undas |
| 371 | victor Tydides magnis abduxerat ausis. |
| 372 | iamque fere medium evecti certamine campum |
| 373 | in spatio addebant, nisusque adprendere primos |
| 374 | Panchates animosus equos super altior ire |
| 375 | et praecedentem iam iamque ascendere currum |
| 376 | pone videbatur, curvatisque ungula prima |
| 377 | Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem. |
| 378 | At postremus Atlas, sed non et segnior ibat |
| 379 | postremo Durio: pacis de more putares |
| 380 | aequata fronte et concordi currere freno. |
| 381 | sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus |
| 382 | Callaicas Cyrni vires, nec ut ante salire |
| 383 | praecipitem currum, et fumantis verbere cogi |
| 384 | adsiduo violenter equos, ceu monte procella |
| 385 | cum subita ex alto ruit, usque ad colla repente |
| 386 | cornipedum protentus et in capita ardua pendens |
| 387 | concitat ardentem, quod ferret lora secundus, |
| 388 | Panchatem vocesque addit cum verbere mixtas: |
| 389 | 'Tene, Astur, certante feret quisquam aequore palmam |
| 390 | erepto? consurge, vola, perlabere campum |
| 391 | adsuetis velox pennis. decrescit anhelo |
| 392 | pectore consumptus Lampon, nec restat hianti, |
| 393 | quem ferat ad metas, iam spiritus.' haec ubi dicta, |
| 394 | tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo |
| 395 | corriperet spatium, et nitentem opponere curvos |
| 396 | aut aequare gradus Cyrnum post terga relinquit. |
| 397 | confremit et caelum et percussus vocibus altis |
| 398 | spectantum circus. fertur sublime per auras |
| 399 | altius attollens cervicem victor ovantem |
| 400 | Panchates sociosque trahit prior ipse iugalis. |
| 401 | At postremus Atlas, Durius postremus in orbem |
| 402 | exercent artis: laevos nunc adpetit ille |
| 403 | conatus, nunc ille premit certatque subire |
| 404 | dexter, et alterni nequiquam fallere temptant: |
| 405 | donec confisus primaevae flore iuventae |
| 406 | oblicum Durius conversis pronus habenis |
| 407 | opposuit currum atque eversum propulit axem |
| 408 | Atlantis senio invalidi, sed iusta querentis: |
| 409 | 'Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos? |
| 410 | et nobis et equis letum commune laboras.' |
| 411 | dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe |
| 412 | cernuus, ac pariter fusi, miserabile, campo |
| 413 | discordes sternuntur equi. quatit aequore aperto |
| 414 | lora suis victor, mediaque Pelorus harena |
| 415 | surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit. |
| 416 | nec longum Cyrni defessos prendere currus. |
| 417 | hunc quoque cunctantem et sero moderamina equorum |
| 418 | discentem rapido praetervolat incitus axe. |
| 419 | impellit currum clamor vocesque faventum, |
| 420 | iamque etiam dorso atque umeris trepidantis Hiberi |
| 421 | ora superposuit sonipes, flatusque vapore |
| 422 | terga premi et spumis auriga calescere sentit. |
| 423 | incubuit campo Durius misitque citatos |
| 424 | verbere quadrupedes, nec frustra: aequare videtur, |
| 425 | aut etiam aequavit iuga praecedentia dexter. |
| 426 | attonitus tum spe tanta: 'Genitore, Pelore, |
| 427 | te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus. |
| 428 | discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen, |
| 429 | quantum divini praecellat seminis ortus. |
| 430 | victor dona dabis statuesque altaria patri.' |
| 431 | et, ni successu nimio laetoque pavore |
| 432 | proditus elapso foret inter verba flagello, |
| 433 | forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras. |
| 434 | tum vero infelix, veluti delapsa corona |
| 435 | victoris capiti foret, in se versus ab ira |
