Silius, Punica, Liber XIII
| 1 | Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri |
| 2 | culmina desierant, torvos cum versus ad urbem |
| 3 | ductor Agenoreus vultus remeare parabat. |
| 4 | castra locat, nulla laedens ubi gramina ripa |
| 5 | Tutia deducit tenuem sine nomine rivum |
| 6 | et tacite Tuscis inglorius adfluit undis. |
| 7 | hic modo primores socium, modo iussa deorum, |
| 8 | nunc sese increpitat: 'Dic o, cui Lydia caede |
| 9 | creverunt stagna et concussa est Daunia tellus |
| 10 | armorum tonitru, quas exanimatus in oras |
| 11 | signa refers? qui mucro tuum, quae lancea tandem |
| 12 | intravit pectus? si nunc existeret alma |
| 13 | Carthago ante oculos turrita celsa figura, |
| 14 | quas abitus, miles, causas, inlaese, dedisses? |
| 15 | "Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos |
| 16 | et tonitrus fugio." procul hanc expellite genti |
| 17 | femineam Tyriae labem, nisi luce serena |
| 18 | nescire ac liquida Mavortem agitare sub aethra.' |
| 19 | Terror adhuc inerat superum ac redolentia in armis |
| 20 | fulmina et ante oculos irati pugna Tonantis. |
| 21 | parendi tamen et cuicumque incumbere iusso |
| 22 | durabat vigor, ac sensim diffusus ad oras |
| 23 | signa reportandi crescebat in agmine fervor. |
| 24 | sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam, |
| 25 | exiguos format per prima volumina gyros, |
| 26 | mox tremulum vibrans motu gliscente liquorem |
| 27 | multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes, |
| 28 | donec postremo laxatis circulus oris |
| 29 | contingat geminas patulo curvamine ripas. |
| 30 | At contra Argyripae pravum decus (inclita namque |
| 31 | semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat |
| 32 | Aetoli Dasio fuit haud ignobile nomen: |
| 33 | laetus opum, sed clauda fides, seseque calenti |
| 34 | addiderat Poeno Latiae diffisus habenae)-- |
| 35 | is volvens veterum memorata antiqua parentum |
| 36 | 'Longo miles' ait 'quateret cum Teucria bello |
| 37 | Pergama et ad muros staret sine sanguine Mavors, |
| 38 | sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros |
| 39 | poscenti socero saepe inter pocula Dauno |
| 40 | narrabat memori Diomedes condita mente)-- |
| 41 | sed Calchas Danais, nisi clausum ex sedibus arcis |
| 42 | armisonae curent simulacrum avellere divae, |
| 43 | non umquam adfirmat Therapnaeis Ilion armis |
| 44 | cessurum aut Ledae rediturum nomen Amyclas. |
| 45 | quippe deis visum, ne cui perrumpere detur |
| 46 | effigies ea quas umquam possederit urbes. |
| 47 | tum meus adiuncto monstratam evadit in arcem |
| 48 | Tydides Ithaco et dextra amolitus in ipso |
| 49 | custodes aditu templi caeleste reportat |
| 50 | Palladium ac nostris aperit mala Pergama fatis. |
| 51 | nam postquam Oenotris fundavit finibus urbem, |
| 52 | aeger delicti Phrygium placare colendo |
| 53 | numen et Iliacos parat exorare Penatis. |
| 54 | ingens iam templum celsa surgebat in arce, |
| 55 | Laomedonteae sedes ingrata Minervae, |
| 56 | cum medios inter somnos altamque quietem |
| 57 | nec celata deam et minitans Tritonia virgo: |
| 58 | "Non haec, Tydide, tantae pro laudis honore |
| 59 | digna paras: non Garganus nec Daunia tellus |
| 60 | debentur nobis. quaere in Laurentibus arvis |
| 61 | qui nunc prima locant melioris moenia Troiae. |
| 62 | huc vittas castumque refer penetrale parentum." |
| 63 | quis trepidus monitis Saturnia regna capessit. |
| 64 | iam Phryx condebat Lavinia Pergama victor |
| 65 | armaque Laurenti figebat Troia luco. |
| 66 | verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas |
| 67 | castraque Tydides posuit fulgentia ripa, |
| 68 | Priamidae intremuere metu. tum pignora pacis |
| 69 | praetendens dextra ramum canentis olivae |
| 70 | sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum: |
| 71 | "Pone, Anchisiade, memores irasque metusque. |
| 72 | quicquid ad Idaeos Xanthum Simoentaque nobis |
| 73 | sanguine sudatum Scaeaeque ad limina portae, |
| 74 | haud nostrum est: egere dei duraeque sorores. |
| 75 | nunc age, quod superest cur non melioribus aevi |
| 76 | ducimus auspiciis? dextras iungamus inermis: |
| 77 | foederis en haec testis erit." veniamque precatus |
| 78 | Troianam ostentat trepidis de puppe Minervam. |
| 79 | haec ausos Celtas inrumpere moenia Romae |
| 80 | corripuit leto neque tot de milibus unum |
| 81 | ingentis populi patrias dimisit ad aras.' |
| 82 | His fractus ductor convelli signa maniplis |
| 83 | optato laetis abitu iubet. itur in agros |
| 84 | dives ubi ante omnis colitur Feronia luco |
| 85 | et sacer umectat Flavinia rura Capenas. |
| 86 | fama est intactas longaevi ab origine fani |
| 87 | crevisse, in medium congestis undique donis, |
| 88 | immensum per tempus opes, lustrisque relictum |
| 89 | innumeris aurum solo servante pavore. |
| 90 | hac avidas mentes ac barbara corda rapina |
| 91 | polluit atque armat contemptu pectora divum. |
| 92 | avia tunc longinqua placent, quae sulcat aratro |
| 93 | ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis. |
| 94 | Dum Libys haud laetus Regina ad litora tendit, |
| 95 | victor summoto patriis a finibus hoste |
| 96 | Fulvius infaustam Campana ad moenia clausis |
| 97 | portabat famam miserisque extrema movebat. |
| 98 | tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis: |
| 99 | 'Dedecus hoc defende manu: cur perfida et urbi |
| 100 | altera Carthago nostrae post foedera rupta |
| 101 | et missum ad portas Poenum, post iura petita |
| 102 | consulis alterni stat adhuc et turribus altis |
| 103 | Hannibalem ac Libycas expectat lenta cohortis?' |
| 104 | miscebat dictis facta et nunc robore celsas |
| 105 | educi turris, quis vinceret ardua muri, |
| 106 | cogebat, nunc coniunctas astringere nodis |
| 107 | instabat ferroque trabes, quo frangeret altos |
| 108 | portarum postes quateretque morantia claustra. |
| 109 | hic latera intextus stellatis axibus agger, |
| 110 | hic gravida armato surgebat vinea dorso. |
| 111 | at postquam properata satis quae commonet usus, |
| 112 | dat signum atque alacer scalis transcendere muros |
| 113 | imperat ac saevis urbem terroribus implet. |
