Silius, Punica, Liber XII
| 1 | Iam terra glaciale caput fecundaque nimbis |
| 2 | tempora et austrifero nebulosam vertice frontem |
| 3 | immitis condebat Hiems, blandisque salubre |
| 4 | ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno. |
| 5 | prorumpit Capua Poenus vicinaque late |
| 6 | praemisso terrore quatit, ceu condita bruma, |
| 7 | dum Riphaea rigent Aquilonis flamina, tandem |
| 8 | evolvit serpens arcano membra cubili |
| 9 | et spondente die novus emicat atque coruscum |
| 10 | fert caput et saniem sublatis faucibus efflat. |
| 11 | at Libyci ducis ut fulserunt signa per agros, |
| 12 | desolata metu cuncta, et suadente pavore |
| 13 | vallo se clausere simul trepidique salutis |
| 14 | expectant ipsis metuentes moenibus hostem. |
| 15 | Sed non ille vigor qui ruptis Alpibus arma |
| 16 | intulerat dederatque vias Trebiaque potitus |
| 17 | Maeonios Italo sceleravit sanguine fluctus |
| 18 | tunc inerat. molli luxu madefacta meroque |
| 19 | ~inlecebris somni torpentia membra fluebant. |
| 20 | quis gelidas suetum noctes thorace gravatis |
| 21 | sub Iove non aequo trahere et tentoria saepe |
| 22 | spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi, |
| 23 | ac ne nocte quidem clipeive ensesue reposti, |
| 24 | non pharetrae aut iacula, et pro membris arma fuere, |
| 25 | tum grave cassis onus maioraque pondera visa |
| 26 | parmarum ac nullis fusae stridoribus hastae. |
| 27 | Prima instaurantem sensit certamina mitis |
| 28 | Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris, |
| 29 | sed portus traxere ducem secura volentem |
| 30 | aequora, quae peteret veniens Carthagine puppis. |
| 31 | Sirenum dedit una suum (memorabile) nomen |
| 32 | Parthenope muris Acheloias, aequore cuius |
| 33 | regnavere diu cantus, cum dulce per undas |
| 34 | exitium miseris caneret non prospera nautis. |
| 35 | nunc molles urbi ritus atque hospita Musis |
| 36 | otia et exemptum curis gravioribus aevum. |
| 37 | haec pone adgressus (nam frontem clauserat aequor) |
| 38 | moenia non ullas valuit perfringere Poenus |
| 39 | tota mole vias frustraque inglorius ausi |
| 40 | pulsavit quatiens obstructas ariete portas. |
| 41 | stabat Cannarum Graia ad munimina victor |
| 42 | nequiquam et cautae mentis consulta probabat |
| 43 | eventu, qui post Dauni stagnantia regna |
| 44 | sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces. |
| 45 | 'En, qui nos segnes et nescire addere cursum |
| 46 | factis iactastis, quod vobis scandere nuper |
| 47 | non acie ex ipsa concessum moenia Romae, |
| 48 | intrate atque epulas promissas sede Tonantis |
| 49 | his, quae Graia manus defendit, reddite tectis.' |
| 50 | talia iactabat famaeque pudore futurae, |
| 51 | inritus incepti prima si absisteret urbe, |
| 52 | audebat cuncta atque acuebat fraudibus enses. |
| 53 | sed subitae muris flammae totoque fluebant |
| 54 | aggeris anfractu tela improvisa per auras. |
| 55 | haud secus, occuluit saxi quo vertice fetus |
| 56 | ales fulva Iovis, tacito si ad culmina nisu |
| 57 | evasit serpens terretque propincus hiatu, |
| 58 | illa hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre |
| 59 | unguibus incessens nidi circumvolat orbem. |
| 60 | Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus |
| 61 | defessus subiit varioque lacessere motu |
| 62 | fortunam et famae turbando obstare sinistrae. |
| 63 | sed custos urbi Gracchus tutela vel ipsis |
| 64 | certior arcebat muris iterumque sedere |
| 65 | portis atque aditus iterum sperare vetabat. |
| 66 | lustrat inops animi rimaturque omnia circum |
| 67 | alite vectus equo rursusque hortatibus infit |
| 68 | laudum agitare suos: 'Pro di, quis terminus' inquit |
| 69 | 'ante urbes standi Graias, oblite tuorum |
| 70 | factorum miles? quis erit modus? Alpibus astat |
| 71 | nimirum maior moles, et scandere caelum |
| 72 | pulsantis iubeo scopulos. quamquam altera detur |
| 73 | si similis tellus, aliaeque repente sub astra |
| 74 | exsurgant rupes, non ibis et arduus arma |
| 75 | me ducente feres? tene heu Cumanus hiantem |
| 76 | agger adhuc murusque tenet Gracchusve, moveri |
| 77 | non ausus portis? parvo in discrimine cerno |
| 78 | an vobis gentes quaecumque labore parastis |