| 436 | auratam medio discindit pectore vestem, |
| 437 | ac lacrimae simul et questus ad sidera fusi. |
| 438 | nec iam subducto parebat verbere currus. |
| 439 | pro stimulis dorso quatiuntur inania lora. |
| 440 | Interea metis certus iam laudis agebat |
| 441 | sese Panchates et praemia prima petebat |
| 442 | arduus. effusas lenis per colla, per armos |
| 443 | ventilat aura iubas, tum mollia crura superbi |
| 444 | attollens gressus magno clamore triumphat. |
| 445 | par donum solido argento caelata bipennis |
| 446 | omnibus, at vario distantia cetera honore. |
| 447 | primus ecum volucrem, Massyli munera regis |
| 448 | haud spernenda, tulit. tulit hinc virtute secundus |
| 449 | e Tyria, quae multa iacet, duo pocula, praeda, |
| 450 | aurifero perfusa Tago. villosa leonis |
| 451 | terga feri et cristis horrens Sidonia cassis |
| 452 | tertius inde honor est. postremo munere Atlantem, |
| 453 | quamvis perfracto senior subsederat axe, |
| 454 | accitum donat ductor, miseratus et aevum |
| 455 | et sortem casus. famulus florente iuventa |
| 456 | huic datur, adiuncto gentilis honore galeri. |
| 457 | His actis ductor laeta ad certamina plantae |
| 458 | invitat positisque accendit pectora donis: |
| 459 | 'Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas |
| 460 | Hasdrubal), hunc ensem, cui proxima gloria cursus, |
| 461 | accipiet: caeso pater hunc detraxit Hyempsae. |
| 462 | tertius extremam tauro solabere palmam. |
| 463 | cetera contenti discedent turba duobus |
| 464 | quisque ferox iaculis, quae dat gentile metallum.' |
| 465 | Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora |
| 466 | ostendere simul vulgi clamore secundo. |
| 467 | hos Tyria misere domo patria inclita Gades. |
| 468 | mox subit aspersus prima lanugine malas |
| 469 | Baeticus: hoc dederat puero cognomen ab amne |
| 470 | Corduba et haud parvo certamina laeta fovebat. |
| 471 | inde comam rutilus, sed cum fulgore nivali |
| 472 | corporis, implevit caveam clamoribus omnem |
| 473 | Eurytus: excelso nutritum colle crearat |
| 474 | Saetabis, atque aderant trepidi pietate parentes. |
| 475 | tum Lamus et Sicoris, proles bellacis Ilerdae, |
| 476 | et Theron, potator aquae, sub nomine Lethes |
| 477 | quae fluit immemori perstringens gurgite ripas. |
| 478 | Qui postquam arrecti plantis et pectora proni |
| 479 | pulsantesque aestu laudum exultantia corda |
| 480 | accepere tuba spatium, exiluere per auras |
| 481 | ocius effusis nervo exturbante sagittis. |
| 482 | diversa et studia et clamor, pendentque faventes |
| 483 | unguibus atque suos, ut cuique est gratia, anheli |
| 484 | nomine quemque cient. grex inclitus aequore fertur |
| 485 | nullaque tramissa vestigia signat harena, |
| 486 | omnes primaevi flaventiaque ora decori, |
| 487 | omnes ire leves atque omnes vincere digni. |
| 488 | Extulit incumbens medio iam limite gressum |
| 489 | Eurytus et primus brevibus, sed primus, abibat |
| 490 | praecedens spatiis. instat non segnius acer |
| 491 | Hesperos ac prima stringit vestigia planta |
| 492 | praegressae calcis. satis est huic esse priori, |
| 493 | huic sperare sat est fieri se posse priorem. |
| 494 | acrius hoc tendunt gressus animique vigore |
| 495 | corpora agunt. auget pueris labor ipse decorem. |
| 496 | ecce levi nisu postremoque agmine currens, |
| 497 | postquam sat visus sibi concepisse vigoris, |
| 498 | celsus inexhaustas effundit turbine vires |
| 499 | non expectato subitusque erumpit et auras |
| 500 | praevehitur Theron: credas Cyllenida plantam |
| 501 | aetherio nexis cursu talaribus ire. |