| 114 | Tum subito dextrum offulsit conatibus omen. |
| 115 | cerva fuit, raro terris spectata colore, |
| 116 | quae candore nivem, candore anteiret olores. |
| 117 | hanc agreste Capys donum, cum moenia sulco |
| 118 | signaret, grato parvae mollitus amore |
| 119 | nutrierat sensusque hominis donarat alendo. |
| 120 | inde exuta feram docilisque accedere mensis |
| 121 | atque ultro blanda attactu gaudebat erili. |
| 122 | aurato matres adsuetae pectine mitem |
| 123 | comere et umenti fluvio revocare colorem. |
| 124 | numen erat iam cerva loci, famulamque Dianae |
| 125 | credebant, ac tura deum de more dabantur. |
| 126 | haec aevi vitaeque tenax felixque senectam |
| 127 | mille indefessos viridem duxisse per annos |
| 128 | saeclorum numero Troianis condita tecta |
| 129 | aequabat. sed iam longo nox venerat aevo. |
| 130 | nam, subito incursu saevorum agitata luporum |
| 131 | qui noctis tenebris urbem (miserabile bello |
| 132 | prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus |
| 133 | extulerat sese portis pavidaque petebat |
| 134 | consternata fuga positos ad moenia campos. |
| 135 | exceptam laeto iuvenum certamine ductor |
| 136 | mactat, diva, tibi (tibi enim haec gratissima sacra) |
| 137 | Fulvius atque 'Adsis,' orat 'Latonia, coeptis.' |
| 138 | inde alacer fidensque dea circumdata clausis |
| 139 | arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem |
| 140 | moenia flexa sinu, spissa vallata corona |
| 141 | alligat et telis in morem indaginis ambit. |
| 142 | Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans |
| 143 | evehitur porta sublimis Taurea cristis |
| 144 | bellator, cui Sidonius superare lacerto |
| 145 | ductor et Autololas dabat et Maurusia tela. |
| 146 | is trepido ac lituum tinnitu stare neganti |
| 147 | imperitans violenter equo, postquam auribus hostis |
| 148 | vicinum sese videt et clamare propincum, |
| 149 | 'Claudius huic' inquit (praestabat Claudius arte |
| 150 | bellandi et merita mille inter proelia fama) |
| 151 | 'huic' inquit 'solum, si qua est fiducia dextrae, |
| 152 | det sese campo atque ineat certamina mecum.' |
| 153 | Una mora Aeneadae, postquam vox attigit auris, |
| 154 | dum daret auspicium iusque in certamina ductor: |
| 155 | praevetitum namque et capital committere Martem |
| 156 | sponte viris. erumpit ovans, ut Fulvius arma |
| 157 | imperio solvit, patulumque invectus in aequor |
| 158 | erigit undantem glomerato pulvere nubem. |
| 159 | indignatus opem ammenti socioque iuvare |
| 160 | expulsum nodo iaculum atque accersere vires |
| 161 | Taurea vibrabat nudis conatibus hastam: |
| 162 | inde ruens ira telum contorquet in auras. |
| 163 | at non idem animus Rutulo: speculatur et omni |
| 164 | corpore perlustrat qua sit certissima ferro |
| 165 | in vulnus via, nunc vibrat, nunc comprimit hastam |
| 166 | mentiturque minas. mediam tunc transiit ictu |
| 167 | parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis. |
| 168 | tum strictum propere vagina detegit ensem. |
| 169 | et iam ferrata rapiebat calce volantem |
| 170 | Taurea cornipedem fugiens minitantia fata. |
| 171 | nec Rutulus levior cedentis perdere terga: |
| 172 | nam profugo rapidus fusis instabat habenis, |
| 173 | utque metus victum, sic ira et gloria portis |
| 174 | victorem immisit meritique cupido cruoris. |
| 175 | ac dum vix oculis, vix credunt mentibus hostem |
| 176 | confisum nullo comitante inrumpere tectis, |
| 177 | per mediam propere trepidantum interritus urbem |
| 178 | egit ecum aversaque evasit ad agmina porta. |
| 179 | Hinc ardore pari nisuque incurrere muris |
| 180 | ignescunt animi penetrataque tecta subire. |
| 181 | tela simul flammaeque micant. tunc saxeus imber |
| 182 | ingruit, et summis ascendunt turribus hastae. |
| 183 | nec pronum audendi virtute excellere cuiquam: |
| 184 | aequarunt irae dextras. Dictaea per auras |
| 185 | tranat et in medium perlabitur urbis harundo. |
| 186 | laetatur non hortandi, non plura monendi |
| 187 | Fulvius esse locum. rapiunt sibi quisque laborem. |
| 188 | quos ubi tam erectos animi videt, et super esse |
| 189 | factorum sibi quemque ducem, ruit impete vasto |
| 190 | ad portam magnaeque optat discrimina famae. |
| 191 | Tres claustra aequaevo servabant corpore fratres, |
| 192 | quis delecta manus centeni cuique ferebant |
| 193 | excubias unaque locum statione tenebant. |
| 194 | forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri |
| 195 | praestabat Laurens, membrorum mole Taburnus. |
| 196 | sed non una viris tela: hic mirabilis arcu, |
| 197 | ille hastam quatere ac medicatae cuspidis ictu |
| 198 | proelia moliri et nudo non credere ferro, |
| 199 | tertius aptabat flammis ac sulphure taedas: |
| 200 | qualis Atlantiaco memoratur litore quondam |
| 201 | monstrum Geryones immane tricorporis irae, |
| 202 | cui tres in pugna dextrae varia arma gerebant: |
| 203 | una ignes saevos, ast altera pone sagittas |
| 204 | fundebat, validam torquebat tertia cornum, |
| 205 | atque uno diversa dabat tria vulnera nisu. |
| 206 | hos ubi non aeqvis variantes proelia consul |
| 207 | conspexit telis et portae limina circum |
| 208 | stragem ac perfusos subeuntum sanguine postis, |
| 209 | concitat intortam furiatis viribus hastam. |
| 210 | letum triste ferens auras secat Itala taxus |
| 211 | et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto, |
| 212 | arcum protendens Numitor latus, ilia transit. |
| 213 | at non obsaepto contentus limine Martem |
| 214 | exercere, levis bello, sed turbidus ausi, |
| 215 | Virrius incauto fervore eruperat amens |
| 216 | reclusa in campum porta miseramque furori |
| 217 | vincentum obtulerat pubem. ruit obuia in arma |
| 218 | Scipio et oblatum metit insatiabilis agmen. |
| 219 | Tifata umbrifero generatum monte Calenum |
| 220 | nutrierant audere trucem, nec corpore magno |
| 221 | mens erat inferior. subsidere saepe leonem, |
| 222 | nudus inire caput pugnas, certare iuvenco |
| 223 | atque obliqua trucis deducere cornua tauri |
| 224 | adsuerat crudoque ~aliqua se attollere facto. |
| 225 | is, dum praecipites expellit Virrius urbe, |
| 226 | seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in aequor |