| 79 | casu gesta putent? per vos Tyrrhena faventum |
| 80 | stagna deum, per ego et Trebiam cineresque Sagunti |
| 81 | obtestor, dignos iam vosmet reddite vestra |
| 82 | quam trahitis fama et revocate in pectora Cannas.' |
| 83 | Sic ductor fessas luxu attritasque secundis |
| 84 | erigere et verbis temptabat sistere mentes. |
| 85 | atque hic perlustrans aditus fulgentia cernit |
| 86 | arcis templa iugo, quorum tum Virrius, altae |
| 87 | immitis ductor Capuae, primordia pandit. |
| 88 | 'Non est hoc' inquit 'nostri, quod suspicis, aevi: |
| 89 | maiores fecere manus. cum regna timeret |
| 90 | Dictaei regis (sic fama est) linquere terras |
| 91 | Daedalus invenit nec toto signa sequenti |
| 92 | orbe dare, aetherias aliena tollere in auras |
| 93 | ausus se penna atque homini monstrare volatus. |
| 94 | suspensum hic librans media inter nubila corpus |
| 95 | enavit superosque novus conterruit ales. |
| 96 | natum etiam docuit falsae sub imagine plumae |
| 97 | attemptare vias volucrum, lapsumque solutis |
| 98 | pennarum remis et non felicibus alis |
| 99 | turbida plaudentem vidit freta. dumque dolori |
| 100 | indulget subito motis ad pectora palmis, |
| 101 | nescius heu planctu duxit moderante volatus. |
| 102 | hic pro nubivago gratus pia templa meatu |
| 103 | instituit Phoebi atque audacis exuit alas.' |
| 104 | Virrius haec: sed enim ductor numerabat inertis |
| 105 | atque actos sine Marte dies ac stare pudebat. |
| 106 | ingemit adversis respectansque inrita tecta |
| 107 | urbe Dicarchea parat exsatiare dolorem. |
| 108 | hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles |
| 109 | officit audenti defensantumque labores. |
| 110 | dumque tenet socios dura atque obsaepta viarum |
| 111 | rumpere nitentis lentus labor, ipse propinqua |
| 112 | stagnorum terraeque simul miracula lustrat. |
| 113 | Primores adsunt Capuae: docet ille, tepentes |
| 114 | unde ferant nomen Baiae, comitemque dedisse |
| 115 | Dulichiae puppis stagno sua nomina monstrat. |
| 116 | ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam |
| 117 | Cocyti memorat medioque in gurgite ponti |
| 118 | Herculeum commendat iter, qua discidit aequor |
| 119 | Amphitryoniades armenti victor Hiberi. |
| 120 | ille, olim populis dictum Styga, nomine verso |
| 121 | stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum: |
| 122 | tum tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens |
| 123 | et formidatus volucri letale vomebat |
| 124 | suffuso virus caelo Stygiaque per urbes |
| 125 | religione sacer saevum retinebat honorem. |
| 126 | huic vicina palus (fama est Acherontis ad undas |
| 127 | pandere iter) caecas stagnante voragine fauces |
| 128 | laxat et horrendos aperit telluris hiatus |
| 129 | interdumque novo perturbat lumine manis. |
| 130 | at iuxta caligantis longumque per aevum |
| 131 | infernis pressas nebulis pallente sub umbra |
| 132 | Cimmerias iacuisse domos noctemque profundam |
| 133 | Tartareae narrant urbis. tum sulphure et igni |
| 134 | semper anhelantis coctoque bitumine campos |
| 135 | ostentant. tellus, atro exundante vapore |
| 136 | suspirans ustisque diu calefacta medullis, |
| 137 | aestuat et Stygios exhalat in aera flatus; |
| 138 | ~parturit et tremulis metuendum exsibilat antris, |
| 139 | interdumque, cavas luctatus rumpere sedis |
| 140 | aut exire fretis, sonitu lugubre minaci |
| 141 | Mulciber immugit lacerataque viscera terrae |
| 142 | mandit et exesos labefactat murmure montis. |
| 143 | tradunt Herculea prostratos mole Gigantas |
| 144 | tellurem iniectam quatere, et spiramine anhelo |
| 145 | torreri late campos, quotiensque minantur |
| 146 | rumpere compagem impositam, expallescere caelum. |
| 147 | apparet Prochyte saevum sortita Mimanta, |
| 148 | apparet procul Inarime, quae turbine nigro |
| 149 | fumantem premit Iapetum flammasque rebelli |
| 150 | ore eiectantem et, si quando evadere detur, |
| 151 | bella Iovi rursus superisque iterare volentem. |
| 152 | monstrantur Vesuvina iuga atque in vertice summo |
| 153 | depasti flammis scopuli stratusque ruina |
| 154 | mons circum atque Aetnae fatis certantia saxa. |
| 155 | necnon Misenum servantem Idaea sepulcro |
| 156 | nomina et Herculeos videt ipso in litore Baulos: |