| 502 | iamque hos iamque illos, populo mirante, relinquit |
| 503 | et, modo postremus, nunc ordine tertia palma, |
| 504 | Hesperon infestat sua per vestigia pressum. |
| 505 | nec iam, quem sequitur tantum, sed prima coronae |
| 506 | spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis. |
| 507 | quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent |
| 508 | inceptos cursus, nequiquam vana laborans, |
| 509 | Tartessos fratrem medio Therone premebat. |
| 510 | nec patiens ultra tollit sese aequore Theron |
| 511 | igneus et plenum praetervolat Hesperon irae. |
| 512 | unus erat super, et metae propioribus aegros |
| 513 | urebat finis stimulis; quascumque reliquit |
| 514 | hinc labor, hinc penetrans pavor in praecordia vires, |
| 515 | dum sperare licet, brevia ad conamina uterque |
| 516 | advocat: aequantur cursus, pariterque ruebant. |
| 517 | et forsan gemina meruissent praemia palma, |
| 518 | pervecti simul ad metas, ni, terga secutus |
| 519 | Theronis, fusam late per lactea colla |
| 520 | Hesperos ingenti tenuisset saevus ab ira |
| 521 | traxissetque comam. tardato laetus ovansque |
| 522 | Eurytus evadit iuvene atque ad praemia victor |
| 523 | emicat et galeae fert donum insigne coruscae. |
| 524 | cetera promisso donata est munere pubes |
| 525 | intonsasque comas viridi redimita corona |
| 526 | bina tulit patrio quatiens hastilia ferro. |
| 527 | Hinc graviora virum certamina, comminus ensis |
| 528 | destrictus bellique feri simulacra cientur. |
| 529 | nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitae, |
| 530 | sed virtus animusque ferox ad laudis amorem, |
| 531 | hi crevere pares ferro; spectacula digna |
| 532 | Martigena vulgo suetique laboris imago. |
| 533 | hos inter gemini (quid iam non regibus ausum? |
| 534 | aut quod iam regni restat scelus?) impia circo |
| 535 | innumero fratres, cavea damnante furorem, |
| 536 | pro sceptro armatis inierunt proelia dextris. |
| 537 | is genti mos dirus erat, patriumque petebant |
| 538 | orbati solium lucis discrimine fratres. |
| 539 | concurrere animis, quantis confligere par est |
| 540 | quos regni furor exagitat, multoque cruore |
| 541 | exsatiata simul portantes corda sub umbras |
| 542 | occubuere. pari nisu per pectora adactus |
| 543 | intima descendit mucro; superaddita saevis |
| 544 | ultima vulneribus verba; et, convicia volvens, |
| 545 | dirus in invitas effugit spiritus auras. |
| 546 | nec manes pacem passi. nam corpora iunctus |
| 547 | una cum raperet flamma rogus, impius ignis |
| 548 | dissiluit, cineresque simul iacuisse negarunt. |
| 549 | cetera distincto donata est munere turba, |
| 550 | ut virtus et dextra fuit. duxere iuvencos |
| 551 | impressis dociles terram proscindere aratris, |
| 552 | duxere adsuetos lustra exagitare ferarum |
| 553 | venatu iuvenes, quos dat Maurusia praeda. |
| 554 | necnon argenti necnon insignia vestis |
| 555 | captivae pretia et sonipes et crista nitenti |
| 556 | insurgens cono, spolia exuviaeque Libyssae. |
| 557 | Tum iaculo petiere decus, spectacula circi |
| 558 | postrema, et metae certarunt vincere finem |
| 559 | Burnus avis pollens, quem misit ripa ~metalli |
| 560 | qua Tagus auriferis pallet turbatus harenis, |
| 561 | et Glagus insignis ventos anteire lacerto, |
| 562 | et, cuius numquam fugisse hastilia cervi |
| 563 | praerapida potuere fuga, venator Aconteus, |
| 564 | Indibilisque, diu laetus bellare Latinis, |
| 565 | iam socius, volucresque vagas deprendere nube |
| 566 | adsuetus iaculis, idem et bellator, Ilerdes. |
| 567 | laus Burni prima, infixit qui spicula metae: |
| 568 | est donum serva albentis invertere lanas |