| 227 | thorace exierat leviorque premebat anhelos |
| 228 | pondere loricae et palantis victor agebat. |
| 229 | iamque Veliternum media transegerat alvo, |
| 230 | iam solitum aequali ludo committere equestris |
| 231 | Scipiadae pugnas Marium tellure revulso |
| 232 | perculerat saxo. miser implorabat amicum |
| 233 | cum gemitu expirans, scopulusque premebat hiantem. |
| 234 | sed validas saevo vires duplicante dolore |
| 235 | effudit lacrimas pariter cornumque sonantem |
| 236 | Scipio, solamen properans optabile in armis |
| 237 | hostem prostrato morientem ostendere amico. |
| 238 | tranavit, volucris liquidas ceu scinderet auras, |
| 239 | hasta viri pectus rupitque immania membra: |
| 240 | quanta est vis agili per caerula summa Liburnae, |
| 241 | quae, pariter quotiens revocatae ad pectora tonsae |
| 242 | percussere fretum, ventis fugit ocior et se, |
| 243 | quam longa est, uno remorum praeterit ictu. |
| 244 | Ascanium Volesus, proiectis ocius armis |
| 245 | quo levior peteret muros, per aperta volantem |
| 246 | adsequitur planta. deiectum protinus ense |
| 247 | ante pedes domini iacuit caput, ipse secutus |
| 248 | corruit ulterior procursus impete truncus. |
| 249 | nec spes obsessis ultra reserata tueri |
| 250 | moenia: convertunt gressus recipique precantis |
| 251 | (infandum) excludunt socios dum cardine verso |
| 252 | obnixi torquent obices, munimina sera. |
| 253 | acrius hoc instant Itali clausosque fatigant. |
| 254 | et, ni caeca sinu terras nox conderet atro, |
| 255 | perfractae rapido patuissent milite portae. |
| 256 | Sed non in requiem pariter cessere tenebrae: |
| 257 | hinc sopor impavidus, qualem victoria movit; |
| 258 | at Capua aut maestis ululantum flebile matrum |
| 259 | questibus aut gemitu trepidantum exterrita patrum |
| 260 | tormentis finem metamque laboribus orat. |
| 261 | mussat perfidiae ductor coetuque senatus |
| 262 | Virrius a Poeno nullam docet esse salutem, |
| 263 | vociferans pulsis vivendi e pectore curis: |
| 264 | 'Speravi sceptra Ausoniae pepigique, sub armis |
| 265 | si dexter Poenis deus et Fortuna fuisset, |
| 266 | ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini. |
| 267 | qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi; |
| 268 | nec mihi poscendi vigor afuit, alter ut aequos |
| 269 | portaret fasces nostro de nomine consul. |
| 270 | hactenus est vixisse satis. dum copia noctis, |
| 271 | cui cordi comes aeterna est Acherontis ad undam |
| 272 | libertas, petat ille meas mensasque dapesque |
| 273 | et victus mentem fuso per membra Lyaeo |
| 274 | sopitoque necis morsu medicamina cladis |
| 275 | hauriat ac placidis exarmet fata venenis.' |
| 276 | haec ait et turba repetit comitante penatis. |
| 277 | Aedibus in mediis consurgens ilice multa |
| 278 | extruitur rogus, hospitium commune peremptis. |
| 279 | nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque. |
| 280 | nunc menti Decius serae redit et bona virtus |
| 281 | exilio punita truci. despectat ab alto |
| 282 | sacra Fides agitatque virum fallacia corda. |
| 283 | vox occulta subit passim diffusa per auras: |
| 284 | 'Foedera, mortales, ne saevo rumpite ferro, |
| 285 | sed castam servate Fidem. fulgentibus ostro |
| 286 | haec potior regnis. dubio qui frangere rerum |
| 287 | gaudebit pacta ac tenuis spes linquet amici, |
| 288 | non illi domus, aut coniunx, aut vita manebit |
| 289 | umquam expers luctus lacrimaeque. aget aequore semper |
| 290 | ac tellure premens, aget aegrum nocte dieque |
| 291 | despecta ac violata Fides.' adit omnia iamque |
| 292 | concilia ac mensas contingit et abdita nube |
| 293 | accumbitque toris epulaturque improba Erinys. |
| 294 | ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo |
| 295 | porrigit et large poenas letumque ministrat. |
| 296 | Virrius interea, dum dat penetrare medullas |
| 297 | exitio, ascenditque pyram atque amplexibus haeret |
| 298 | iungentum fata et subici iubet ocius ignis. |
| 299 | Stringebant tenebrae metas, victorque ruebat. |
| 300 | iamque superstantem muro sociosque Milonem |
| 301 | voce attollentem pubes Campana videbat. |
| 302 | pandunt attoniti portas trepidoque capessunt |
| 303 | castra inimica gradu, quis leto avertere poenas |
| 304 | defuerant animi. patet urbs confessa furorem |
| 305 | et reserat Tyrio maculatas hospite sedes. |
| 306 | matronae puerique ruunt maestumque senatus |
| 307 | concilium nullique hominum lacrimabile vulgus. |
| 308 | stabant innixi pilis exercitus omnis |
| 309 | spectabantque viros et laeta et tristia ferre |
| 310 | indocilis nunc propexis in pectora barbis |
| 311 | verrere humum, nunc foedantis in pulvere crinem |
| 312 | canentem et turpi lacrima precibusque pudendis |
| 313 | femineum tenues ululatum fundere in auras. |
| 314 | Atque ea dum miles miratur inertia facta |
| 315 | expectatque ferox sternendi moenia signum, |
| 316 | ecce repens tacito percurrit pectora sensu |
| 317 | religio et saevas componit numine mentis, |
| 318 | ne flammam taedasque velint, ne templa sub uno |
| 319 | in cinerem traxisse rogo. subit intima corda |
| 320 | perlabens sensim mitis deus. ille superbae |
| 321 | fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi |
| 322 | non cuiquam visus passim monet, ille refusis |
| 323 | in spatium immensum campis habitanda relinqui |
| 324 | utile tecta docet. paulatim atrocibus irae |
| 325 | languescunt animis, et vis mollita senescit. |
| 326 | Pan Iove missus erat servari tecta volente |
| 327 | Troia, pendenti similis Pan semper et imo |
| 328 | vix ulla inscribens terrae vestigia cornu. |
| 329 | dextera lascivit caesa Tegeatide capra |
| 330 | verbera laeta movens festa per compita cauda. |
| 331 | cingit acuta comas et opacat tempora pinus, |
| 332 | ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte. |
| 333 | stant aures, imoque cadit barba hispida mento. |
| 334 | pastorale deo baculum, pellisque sinistrum |
| 335 | velat grata latus tenerae de corpore dammae. |
| 336 | nulla in praeruptum tam prona et inhospita cautes, |
| 337 | in qua non librans corpus similisque volanti |