| 157 | miratur pelagique minas terraeque labores. |
| 158 | Quae postquam perspecta viro, regressus ad altos |
| 159 | inde Pheretiadum muros, frondentia laeto |
| 160 | palmite devastat Nysaea cacumina Gauri. |
| 161 | hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam. |
| 162 | campo Nola sedet crebris circumdata in orbem |
| 163 | turribus et celso facilem tutatur adiri |
| 164 | planitiem vallo, sed, qui non turribus arma |
| 165 | defendenda daret, verum ultro moenia dextra |
| 166 | protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat. |
| 167 | isque ubi Agenoream procul adventare per aequor |
| 168 | et ferri ad muros nubem videt, 'Arma, cruentus |
| 169 | hostis adest, capite arma, viri' clamatque capitque. |
| 170 | circumstant rapidi iuvenes aptantque frementi |
| 171 | sanguineas de more iubas. sonat inde, citato |
| 172 | agmina disponens passu: 'Tu limina dextrae |
| 173 | servabis portae, Nero; tu converte cohortes |
| 174 | ad laevam patrias et Larinatia signa, |
| 175 | clarum Volscorum, Tulli, decus. ast ubi iusso, |
| 176 | per tacitum ruptis subita vi fundite portis |
| 177 | telorum in campos nimbum. ferar ipse revulsa |
| 178 | in medios equitumque traham certamina porta.' |
| 179 | Dumque ea Marcellus, iam claustra revellere Poeni |
| 180 | et scalis spretis temptabant rumpere muros. |
| 181 | insonuere tubae passim clamorque virorum |
| 182 | hinnitusque, simul litui raucoque tumultu |
| 183 | cornua et in membris concussa furentibus arma. |
| 184 | fertur acerba lues disiectis incita portis |
| 185 | effusaeque ruunt inopino flumine turmae, |
| 186 | improbus ut fractis exundat molibus amnis, |
| 187 | propulsum ut Borea scopulis impingitur aequor, |
| 188 | ut rupto terras invadunt carcere venti. |
| 189 | nec torrente Libys viso armorumque virumque |
| 190 | deiectus spe stare valet. dux Dardanus instat |
| 191 | attonito, praegressus equo, tergisque ruentum |
| 192 | incumbens hasta socios nunc voce fatigat: |
| 193 | 'Perge, age, fer gressus. dexter deus, horaque nostra est. |
| 194 | hac iter ad muros Capuae,' nunc rursus in hostem |
| 195 | conversus: 'Sta. quo raperis? non terga tuorum, |
| 196 | te, ductor Libyae, increpito: sta. campus et arma |
| 197 | et Mars in manibus. dimitto e caede cohortes: |
| 198 | spectemur soli. Marcellus proelia posco.' |
| 199 | sic rector Latius, iuvenique invadere pugnam |
| 200 | Barcaeo suadebat honor pretiumque pericli. |
| 201 | Sed non haec placido cernebat pectore Iuno |
| 202 | coeptoque avertit suprema in fata ruentem. |
| 203 | sistere perculsos ille et revocare laborat: |
| 204 | 'Talesne e gremio Capuae tectisque sinistris |
| 205 | egredimur? state, o miseri, quis gloria summa |
| 206 | dedecori est. nil vos hodie, mihi credite, terga |
| 207 | vertentis fidum expectat. meruistis ut omnis |
| 208 | ingruat Ausonia, et saevo Mavorte parastis |
| 209 | ne qua spes fusos pacis vitaeque maneret.' |
| 210 | vincebat clamore tubas vocisque vigore |
| 211 | quamvis obstructas saevus penetrabat in auris. |
| 212 | Polydamanteis iuvenis Pedianus in armis |
| 213 | bella agitabat atrox Troianaque semina et ortus |
| 214 | atque Antenorea sese de stirpe ferebat, |
| 215 | haud levior generis fama sacroque Timavo |
| 216 | gloria et Euganeis dilectum nomen in oris. |
| 217 | huic pater Eridanus Venetaeque ex ordine gentes |
| 218 | atque Apono gaudens populus, seu bella cieret |
| 219 | seu Musas placidus doctaeque silentia vitae |
| 220 | mallet et Aonio plectro mulcere labores, |
| 221 | non ullum dixere parem, nec notior alter |
| 222 | Gradivo iuvenis nec Phoebo notior alter. |
| 223 | qui postquam, effusis urgens vestigia frenis |
| 224 | Poenorum, iuxta galeam atque insigne perempti |
| 225 | agnovit spolium Pauli (puer illa gerebat |
| 226 | non parvo laetus ductoris munere Cinyps, |
| 227 | dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora |
| 228 | non fuit ac nulla nituit plus fronte decoris: |
| 229 | quale micat semperque novum est quod Tiburis aura |
| 230 | pascit ebur, vel qui miro candoris honore |
| 231 | lucet in aure lapis rubris advectus ab undis.)-- |
| 232 | quem postquam egregium cristis et casside nota |
| 233 | fulgentem extremo Pedianus in agmine vidit, |