| 569 | murice Gaetulo docta. at, quem proxima honorant |
| 570 | praemia, vicinam metae qui propulit hastam, |
| 571 | accepto laetus puero discessit Ilerdes, |
| 572 | cui ludus nullam cursu non tollere dammam. |
| 573 | tertia palma habuit geminos insignis Aconteus |
| 574 | nec timidos agitare canes latratibus aprum. |
| 575 | Quos postquam clamor plaususque probavit honores, |
| 576 | germanus ducis atque effulgens Laelius ostro |
| 577 | nomina magna vocant laeti manesque iacentum |
| 578 | atque hastas simul effundunt. celebrare iuvabat |
| 579 | sacratos cineres atque hoc decus addere ludis. |
| 580 | ipse etiam mentis testatus gaudia vultu |
| 581 | ductor, ut aequavit meritis pia pectora donis, |
| 582 | et frater thoraca tulit multiplicis auri, |
| 583 | Laelius Asturica rapidos de gente iugales, |
| 584 | contorquet magnis victricem viribus hastam |
| 585 | consurgens umbrisque dari testatur honorem. |
| 586 | hasta volans, mirum dictu, medio incita campo |
| 587 | substitit ante oculos et terrae infixa cohaesit. |
| 588 | tum subitae frondes celsoque cacumine rami |
| 589 | et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram. |
| 590 | ad maiora iubent praesagi tendere vates: |
| 591 | id monstrare deos atque hoc portendere signis. |
| 592 | Quo super augurio, pulsis de litore cunctis |
| 593 | Hesperio Poenis, ultor patriaeque domusque |
| 594 | Ausoniam repetit Fama ducente triumphum. |
| 595 | nec Latium curis ardet flagrantius ullis, |
| 596 | quam iuveni Libyam et summos permittere fasces. |
| 597 | sed non par animis nec bello prospera turba |
| 598 | ancipiti senior temeraria coepta vetabant |
| 599 | magnosque horrebant cauta formidine casus. |
| 600 | Ergo, ubi delato consul sublimis honore |
| 601 | ad patres consulta refert deturque potestas |
| 602 | orat delendae Carthaginis, altius orsus |
| 603 | hoc grandaeva modo Fabius pater ora resolvit: |
| 604 | 'Haud equidem metuisse queam, satiatus et aevi |
| 605 | et decoris, cui iam superest et gloria et aetas, |
| 606 | ne credat nos invidiae certamine consul |
| 607 | laudibus obtrectare suis. satis inclita nomen |
| 608 | gestat fama meum, nec egent tam prospera laude |
| 609 | facta nova. verum et patriae, dum vita manebit, |
| 610 | deesse nefas animumque nefas scelerare silendo. |
| 611 | bella nova in Libyae moliris ducere terras? |
| 612 | hostis enim deest Ausoniae, nec vincere nobis |
| 613 | est satis Hannibalem. petitur quae gloria maior |
| 614 | litore Elissaeo? stimuli si laudis agunt nos, |
| 615 | hanc segetem mete. composuit propioribus ausis |
| 616 | dignum te Fortuna parem. vult Itala tellus |
| 617 | ductoris saevi, vult tandem, haurire cruorem. |
| 618 | quo Martem aut quo signa trahis? restinguere primum est |
| 619 | ardentem Italiam. tu fessos avius hostis |
| 620 | deseris ac septem denudas proditor arces. |
| 621 | an, cum tu Syrtim ac sterilis vastabis harenas, |
| 622 | non dira illa lues notis iam moenibus urbis |
| 623 | adsiliet vacuumque Iovem sine pube, sine armis |
| 624 | invadet? quanti, ut cedas Romamque relinquas, |
| 625 | emerit! et tanto percussi fulmine belli |
| 626 | sicine te, ut nuper Capua est accitus ab alta |
| 627 | Fulvius, aequoreis Libyae revocabimus oris? |
| 628 | vince domi et trinis maerentem funera lustris |
| 629 | Ausoniam purga bello. tum tende remotos |
| 630 | in Garamantas iter Nasamoniacosque triumphos |
| 631 | molire. angustae prohibent nunc talia coepta |
| 632 | res Italae. pater ille tuus, qui nomina vestrae |
| 633 | addidit haud segnis genti, cum consul Hiberi |
| 634 | tenderet ad ripas, revocato milite primus |