| 338 | cornipedem tulerit praecisa per avia plantam. |
| 339 | interdum inflexus medio nascentia tergo |
| 340 | respicit adridens hirtae ludibria caudae, |
| 341 | obtendensque manum solem infervescere fronti |
| 342 | arcet et umbrato perlustrat pascua visu. |
| 343 | hic, postquam mandata dei perfecta malamque |
| 344 | sedavit rabiem et permulsit corda furentum, |
| 345 | Arcadiae volucris saltus et amata revisit |
| 346 | Maenala, ubi argutis longe de vertice sacro |
| 347 | dulce sonans calamis ducit stabula omnia cantu. |
| 348 | At legio Ausonidum, flammas ductore iubente |
| 349 | arceri portis stantisque relinquere muros |
| 350 | (mite decus mentis), condunt ensesque facesque. |
| 351 | multa deum templis domibusque nitentibus auro |
| 352 | egeritur praeda et victus alimenta superbi, |
| 353 | quisque bonis periere, virum de corpore vestes |
| 354 | femineae mensaeque alia tellure petitae |
| 355 | poculaque Eoa luxum inritantia gemma. |
| 356 | nec modus argento, caelataque pondera facti |
| 357 | tantum epulis auri, tum passim corpora longo |
| 358 | ordine captiva, et domibus deprompta talenta, |
| 359 | pascere longincum non deficientia bellum, |
| 360 | immensique greges famulae ad convivia turbae. |
| 361 | Fulvius, ut finem spoliandis aedibus aere |
| 362 | belligero revocante dedit, sublimis ab alto |
| 363 | suggestu, magnis fautor non futtilis ausis, |
| 364 | 'Lanuvio generate,' inquit 'quem Sospita Iuno |
| 365 | dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem, |
| 366 | tempora murali cinctus turrita corona.' |
| 367 | tum sontes procerum meritosque piacula prima |
| 368 | acciet et iusta punit commissa securi. |
| 369 | ~hic atrox virtus (nec enim occuluisse probarim |
| 370 | spectatum vel in hoste decus) clamore feroci |
| 371 | Taurea 'Tune' inquit 'ferro spoliabis inultus |
| 372 | te maiorem anima, et iusso lictore recisa |
| 373 | ignavos cadet ante pedes fortissima cervix? |
| 374 | haud umquam hoc vobis dederit deus.' inde minaci |
| 375 | obtutu torvum contra et furiale renidens |
| 376 | bellatorem alacer per pectora transigit ensem. |
| 377 | cui ductor: 'Patriam moriens comitare cadentem. |
| 378 | qui nobis animus, quae dextera cuique viritim, |
| 379 | decernet Mavors. tibi, si rebare pudendum |
| 380 | iussa pati, licuit pugnanti occumbere letum.' |
| 381 | Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam, |
| 382 | interea geminos terra crudelis Hibera |
| 383 | Fortuna abstulerat permiscens tristia laetis |
| 384 | Scipiadas, magnumque decus magnumque dolorem. |
| 385 | forte Dicarchea iuvenis dum sedit in urbe |
| 386 | Scipio post belli repetens extrema penatis, |
| 387 | huc tristis lacrimas et funera acerba suorum |
| 388 | fama tulit. duris quamquam non cedere suetus |
| 389 | pulsato lacerat violenter pectore amictus. |
| 390 | non comites tenuisse valent, non ullus honorum |
| 391 | militiaeve pudor. pietas irata sinistris |
| 392 | caelicolis furit atque odit solacia luctus. |
| 393 | iamque dies iterumque dies absumpta querelis: |
| 394 | versatur species ante ora oculosque parentum. |
| 395 | ergo excire parat manis animasque suorum |
| 396 | adloquioque virum tantos mulcere dolores. |
| 397 | hortatur vicina palus, ubi signat Averni |
| 398 | squalentem introitum stagnans Acherusius umor. |
| 399 | noscere venturos agitat mens protinus annos. |
| 400 | Sic ad Cymaeam, quae tum sub nomine Phoebi |
| 401 | Autonoe tripodas sacros antrumque tenebat, |
| 402 | fert gressus iuvenis consultaque pectoris aegri |
| 403 | pandit et aspectus orat contingere patrum. |
| 404 | nec cunctata diu vates 'Mactare repostis |
| 405 | mos umbris' inquit 'consueta piacula nigras |
| 406 | sub lucem pecudes reclusaeque abdere terrae |
| 407 | manantem iugulis spirantum caede cruorem. |
| 408 | tunc populos tibi regna suos pallentia mittent. |
| 409 | cetera quae poscis maiori vate canentur. |
| 410 | namque tibi Elysio repetita oracula campo |
| 411 | eliciam veterisque dabo inter sacra Sibyllae |
| 412 | cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram. |
| 413 | vade, age et, a medio cum se nox umida cursu |
| 414 | flexerit, ad fauces vicini castus Averni |
| 415 | duc praedicta sacris duro placamina Diti: |
| 416 | mella simul tecum et puri fer dona Lyaei.' |
| 417 | Hoc alacer monitu et promissae nomine vatis, |
| 418 | adparat occulto monstrata piacula coepto. |
| 419 | inde ubi nox iussam procedens contigit horam, |
| 420 | et spatia aequarunt tenebras transacta futuras, |
| 421 | consurgit stratis pergitque ad turbida portae |
| 422 | ostia Tartareae, penitus quis abdita vates |
| 423 | promissa implerat Stygioque sedebat in antro. |
| 424 | tum, qua se primum rupta tellure recludit |
| 425 | invisus caelo specus atque eructat acerbam |
| 426 | Cocyti laxo suspirans ore paludem, |
| 427 | inducit iuvenem ferroque cavare refossam |
| 428 | ocius urget humum atque arcanum murmur anhelans |
| 429 | ordine mactari pecudes iubet. ater operto |
| 430 | ante omnis taurus regi, tum proxima divae |
| 431 | caeditur Hennaeae casta cervice iuvenca. |
| 432 | inde tibi, Alecto, tibi, numquam laeta Megaera, |
| 433 | corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum. |
| 434 | fundunt mella super Bacchique et lactis honorem. |
| 435 | 'Sta, iuvenis, faciemque, Erebo quae surgit ab omni,' |
| 436 | exclamat vates 'patere. accedentia cerno |
| 437 | Tartara et ante oculos adsistere tertia regna. |
| 438 | ecce ruunt variae species et quicquid ab imo |
| 439 | natum hominum extinctumque chao est' (iam cuncta videbat, |
| 440 | Cyclopas Scyllamque et pastos membra virorum |
| 441 | Odrysiae telluris equos): 'contende tueri |
| 442 | eductumque tene vagina interritus ensem. |
| 443 | quaecumque ante animae tendent potare cruorem |
| 444 | dissice, dum castae procedat imago Sibyllae. |
| 445 | interea cerne, ut gressus inhumata citatos |
| 446 | fert umbra et properat tecum coniungere dicta, |
| 447 | cui datur ante atros absumpti corporis ignes |
| 448 | sanguine non tacto solitas effundere voces.' |
| 449 | aspicit et subito turbatus Scipio visu |
| 450 | 'Quinam te, qui casus,' ait 'dux maxime, fessae |