| 234 | ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago |
| 235 | sedibus infernis amissaque posceret arma, |
| 236 | invadit frendens: 'Tune, ignavissime, sacri |
| 237 | portabis capitis, quae non sine crimine vester |
| 238 | invidiaque deum gestaret tegmina ductor? |
| 239 | en Paulus.' vocat inde viri ad spectacula manis |
| 240 | et fugientis agit costis penetrabile telum. |
| 241 | tum delapsus equo galeam atque insignia magni |
| 242 | consulis abrumpit dextra spoliatque nitentem. |
| 243 | solvitur omne decus leto, niveosque per artus |
| 244 | it Stygius color et formae populatur honores. |
| 245 | ambrosiae cecidere comae, violataque cervix |
| 246 | marmoreum in iugulum collo labente recumbit. |
| 247 | haud secus Oceano rediens Cythereius ignis, |
| 248 | cum sese Veneri iactat splendore refecto, |
| 249 | si subita invadat nubes, hebetatur et atris |
| 250 | decrescens tenebris languentia lumina condit. |
| 251 | ipse etiam rapta Pedianus casside nudos |
| 252 | attonitus stupet ad vultus irasque coercet. |
| 253 | tum galeam magno socium clamore reportans |
| 254 | immitem quatiebat ecum, spumantia saevo |
| 255 | frena cruentantem morsu. cui turbidus armis |
| 256 | obuia Marcellus rapido tulit ora tumultu |
| 257 | adgnoscensque decus 'Macte o virtutis avitae, |
| 258 | macte Antenoride! nunc' inquit 'rapta petamus, |
| 259 | quod superest, Libyci ductoris tegmina,' et ardens |
| 260 | terrificis saevam fundit stridoribus hastam. |
| 261 | nec forsan voti vanus foret, obuia ni vis |
| 262 | Gestaris opposito tenuisset corpore telum. |
| 263 | qui dum vicinis ductorem protegit armis, |
| 264 | transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem |
| 265 | ingentisque minas mutata morte peregit. |
| 266 | avehitur raptim ductor discrimine leti |
| 267 | turbatus cursumque furens ad castra capessit. |
| 268 | Iamque fugae immodicus tendit certamine gressum |
| 269 | praecipitem versis Poenorum exercitus armis. |
| 270 | adsequitur telis hostis, longasque viritim |
| 271 | exsatiant iras cladum caeloque cruentos |
| 272 | certatim ostentant et dis ultoribus enses. |
| 273 | ille dies primus docuit, quod credere nemo |
| 274 | auderet superis, Martis certamine sisti |
| 275 | posse ducem Libyae. raptant currusque virosque |
| 276 | Massylamque feram, et vivis avulsa reportant |
| 277 | tegmina bellantum atque abeunt, sub cuspide terga |
| 278 | contenti vidisse ducis. tum Martis adaequant |
| 279 | Marcellum decori: graditur comitante triumpho |
| 280 | maior quam ferret cum victor opima Tonanti. |
| 281 | Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem, |
| 282 | ductor Agenoreus 'Quando hanc quantoque cruore |
| 283 | hostili labem eluerim? mea terga videre |
| 284 | contigit Ausoniae? mene,' inquit 'summe deorum, |
| 285 | post Trebiam statuis tam turpi funere dignum? |
| 286 | vosque, invicta diu, nunc heu sine Marte iuventus, |
| 287 | debellata bonis Capuae, non degener ipse |
| 288 | gestorum Ausoniis verti victricia signa: |
| 289 | vobis terga dedi. vidi, cum ad bella vocarem, |
| 290 | non secus atque Italo fugere a ductore paventis. |
| 291 | quid relicum prisci Martis tibi, qui dare terga |
| 292 | me revocante potes?' fundebat talia Poenus. |
| 293 | at Latiae sese Nolana ad moenia turmae |
| 294 | portantes spolia insigni clamore ferebant. |
| 295 | At consueta gravis per longum audire suorum |
| 296 | eventus Roma et numquam recreata secundis, |
| 297 | adlato tandem faustae certamine pugnae |
| 298 | erigitur primoque deum se munere tollit. |
| 299 | ante omnis pigra in Martem fugiensque laborum, |
| 300 | dum bellum tonat, et sese furata iuventus |
| 301 | dat poenas latebrae. tum, qui dulcedine vitae |
| 302 | invenere dolos iurataque foedera Poeno |
| 303 | corrupere, notant et purgant crimine gentem. |
| 304 | punitur patriam meditati linquere terram |
| 305 | consilium infelix scelerataque culpa Metelli. |
| 306 | talia corda virum. sed enim nec femina cessat |
| 307 | mente aequare viros et laudis poscere partem. |
| 308 | omnis, prae sese portans capitisque manusque |
| 309 | antiquum decus ac derepta monilia collo, |
| 310 | certatim matrona ruit belloque ministrant. |