| 635 | descendenti avide superatis Alpibus ultro |
| 636 | opposuit sese Hannibali. tu consul abire |
| 637 | a victore paras hoste atque avellere nobis |
| 638 | scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit |
| 639 | impavidus nec te in Libyam tuaque arma sequetur, |
| 640 | capta damnabis consulta improvida Roma. |
| 641 | sed fac turbatum convertere signa tuaeque |
| 642 | classis vela sequi. nempe idem erit Hannibal, idem |
| 643 | cuius tu vallum vidisti e moenibus urbis.' |
| 644 | haec Fabius, seniorque manus paria ore fremebat. |
| 645 | Tum contra consul: 'Caesis ductoribus olim |
| 646 | magnanimis gemino leto, cum tota subisset |
| 647 | Sidonium possessa iugum Tartessia tellus, |
| 648 | non Fabio, non, quis eadem est sententia cordi, |
| 649 | quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis |
| 650 | excepi nubem belli solusque ruenti |
| 651 | obieci caelo caput atque in me omnia verti. |
| 652 | tum grandaeva manus puero male credita bella |
| 653 | atque idem hic vates temeraria coepta canebat. |
| 654 | dis grates laudemque fero, sub numine quorum |
| 655 | gens Troiana sumus: puer ille et futtilis aetas |
| 656 | imbellesque anni necdum maturus ad arma |
| 657 | Scipio restituit terras inlaesus Hiberas |
| 658 | Troiugenis, pepulit Poenos, solisque secutus |
| 659 | extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe |
| 660 | Hesperio nomen Libyae nec rettulit ~auri |
| 661 | signa prius, quam fumantis circa aequora vidit |
| 662 | Romano Phoebum solventem litore currus. |
| 663 | ascivit reges idem. nunc ultimus actis |
| 664 | restat Carthago nostris labor. hoc sator aevi |
| 665 | Iuppiter aeterni monet. Hannibali ecce senectus |
| 666 | intremit aut aegros simulat mentita timores, |
| 667 | ne finem longis tandem peperisse ruinis |
| 668 | sit noster titulus. certe iam dextera nobis |
| 669 | experta, et robur florentibus auximus annis. |
| 670 | ne vero fabricate moras, sed currere sortem |
| 671 | hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum |
| 672 | quam mihi servavere dei. sat gloria cauto |
| 673 | non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo |
| 674 | omnia Cunctator. nobis nec Mago nec Hannon |
| 675 | nec Gisgone satus nec Hamilcare terga dedisset, |
| 676 | si segnes clauso traheremus proelia vallo. |
| 677 | Sidoniusne puer vix pubescente iuventa |
| 678 | Laurentis potuit populos et Troia adire |
| 679 | moenia flaventemque sacro cum gurgite Thybrim |
| 680 | et potuit Latium longo depascere bello: |
| 681 | nos Libyae terris tramittere signa pigebit |
| 682 | et Tyrias agitare domos? secura pericli |
| 683 | litora lata patent, et opima pace quieta |
| 684 | stat tellus. timeat tandem Carthago timeri |
| 685 | adsueta, et nobis, quamvis Oenotria nondum |
| 686 | Hannibale arva vacent, superesse intellegat arma. |
| 687 | illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra |
| 688 | in Latio fecere senem, cui tertia large |
| 689 | fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem, |
| 690 | illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem |
| 691 | advertam patriae sedes. an Roma videbit |
| 692 | turpia Agenoreae muris vestigia dextrae: |
| 693 | Carthago immunis nostros secura labores |
| 694 | audiet interea et portis bellabit apertis? |
| 695 | tum vero pulset nostras iterum improbus hostis |
| 696 | ariete Sidonio turris, si templa suorum |
| 697 | non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.' |
| 698 | Talibus accensi patres, fatoque vocante, |
| 699 | consulis adnuerunt dictis, faustumque precati |
| 700 | ut foret Ausoniae, tramittere bella dederunt. |