| 451 | eripuit patriae, cum talis horrida poscant |
| 452 | bella viros? nec enim dextra concesserit ulli |
| 453 | Appius aut astu. decimum lux rettulit ortum, |
| 454 | ut te, cum Capua remearem, vulnera vidi |
| 455 | mulcentem, hoc uno maestum, quod adire nequires |
| 456 | saucius ad muros et Martis honore careres.' |
| 457 | Contra quae ductor: 'Fesso mihi proxima tandem |
| 458 | lux gratos Phaethontis equos avertit et atris |
| 459 | aeternum demisit aquis. sed lenta meorum |
| 460 | dum vanos ritus cura et sollemnia vulgi |
| 461 | exequitur, cessat flammis imponere corpus, |
| 462 | ut portet tumulis per longum membra paternis. |
| 463 | quod te per nostri Martis precor aemula facta, |
| 464 | arce quae putris artus medicamina servant |
| 465 | daque vago portas quamprimum Acherontis adire.' |
| 466 | Tunc iuvenis: 'Gens o veteris pulcherrima Clausi, |
| 467 | haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent, |
| 468 | curarum prior extiterit. namque ista per omnis |
| 469 | discrimen servat populos variatque iacentum |
| 470 | exequias tumuli et cinerum sententia discors. |
| 471 | tellure, ut perhibent, (is mos anticus) Hibera |
| 472 | exanima obscenus consumit corpora vultur. |
| 473 | regia cum lucem posuerunt membra, probatum est |
| 474 | Hyrcanis adhibere canes. Aegyptia tellus |
| 475 | claudit odorato post funus stantia saxo |
| 476 | corpora et a mensis exanguem haud separat umbram. |
| 477 | exhausto instituit Pontus vacuare cerebro |
| 478 | ora virum et longum medicata reponit in aevum. |
| 479 | quid qui reclusa nudos Garamantes harena |
| 480 | infodiunt? quid qui saevo sepelire profundo |
| 481 | exanimos mandant Libycis Nasamones in oris? |
| 482 | at Celtae vacui capitis circumdare gaudent |
| 483 | ossa, nefas, auro ac mensis ea pocula servant. |
| 484 | Cecropidae ob patriam Mavortis sorte peremptos |
| 485 | decrevere simul communibus urere flammis. |
| 486 | at gente in Scythica suffixa cadavera truncis |
| 487 | lenta dies sepelit putri liquentia tabo.' |
| 488 | Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllae |
| 489 | Autonoe 'Finem hic' inquit 'sermonibus adde |
| 490 | alternis. haec, haec veri fecunda sacerdos, |
| 491 | cui tantum patuit rerum, quanto ipse negarit |
| 492 | plus novisse deus. me iam comitante tuorum |
| 493 | tempus abire globo et pecudes imponere flammis.' |
| 494 | At gravida arcanis Cymes anus attigit ore |
| 495 | postquam sacrificum delibavitque cruorem, |
| 496 | in decus egregiae vultus intenta iuventae |
| 497 | 'Aetherea fruerer cum luce, haud segniter' inquit |
| 498 | 'Cymaeo populis vox nostra sonabat in antro. |
| 499 | tum te permixtum saeclis rebusque futuris |
| 500 | Aeneadum cecini. sed non sat digna mearum |
| 501 | cura tuis vocum. nec enim conquirere dicta |
| 502 | aut servare fuit proavis sollertia vestris. |
| 503 | verum age, disce, puer, quando cognoscere cordi est, |
| 504 | iam tua deque tuis pendentia Dardana fatis. |
| 505 | namque tibi cerno properatum oracula vitae |
| 506 | hinc petere et patrios visu contingere manis. |
| 507 | armifero victor patrem ulcisceris Hibero |
| 508 | creditus ante annos Martem, ferroque resolves |
| 509 | gaudia Poenorum et missum laetabere bello |
| 510 | omen, Hiberiacis victa Carthagine terris. |
| 511 | maius ad imperium posthac capiere, nec ante |
| 512 | Iuppiter absistet cura, quam cuncta fugarit |
| 513 | in Libyam bella et vincendum duxerit ipse |
| 514 | Sidonium tibi rectorem. pudet urbis iniquae |
| 515 | quod post haec decus hoc patriaque domoque carebit.' |
| 516 | sic vates gressumque lacus vertebat ad atros. |
| 517 | Tum iuvenis 'Quaecumque datur sors durior aevi, |
| 518 | obnitemur,' ait 'culpa modo pectora cessent. |
| 519 | sed, te oro, quando vitae tibi causa labores |
| 520 | humanos iuvisse fuit, siste, inclita virgo, |
| 521 | paulisper gressum et nobis manisque silentum |
| 522 | enumera Stygiaeque aperi formidinis aulam.' |
| 523 | Adnuit illa quidem, sed 'Non optanda recludis |
| 524 | regna:' ait 'hic tenebras habitant volitantque per umbras |
| 525 | innumeri quondam populi. domus omnibus una. |
| 526 | in medio vastum late se tendit inane: |
| 527 | huc, quicquid terrae, quicquid freta et igneus aer |
| 528 | nutrivit primo mundi genitalis ab aevo |
| 529 | Mors communis agit: descendunt cuncta, capitque |
| 530 | campus iners quantum interiit restatque futurum. |
| 531 | cingunt regna decem portae: quarum una receptat |
| 532 | belligeros dura Gradivi sorte creatos; |
| 533 | altera, qui legis posuere atque inclita iura |
| 534 | gentibus et primas fundarunt moenibus urbes; |
| 535 | tertia ruricolas, Cereris iustissima turba |
| 536 | quae venit ad manis et fraudum inlaesa veneno. |
| 537 | exin, qui laetas artis vitaeque colendae |
| 538 | invenere viam nec dedignanda parenti |
| 539 | carmina fuderunt Phoebo, sua limina servant. |
| 540 | proxima, quos venti saevaeque hausere procellae, |
| 541 | naufraga porta rapit: sic illam nomine dicunt. |
| 542 | finitima huic noxa gravido et peccasse fatenti |
| 543 | vasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso |
| 544 | expetit introitu mortumque exercet inanem. |
| 545 | septima femineis reseratur porta catervis, |
| 546 | umentis ubi casta fovet Proserpina lucos. |
| 547 | infantum hinc gregibus versasque ad funera taedas |
| 548 | passis virginibus turbaeque in limine lucis |
| 549 | est iter extinctae et vagitu ianua nota. |
| 550 | tum seducta loco et laxata lucida nocte |
| 551 | claustra nitent, quae secreti per limitis umbram |
| 552 | Elysios ducunt campos: hic turba piorum, |
| 553 | nec Stygio in regno, caeli nec posta sub axe, |
| 554 | verum ultra Oceanum sacro contermina fonti |
| 555 | Lethaeos potat latices, oblivia mentis. |
| 556 | extrema hinc auro fulgens iam lucis honorem |
| 557 | sentit et admoto splendet ceu sidere lunae. |
| 558 | hac animae caelum repetunt ac mille peractis |
| 559 | oblitae Ditem redeunt in corpora lustris. |
| 560 | has passim nigrum pandens Mors lurida rictum |
| 561 | itque reditque vias et portis omnibus errat. |
| 562 | Tum iacet in spatium sine corpore pigra vorago |