| 311 | haud tanta cessisse viros in tempore tali |
| 312 | laudis sorte piget, factoque in saecula ituro |
| 313 | laetantur tribuisse locum. tum celsa senatus |
| 314 | subsequitur turba. in medium certamine magno |
| 315 | privatae cumulantur opes. nudare penatis |
| 316 | ac nihil arcanos vitae melioris ad usus |
| 317 | seposuisse iuvat. coit et sine nomine vulgus. |
| 318 | corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa, |
| 319 | exanguis rursus tollebat ad aethera vultus. |
| 320 | Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha |
| 321 | portantes responsa viri. nam laeta ferebant |
| 322 | exaudisse adytis, sacra cum voce tonaret |
| 323 | antrum et mugiret Phoebo iam intrata sacerdos: |
| 324 | 'Solvite, gens Veneris, gravioris corde timores: |
| 325 | adversa et quicquid duri sub Marte manebat |
| 326 | exhaustum est vobis. restant leviora laborum |
| 327 | et sine pernicie terror. dis vota precesque |
| 328 | ferte modo et tepidos aris libate cruores, |
| 329 | neu date terga malis. aderit Gradivus, et ipse |
| 330 | Delius avertet propiora pericula vates |
| 331 | Troianos notus semper minuisse labores. |
| 332 | sed vero, sed enim ante omnis altaria fument |
| 333 | centum festa Iovi: centum cadat hostia cultris. |
| 334 | ille trucem belli nubem saevasque procellas |
| 335 | in Libyam violentus aget: spectabitis ipsi |
| 336 | aegida turbato quatientem in proelia mundo.' |
| 337 | atque ea Parnasi postquam clamata sub antris |
| 338 | adlatum, vulgique deus pervenit ad auris, |
| 339 | in Capitolinas certatim scanditur arces, |
| 340 | sternunturque Iovi et delubrum sanguine honorant; |
| 341 | tum paeana canunt responsaque fida precantur. |
| 342 | Interea adsuetis senior Torquatus in armis |
| 343 | Sardoas patrio quatiebat milite terras. |
| 344 | namque ortum Iliaca iactans ab origine nomen |
| 345 | in bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat. |
| 346 | proles pulchra viro nec tali digna parente |
| 347 | Hostus erat, cuius fretus fulgente iuventa |
| 348 | ipse asper paci crudos sine viribus annos |
| 349 | barbarici studio ritus refovebat in armis. |
| 350 | isque ubi Torquatum raptim properata ferentem |
| 351 | signa videt pugnaeque avidas accedere dextras, |
| 352 | fraude loci nota latebrosa per avia saltus |
| 353 | evolat et provisa fugae compendia captans |
| 354 | virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris. |
| 355 | Insula fluctisono circumvallata profundo |
| 356 | fastigatur aquis compressaque gurgite terras |
| 357 | enormis cohibet nudae sub imagine plantae: |
| 358 | inde Ichnusa prius Grais memorata colonis. |
| 359 | mox Libyci Sardus generoso sanguine fidens |
| 360 | Herculis ex sese mutavit nomina terrae. |
| 361 | adfluxere etiam et sedes posuere coactas |
| 362 | dispersi pelago post eruta Pergama Teucri. |
| 363 | nec parvum decus, advecto cum classe paterna |
| 364 | agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti. |
| 365 | fama est, cum laceris Actaeon flebile membris |
| 366 | supplicium lueret spectatae in fonte Dianae, |
| 367 | attonitum novitate mali fugisse parentem |
| 368 | per freta Aristaeum et Sardoos isse recessus. |
| 369 | Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem. |
| 370 | serpentum tellus pura ac viduata venenis, |
| 371 | sed tristis caelo et multa vitiata palude. |
| 372 | qua videt Italiam, saxoso torrida dorso |
| 373 | exercet scopulis late freta pallidaque intus |
| 374 | arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris. |
| 375 | cetera propensae Cereris nutrita favore. |
| 376 | Hoc habitu terrae nemorosa per invia crebro |
| 377 | Torquatum eludens Hostus Sidonia pugnae |
| 378 | tela expectabat sociosque laboris Hiberos. |
| 379 | qui postquam appulsis animos auxere carinis, |
| 380 | haud mora: prorumpit latebris, adversaque late |
| 381 | agmina inhorrescunt, longumque coire videtur |
| 382 | et conferre gradum. media intervalla patentis |
| 383 | corripiunt campi properatis eminus hastis, |
| 384 | donec ad expertos enses, fidissima tela, |
| 385 | perventum. dira inde lues: caeduntque caduntque |
| 386 | alternique animas saevo in mucrone relincunt. |
| 387 | Non equidem innumeras caedes totque horrida facta |
| 388 | sperarim tanto digne pro nomine rerum |
| 389 | pandere nec dictis bellantum aequare calorem. |
| 390 | sed vos, Calliope, nostro donate labori |
| 391 | nota parum magni longo tradantur ut aevo |
| 392 | facta viri, et meritum vati sacremus honorem. |
| 393 | Ennius, antiqua Messapi ab origine regis, |
| 394 | miscebat primas acies, Latiaeque superbum |
| 395 | vitis adornabat dextram decus. hispida tellus |
| 396 | miserunt Calabri: Rudiae genuere vetustae, |
| 397 | nunc Rudiae solo memorabile nomen alumno. |
| 398 | is prima in pugna (vates ut Thracius olim, |
| 399 | infestam bello quateret cum Cyzicus Argo, |
| 400 | spicula deposito Rhodopeia pectine torsit) |
| 401 | spectandum sese non parva strage virorum |
| 402 | fecerat, et dextrae gliscebat caedibus ardor. |
| 403 | advolat aeternum sperans fore pelleret Hostus |
| 404 | si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam. |
| 405 | risit nube sedens vani conamina coepti |
| 406 | et telum procul in ventos dimisit Apollo, |
| 407 | ac super his: 'Nimium iuvenis nimiumque superbi |
| 408 | sperata hausisti. sacer hic ac magna sororum |
| 409 | Aonidum cura est et dignus Apolline vates. |
| 410 | hic canet inlustri primus bella Itala versu |
| 411 | attolletque duces caelo, resonare docebit |
| 412 | hic Latiis Helicona modis nec cedet honore |
| 413 | Ascraeo famave seni.' sic Phoebus, et Hosto |
| 414 | ultrix per geminum transcurrit tempus harundo. |
| 415 | vertuntur iuvenis casu perculsa per agros |
| 416 | agmina, et effusae pariter dant terga catervae. |
| 417 | tum pater audita nati nece turbidus irae |
| 418 | barbaricum atque immane gemens transfigit anhelum |
| 419 | pectus et ad manis urget vestigia nati. |
| 420 | At Libyae ductor, Marcello fractus et acri |
| 421 | contusus pugna, campos damnarat et arma: |
| 422 | verterat ad miseras non aequi Martis Acerras. |
| 423 | inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem, |
| 424 | Nuceriae nihilo levior nec parcior ira |
| 425 | incussit sese atque aequavit moenia terrae. |
| 426 | post Casilina sibi multum obluctatus iniquis |
| 427 | defendentum armis aegre reseraverat astu |
| 428 | limina et obsessis vitam pensaverat auro. |
| 429 | iamque in Dauniacos transfundens agmina campos |
| 430 | flectebat rabiem quo praeda vel ira vocasset. |
| 431 | fumabat versis incensa Petilia tectis, |
| 432 | infelix fidei miseraeque secunda Sagunto, |
| 433 | at quondam Herculeam servare superba pharetram. |
| 434 | Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus, |
| 435 | portisque intrarant Poeni. sed enim arce corusca, |
| 436 | fisa loco, manus Ausoniae stipata sedebat. |
| 437 | hic, miranda movens, classem quae condita portu |
| 438 | astabat (namque angustis e faucibus aequor |
| 439 | erumpit scopulos inter patuloque recessu |
| 440 | infundit campis secretum gurgite pontum)-- |
| 441 | inclusas igitur, quibus haud enare dabatur |
| 442 | arce superposita, claustris maris extulit astu |
| 443 | perque aversa tulit portatas arva carinas. |
| 444 | lubrica roboreis aderant substramina plaustris, |
| 445 | atque recens caesi tergo prolapsa iuvenci |
| 446 | aequoream rota ducebat per gramina puppim. |
| 447 | et iam per collis dumosque ad litus adacta |
| 448 | innabat pelago veniens sine remige classis. |
| 449 | Nuntius interea vectis non more carinis |
| 450 | terrentem freta curarum fervoribus implet, |
| 451 | dum procul Oebalios amet expugnare nepotes |
| 452 | et primus rostris sulcet navalibus arva, |
| 453 | adsessos Capuae muros: claustra ipsa revelli |
| 454 | portarum, ac totum miseris incurrere bellum. |
| 455 | linquit coepta ferox, pennasque addente pudore |
| 456 | atque ira simul immani per proxima motu |
| 457 | evolat et minitans avida ad certamina fertur. |
| 458 | haud secus, amisso tigris si concita fetu |
| 459 | emicet, attonitae paucis lustratur in horis |
| 460 | Caucasus et saltu tramittitur alite Ganges, |
| 461 | donec fulmineo partus vestigia cursu |
| 462 | colligat et rabiem prenso consumat in hoste. |
| 463 | Obuius huic sparso Centenius agmine raptim |
| 464 | funditur audendi pravus facilisque periclis, |
| 465 | sed parvum decus Hannibali. nam vitis honore |