| 563 | limosique lacus: large exundantibus urit |
| 564 | ripas saevus aquis Phlegethon et turbine anhelo |
| 565 | flammarum resonans saxosa incendia torquet. |
| 566 | parte alia torrens Cocytos sanguinis atri |
| 567 | verticibus furit et spumanti gurgite fertur. |
| 568 | at, magnis semper divis regique deorum |
| 569 | iurari dignata palus, picis horrida rivo, |
| 570 | fumiferum voluit Styx inter sulphura limum. |
| 571 | tristior his Acheron sanie crassoque veneno |
| 572 | aestuat et gelidam eructans cum murmure harenam |
| 573 | descendit nigra lentus per stagna palude. |
| 574 | hanc potat saniem non uno Cerberus ore, |
| 575 | haec et Tisiphones sunt pocula, et atra Megaera |
| 576 | hanc sitit ac nullo rabies restinguitur haustu. |
| 577 | ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis |
| 578 | ante aulam atque aditus et inexorabile limen. |
| 579 | Quanta cohors omni stabulante per atria monstro |
| 580 | excubat et manis permixto murmure terret! |
| 581 | luctus edax Maciesque, malis comes addita morbis, |
| 582 | et Maeror pastus fletu et sine sanguine Pallor |
| 583 | Curaeque Insidiaeque atque hinc queribunda Senectus, |
| 584 | hinc angens utraque manu sua guttura Livor |
| 585 | et, deforme malum ac sceleri proclivis, Egestas |
| 586 | Errorque infido gressu et Discordia gaudens |
| 587 | permiscere fretum caelo. sedet ostia Ditis |
| 588 | centenis suetus Briareus recludere palmis |
| 589 | et Sphinx virgineos rictus infecta cruore |
| 590 | Scyllaque Centaurique truces umbraeque Gigantum. |
| 591 | Cerberus hic ruptis peragrat cum Tartara vinclis, |
| 592 | non ipsa Alecto, non feta furore Megaera |
| 593 | audet adire ferum, dum fractis mille catenis |
| 594 | viperea latrans circumligat ilia cauda. |
| 595 | Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit |
| 596 | taxus Cocyti rigua frondosior unda. |
| 597 | hic dirae volucres pastusque cadavere vultur |
| 598 | et multus bubo ac sparsis strix sanguine pennis |
| 599 | Harpyiaeque fovent nidos atque omnibus haerent |
| 600 | condensae foliis: saevit stridoribus arbor. |
| 601 | has inter formas coniunx Iunonis Avernae |
| 602 | suggestu residens cognoscit crimina regum. |
| 603 | stant vincti, seroque piget sub iudice culpae: |
| 604 | circum errant Furiae Poenarumque omnis imago. |
| 605 | quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis! |
| 606 | insultant duro imperio non digna nec aequa |
| 607 | ad superos passi manes, quaeque ante profari |
| 608 | non licitum vivis, tandem permissa queruntur. |
| 609 | tunc alius saevis religatur rupe catenis, |
| 610 | ast alius subigit saxum contra ardua montis, |
| 611 | vipereo domat hunc aeterna Megaera flagello. |
| 612 | talia letiferis restant patienda tyrannis. |
| 613 | sed te maternos tempus cognoscere vultus, |
| 614 | cuius prima venit non tardis passibus umbra.' |
| 615 | Astabat fecunda Iovis Pomponia furto. |
| 616 | namque ubi cognovit Latio surgentia bella |
| 617 | Poenorum Venus, insidias anteire laborans |
| 618 | Iunonis fusa sensim per pectora patrem |
| 619 | implicuit flamma. quae ni provisa fuissent, |
| 620 | Sidonia Iliacas nunc virgo accenderet aras. |
| 621 | ergo ubi gustatus cruor admonuitque Sibylla |
| 622 | et dedit alternos ambobus noscere vultus, |
| 623 | sic iuvenis prior: 'O magni mihi numinis instar, |
| 624 | cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret, |
| 625 | optassem Stygias vel leto intrare tenebras! |
| 626 | quae sors nostra fuit, cui te, cum prima subiret, |
| 627 | eripuit sine honore dies et funere carpsit?' |
| 628 | excipit his mater: 'Nullos, o nate, labores |
| 629 | mors habuit nostra: aetherio dum pondere partum |
| 630 | exsolvor, miti dextra Cyllenia proles |
| 631 | imperio Iovis Elysias deduxit in oras |
| 632 | attribuitque paris sedes, ubi magna moratur |
| 633 | Alcidae genetrix, ubi sacro munere Leda. |
| 634 | verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas |
| 635 | ulla nec in caelum dubites te attollere factis, |
| 636 | quando aperire datur nobis, nunc denique disce. |
| 637 | sola die caperem medio cum forte petitos |
| 638 | ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit |
| 639 | amplexus, non ille meo veniente marito |
| 640 | adsuetus facilisque mihi. tum luce corusca, |
| 641 | implebat quamquam languentia lumina somnus, |
| 642 | vidi, crede, Iovem. nec me mutata fefellit |
| 643 | forma dei, quod squalentem conversus in anguem |
| 644 | ingenti traxit curvata volumina gyro. |
| 645 | sed mihi post partum non ultra ducere vitam |
| 646 | concessum. heu, quantum gemui, quod spiritus ante |
| 647 | haec tibi quam noscenda darem discessit in auras!' |
| 648 | his alacer colla amplexu materna petebat, |
| 649 | umbraque ter frustra per inane petita fefellit. |
| 650 | Succedunt simulacra virum concordia, patris |
| 651 | unanimique simul patrui. ruit ipse per umbram |
| 652 | oscula vana petens iuvenis fumoque volucri |
| 653 | et nebulis similes animas adprendere certat. |
| 654 | 'Quis te, care pater, quo stabant Itala regna |
| 655 | exosus Latium deus abstulit? hei mihi! nam cur |
| 656 | ulla fuere adeo quibus a te saevus abessem |
| 657 | momenta? opposito mutassem pectore mortem. |
| 658 | quantos funeribus vestris gens Itala passim |
| 659 | dat gemitus! tumulus vobis censente senatu |
| 660 | Mavortis geminus surgit per gramina campo.' |
| 661 | nec passi plura, in medio sermone loquentis |
| 662 | sic adeo incipiunt. prior haec genitoris imago: |
| 663 | 'Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces; |
| 664 | dulce tamen venit ad manis, cum gratia vitae |
| 665 | durat apud superos nec edunt oblivia laudem. |
| 666 | verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget |
| 667 | militia. heu, quotiens intrat mea pectora terror, |
| 668 | cum repeto, quam saevus eas, ubi magna pericla |
| 669 | contingunt tibi. per nostri, fortissime, leti |
| 670 | obtestor causas, Martis moderare furori. |
| 671 | sat tibi sint documenta domus. octava terebat |
| 672 | arentem culmis messem crepitantibus aestas, |
| 673 | ex quo cuncta mihi calcata meoque subibat |
| 674 | germano devicta iugum Tartessia tellus. |
| 675 | nos miserae muros et tecta renata Sagunto, |
| 676 | nos dedimus Baetem nullo potare sub hoste, |
| 677 | nobis indomitus convertit terque quaterque |
| 678 | germanus terga Hannibalis. pro barbara numquam |
| 679 | impolluta fides! peterem cum victor adesum |
| 680 | cladibus Hasdrubalem, subito venale, cohortes |
| 681 | Hispanae, vulgus, Libyci quas fecerat auri |
| 682 | Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa. |
| 683 | tunc hostis socio desertos milite multum |
| 684 | ditior ipse viris spisso circumdedit orbe. |
| 685 | non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est |
| 686 | illa suprema dies, et laude inclusimus aevum.' |
| 687 | Excipit inde suos frater coniungere casus: |
| 688 | 'Excelsae turris post ultima rebus in artis |
| 689 | subsidium optaram supremaque bella ciebam. |
| 690 | fumantis taedas ac lata incendia passim |
| 691 | et mille iniecere faces. nil nomine leti |
| 692 | de superis queror: haud parvo data membra sepulcro |
| 693 | nostra cremaverunt in morte haerentibus armis. |
| 694 | sed me luctus habet, geminae ne clade ruinae |
| 695 | cesserit adfusis oppressa Hispania Poenis.' |
| 696 | Contra quae iuvenis turbato fletibus ore: |
| 697 | 'Di, quaeso, ut merita est, dignas pro talibus ausis |
| 698 | Carthago expendat poenas. sed continet acris |
| 699 | Pyrenes populos qui vestro Marte probatus |
| 700 | excepit fessos et notis Marcius armis |
| 701 | successit bello. fusos quoque fama ferebat |
| 702 | victores acie atque exacta piacula caedis.' |
| 703 | His laeti rediere duces loca amoena piorum, |
| 704 | prosequiturque oculis puer adveneratus euntis. |
| 705 | iamque aderat multa vix adgnoscendus in umbra |
| 706 | Paulus et epoto fundebat sanguine verba: |
| 707 | 'Lux Italum, cuius spectavi Martia facta |
| 708 | multum uno maiora viro, descendere nocti |
| 709 | atque habitanda semel subigit quis visere regna?' |
| 710 | cui contra talis effundit Scipio voces: |
| 711 | 'Armipotens ductor, quam sunt tua fata per urbem |
| 712 | lamentata diu! quam paene ruentia tecum |
| 713 | traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras. |
| 714 | tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis |
| 715 | constituit laudemque tuo quaesivit honore.' |
| 716 | dumque audit lacrimans hostilia funera Paulus, |
| 717 | ante oculos iam Flaminius, iam Gracchus et aegro |
| 718 | absumptus Cannis stabat Servilius ore. |
| 719 | Appellare viros erat ardor et addere verba, |
| 720 | sed raptabat amor priscos cognoscere manis. |
| 721 | nunc meritum saeva Brutum immortale securi |
| 722 | nomen, nunc superos aequantem laude Camillum, |
| 723 | nunc auro Curium non umquam cernit amicum. |
| 724 | ora Sibylla docet venientum et nomina pandit. |
| 725 | hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portae |
| 726 | reiecit visus orbus, tulit ille ruentem |
| 727 | Thybridis in ripas regem solusque revulso |
| 728 | pone ferox ponte exclusit redeuntia regna. |
| 729 | 'Si tibi dulce virum, primo qui foedera bello |
| 730 | Phoenicum pepigit, vidisse: hic inclitus ille |
| 731 | aequoreis victor cum classe Lutatius armis. |
| 732 | si studium et saevam cognoscere Hamilcaris umbram, |
| 733 | ille est (cerne procul) cui frons nec morte remissa |
| 734 | irarum servat rabiem. si iungere cordi est |
| 735 | conloquium, sine gustato det sanguine vocem.' |
| 736 | atque ubi permissum et sitiens se implevit imago, |
| 737 | sic prior increpitat non mitis Scipio vultu: |
| 738 | 'Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera vobis, |
| 739 | aut haec Sicania pepigisti captus in ora? |
| 740 | bella tuus toto natus contra omnia pacta |
| 741 | exercet Latio et perruptis molibus Alpis |
| 742 | eluctatus adest: fervet gens Itala Marte |
| 743 | barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.' |
| 744 | post quae Poenus ait: 'Decimum modo coeperat annum |
| 745 | excessisse puer, nostro cum bella Latinis |
| 746 | concepit iussu, licitum nec fallere divos |
| 747 | iuratos patri. quod si Laurentia vastat |
| 748 | nunc igni regna et Phrygias res vertere temptat, |
| 749 | o pietas, o sancta fides, o vera propago! |
| 750 | atque utinam amissum reparet decus!' inde citato |
| 751 | celsus abit gressu, maiorque recessit imago. |
| 752 | Exin designat vates, qui iura sub armis |
| 753 | poscenti dederint populo primique petitas |
| 754 | miscuerint Italis Piraeo litore leges. |
| 755 | laetatur spectatque virum insatiabilis ora |
| 756 | Scipio et appellet cunctos, ni magna sacerdos |
| 757 | admoneat turbae innumerae: 'Quot milia toto |
| 758 | credis in orbe, puer, lustras dum singula visu, |
| 759 | descendisse Erebo? nullo non tempore abundans |
| 760 | umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci |
| 761 | agmina mole Charon, et sufficit improba puppis.' |
| 762 | post haec ostendens iuvenem sic virgo profatur: |
| 763 | 'Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni |
| 764 | cursu signa tulit, cui pervia Bactra Dahaeque, |
| 765 | qui Gangen bibit et Pellaeo ponte Niphaten |
| 766 | astrinxit, cui stant sacro sua moenia Nilo.' |
| 767 | incipit Aeneades: 'Libyci certissima proles |
| 768 | Hammonis, quando exuperat tua gloria cunctos |
| 769 | indubitata duces similique cupidine rerum |
| 770 | pectora nostra calent, quae te via, fare, superbum |
| 771 | ad decus et summas laudum perduxerit arces.' |
| 772 | ille sub haec: 'Turpis lenti sollertia Martis. |
| 773 | audendo bella expedias. pigra extulit artis |
| 774 | haud umquam sese virtus. tu magna gerendi |
| 775 | praecipita tempus: mors atra impendet agenti.' |
| 776 | haec effatus abit. Croesi mox advolat umbra, |
| 777 | dives apud superos, sed mors aequarat egenis. |
| 778 | Atque hic Elysio tendentem limite cernens |
| 779 | effigiem iuvenis, caste cui vitta ligabat |
| 780 | purpurea effusos per colla nitentia crines, |
| 781 | 'Dic,' ait 'hic quinam, virgo? nam luce refulget |
| 782 | praecipua frons sacra viro, multaeque secuntur |
| 783 | mirantes animae et laeto clamore frequentant. |
| 784 | qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra, |
| 785 | dixissem facile esse deum!' 'Non falleris:' inquit |
| 786 | docta comes Triviae 'meruit deus esse videri, |
| 787 | et fuit in tanto non parvum pectore numen. |
| 788 | carmine complexus terram, mare, sidera, manis |
| 789 | et cantu Musas et Phoebum aequavit honore. |
| 790 | atque haec cuncta prius quam cerneret ordine terris |
| 791 | prodidit ac vestram tulit usque ad sidera Troiam.' |
| 792 | Scipio perlustrans oculis laetantibus umbram, |
| 793 | 'Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem |
| 794 | hic caneret vates, quanto maiora futuros |
| 795 | facta eadem intrarent hoc' inquit 'teste nepotes! |
| 796 | felix Aeacide, cui tali contigit ore |
| 797 | gentibus ostendi, crevit tua carmine virtus.' |
| 798 | Sed, quae tanta adeo grassantum turba, requirens, |
| 799 | heroum effigies maiorisque accipit umbras. |
| 800 | invicto stupet Aeacide, stupet Hectore magno |
| 801 | Aiacisque gradum venerandaque Nestoris ora |
| 802 | miratur, geminos aspectat laetus Atridas |
| 803 | iamque Ithacum corde aequantem Peleia facta. |
| 804 | victuram hinc cernit Ledaei Castoris umbram: |
| 805 | alternam lucem peragebat in aethere Pollux. |
| 806 | Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit. |
| 807 | nam virgo admonuit tempus cognoscere manis |
| 808 | femineos, ne cunctantem lux alma vocaret. |
| 809 | 'Felix haec' inquit 'Veneris nurus ordine longo |
| 810 | Troiugenas iunxit sociata prole Latinis. |
| 811 | vis et Martigenae thalamos spectare Quirini? |
| 812 | Hersiliam cerne: hirsutos cum sperneret olim |
| 813 | gens vicina procos, pastori rapta marito |
| 814 | intravitque casae culmique e stramine fultum |
| 815 | pressit laeta torum et soceros revocavit ab armis. |
| 816 | aspice Carmentis gressus. Evandria mater |
| 817 | haec fuit et vestros tetigit praesaga labores. |
| 818 | vis et, quos Tanaquil vultus gerat? haec quoque castae |
| 819 | augurio valuit mentis venturaque dixit |
| 820 | regna viro et dextros agnovit in alite divos. |
| 821 | ecce pudicitiae Latium decus, inclita leti |
| 822 | fert frontem atque oculos terrae Lucretia fixos. |
| 823 | non datur, heu tibi, Roma (nec est, quod malle deceret), |
| 824 | hanc laudem retinere diu. Verginia iuxta, |
| 825 | cerne, cruentato vulnus sub pectore servat, |
| 826 | tristia defensi ferro monumenta pudoris, |
| 827 | et patriam laudat miserando in vulnere dextram. |
| 828 | illa est, quae Thybrim, quae fregit Lydia bella, |
| 829 | nondum passa marem, qualis optabit habere |
| 830 | quondam Roma viros, contemptrix Cloelia sexus.' |
| 831 | cum subito aspectu turbatus Scipio poscit, |
| 832 | quae poenae causa, et qui sint in crimine manes, |
| 833 | tum virgo: 'Patrios fregit quae curribus artus |
| 834 | et stetit adductis super ora trementia frenis, |
| 835 | Tullia non ullos satis exhaustura labores |
| 836 | ardenti Phlegethonte natat. fornacibus atris |
| 837 | fons rapidus furit atque ustas sub gurgite cautes |
| 838 | egerit et scopulis pulsat flagrantibus ora. |
| 839 | illa autem, quae tondetur praecordia rostro |
| 840 | alitis (en quantum resonat plangentibus alis |
| 841 | armiger ad pastus rediens Iovis!), hostibus arcem |
| 842 | virgo, immane nefas, adamato prodidit auro |
| 843 | Tarpeia et pactis reseravit claustra Sabinis. |
| 844 | iuxta (nonne vides? neque enim leviora domantur |
| 845 | delicta) inlatrat ieiunis faucibus Orthrus, |
| 846 | armenti quondam custos immanis Hiberi, |
| 847 | et morsu petit et polluto eviscerat ungue. |
| 848 | nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestae |
| 849 | polluit exuta sibi virginitate sacerdos. |
| 850 | sed satis haec vidisse, satis.' Mox deinde: 'Videnti |
| 851 | nunc animas tibi, quae potant oblivia, paucas |
| 852 | in fine enumerasse paro et remeare tenebris. |
| 853 | hic Marius: nec multa dies iam restat ituro |
| 854 | aetheriam in lucem. veniet tibi origine parva |
| 855 | in longum imperium consul. nec Sulla morari |
| 856 | iussa potest aut amne diu potare soporo: |
| 857 | lux vocat et nulli divum mutabile fatum. |
| 858 | imperium hic primus rapiet, sed gloria culpae, |
| 859 | quod reddet solus, nec tanto in nomine quisquam |
| 860 | existet, Sullae qui se velit esse secundum. |
| 861 | ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum |
| 862 | et gratum terris Magnus caput: ille deum gens, |
| 863 | stelligerum attollens apicem, Troianus Iulo |
| 864 | Caesar avo. quantas moles, cum sede reclusa |
| 865 | hinc tandem erumpent, terraque marique movebunt! |
| 866 | heu miseri, quotiens toto pugnabitis orbe, |
| 867 | nec leviora lues quam victus crimina, victor.' |
| 868 | Tum iuvenis lacrimans: 'Restare haec ordine duro |
| 869 | lamentor rebus Latiis. sed luce remota |
| 870 | si nulla est venia et merito mors ipsa laborat, |
| 871 | perfidiae Poenus quibus aut Phlegethontis in undis |
| 872 | exuret ductor scelus, aut quae digna renatos |
| 873 | ales in aeternum laniabit morsibus artus?' |
| 874 | 'Ne metue:' exclamat vates 'non vita sequetur |
| 875 | inviolata virum: patria non ossa quiescent. |
| 876 | namque ubi fractus opum magnae certamine pugnae |
| 877 | pertulerit vinci turpemque orare salutem, |
| 878 | rursus bella volet Macetum instaurare sub armis. |
| 879 | damnatusque doli desertis coniuge fida |
| 880 | et dulci nato linquet Carthaginis arces |
| 881 | atque una profugus lustrabit caerula puppe. |
| 882 | hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset. |
| 883 | pro! quanto levius mortalibus aegra subire |
| 884 | servitia atque hiemes aestusque fugamque fretumque |
| 885 | atque famem, quam posse mori! post Itala bella |
| 886 | Assyrio famulus regi falsusque cupiti |
| 887 | Ausoniae motus dubio petet aequora velo, |
| 888 | donec Prusiacas delatus segniter oras |
| 889 | altera servitia imbelli patietur in aevo |
| 890 | et latebram munus regni. perstantibus inde |
| 891 | Aeneadis reddique sibi poscentibus hostem, |
| 892 | pocula furtivo rapiet properata veneno |
| 893 | ac tandem terras longa formidine solvet.' |
| 894 | Haec vates, Erebique cavis se reddidit umbris. |
| 895 | tum laetus socios iuvenis portumque revisit. |