| 466 | perfunctus Latiae subito stimularat agrestis |
| 467 | semermemque manum sternendam obiecerat hosti. |
| 468 | bis septem demissa neci (nec substitit agmen) |
| 469 | milia, bis septem, quae non sollertior ense, |
| 470 | sed genus insignis, iustis ducebat in armis |
| 471 | Fulvius: ast aeque per corpora fusa iacentum |
| 472 | raptum iter est, victorque moram non passus eundi. |
| 473 | exequiae tantum famam nomenque volentem |
| 474 | mitificae mentis tenuerunt funere laeto. |
| 475 | namque per insidias, infandum, et ab hospite caesus, |
| 476 | conloquium et promissa petit dum perfida gentis |
| 477 | Lucanae, Gracchus caeco circumdatus astu |
| 478 | occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi. |
| 479 | Sed nunc, ut scitum celerare ad moenia Poenum, |
| 480 | haud stabat res ulla loco: iam consul uterque |
| 481 | praecipites aderant, Nola vis omnis, et Arpis |
| 482 | aevi floridior Fabius rapida arma ferebat. |
| 483 | hinc Nero et hinc volucris Silanus nocte dieque |
| 484 | impellebat agens properata ad bella cohortis. |
| 485 | undique conveniunt, pariterque opponere cunctos |
| 486 | uni ductores iuveni placet. arduus ipse |
| 487 | Tifata insidit, propior qua moenibus instat |
| 488 | collis, et e tumulis subiectam despicit urbem. |
| 489 | verum ubi tot sese circumfundentibus armis |
| 490 | vallatas socium portas unaque negari |
| 491 | intravisse sibi Capuaeque erumpere cernit, |
| 492 | anxius eventus, nunc ferro frangere coetum |
| 493 | obstantum meditatur, init nunc avia coepto |
| 494 | consilia atque astu quaerit tot milia portis |
| 495 | abstrahere artatis cinctosque resolvere muros. |
| 496 | sic igitur secum curasque ita corde fatigat: |
| 497 | 'Quo, mens aegra, vocas? rursusne pericula sumam |
| 498 | non aecus regione loci, Capuaque vidente |
| 499 | terga dabo? an residens vicini vertice montis |
| 500 | excindi ante oculos patiar socialia tecta? |
| 501 | non ita me experti Fabius Fabiique magister |
| 502 | turbatum, Hesperio cum clausos milite collis |
| 503 | evasi victor sparsosque per arva iuvencos |
| 504 | iactare accensis stimulavi cornibus ignes. |
| 505 | haud dum omnes abiere doli. defendere nobis |
| 506 | si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.' |
| 507 | Haec postquam placita, et tenuit sententia mentem, |
| 508 | non expectato, Titan dum gurgite lucem |
| 509 | spirantis proferret equos, impellit in agmen |
| 510 | voce manuque viros et coepta immania pandit: |
| 511 | 'Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem |
| 512 | et quantum humani possunt se tendere passus, |
| 513 | arduus accelera. Romam petis. hoc iter Alpes, |
| 514 | hoc Cannae stravere tibi. eia, incute muris |
| 515 | umbonem Iliacis Capuaeque repende ruinas: |
| 516 | quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas |
| 517 | et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.' |
| 518 | Instincti glomerant gressus. Roma auribus haeret, |
| 519 | Roma oculis, creduntque ducis sollertibus actis |
| 520 | aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso |
| 521 | fatali Aeneadis campo. Vulturna citata |
| 522 | tramittunt alno vada postremique relincunt |
| 523 | tardandis Italis corruptas igne carinas. |
| 524 | tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis |
| 525 | Threiciamque Calen, vestras a nomine nati, |
| 526 | Orithyia, domos. hinc Allifanus Iaccho |
| 527 | haud inamatus ager nymphisque habitata Casinis |
| 528 | rura evastantur. mox et vicinus Aquinas |
| 529 | et quae fumantem texere Giganta Fregellae |
| 530 | agmine carpuntur volucri. fert concitus inde |
| 531 | per iuga celsa gradum, duris qua rupibus haeret |
| 532 | bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti |
| 533 | dorso frugiferis Cerealis Anagnia glaebis. |
| 534 | iamque adeo est campos ingressus et arva Labici, |
| 535 | linquens Telegoni pulsatos ariete muros, |
| 536 | haud dignam inter tanta moram. nec amoena retentant |
| 537 | Algida nec iuxta Iunonis tecta Gabinae. |
| 538 | praeceps ad ripas immani turbine fertur, |
| 539 | sulphureis gelidus qua serpit leniter undis |
| 540 | ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim. |
| 541 | Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit |
| 542 | et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis |
| 543 | Ilia prima vadis sacro se coniugis antro |
| 544 | condidit, et cunctae fugerunt gurgite nymphae. |
| 545 | at matres Latiae, ceu moenia nulla supersint, |
| 546 | attonitae passim furibundis gressibus errant. |
| 547 | ante oculos astant lacerae trepidantibus umbrae, |
| 548 | quaeque gravem ad Trebiam quaeque ad Ticina fluenta |
| 549 | oppetiere necem: Paulus Gracchusque cruenti |
| 550 | Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur. |
| 551 | clausit turba vias. stat celsus et asper ab ira |
| 552 | ingentemque metum torvo domat ore senatus. |
| 553 | interdum tamen erumpunt sub casside fusae |
| 554 | per tacitum lacrimae: quidnam Fortuna minetur, |
| 555 | quidve parent superi? pubes dispersa per altas |
| 556 | stat turris atque huc ventum sub corde volutat |
| 557 | ut iam Roma satis credat defendere muros. |
| 558 | Poenus ut ad somnos vix totam cursibus actae |
| 559 | indulsit pubi noctem, vigil ipse nec ullam |
| 560 | ad requiem facilis credensque abscedere vitae |
| 561 | quod sopor eripiat tempus, radiantibus armis |
| 562 | induitur Nomadumque iubet prorumpere turmas. |
| 563 | inde levis frenis circum pavitantia fertur |
| 564 | quadrupedante sono perculsae moenia Romae. |
| 565 | nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat |
| 566 | infesta portas fruiturque timore paventum. |
| 567 | nunc lentus celsis astans in collibus intrat |
| 568 | urbem oculis discitque locos causasque locorum. |
| 569 | ac legeret visu cuncta et penetraret in omnis |
| 570 | spectando partis, ni magno turbine adesset |
| 571 | Fulvius haud tota Capuae obsidione relicta. |
| 572 | tum demum castris turmas inflexit ovantis |
| 573 | spectata ductor satiatus pectora Roma. |
| 574 | atque ubi nox depulsa polo primaque rubescit |
| 575 | lampade Neptunus revocatque Aurora labores, |
| 576 | effundit rupto persultans agmina vallo |
| 577 | et, quantum clamare valet: 'Per plurima vestra, |
| 578 | o socii, decora et sacras in sanguine dextras, |
| 579 | vobis ite pares et tantum audete sub armis |
| 580 | quantum Roma timet. reliquam hanc excindite molem: |
| 581 | nil quod vincatis toto restabit in orbe. |
| 582 | neu populi vos Martigenae tardarit origo: |
| 583 | intratam Senonum capietis milibus urbem |
| 584 | adsuetamque capi. fortasse curulibus altis |
| 585 | iam vos exemplo proavorum ad nobile letum |
| 586 | expectant de more senes mortique parantur.' |
| 587 | Talibus hic Poenus, sed contra Oenotria pubes |
| 588 | non ullas voces ducis aut praecepta requirit. |
| 589 | sat matres stimulant natique et cara supinas |
| 590 | tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum. |
| 591 | ostentant parvos vagituque incita pulsant |
| 592 | corda virum, armatis infigunt oscula dextris. |
| 593 | ire volunt et pro muris opponere densi |
| 594 | pectora respectantque suos fletumque resorbent. |
| 595 | ut vero impulso patefactae cardine portae |
| 596 | et simul erupit motis exercitus armis, |
| 597 | funditur immixtus gemitu precibusque per altos |
| 598 | ad caelum muros clangor, sparsaeque solutis |
| 599 | crinibus exululant matres atque ubera nudant. |
| 600 | Fulvius antevolans agmen 'Quis nesciat' inquit |
| 601 | 'non sponte ad nostros Poenum venisse penatis? |
| 602 | a portis fugit Capuae.' subnectere plura |
| 603 | conantem tristis caeli cum murmure vasto |
| 604 | turbavit fragor et subita de nube procellae. |
| 605 | Iuppiter Aethiopum remeans tellure minantem |
| 606 | Romuleo Poenum ut vidit succedere vallo, |
| 607 | caelicolis raptim excitis defendere tecta |
| 608 | Dardana et in septem discurrere iusserat arces. |
| 609 | ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta, |
| 610 | et ventos simul et nubes et grandinis iras |
| 611 | fulminaque et tonitrus et nimbos conciet atros. |
| 612 | concussi tremuere poli, caelumque tenebris |
| 613 | clauditur, et terras caeco nox condit amictu. |
| 614 | instat tempestas oculis, hostique propinquo |
| 615 | Roma latet. iactae in turmas per nubila flammae |
| 616 | stridorem servant, membrisque insibilat ignis. |
| 617 | hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis |
| 618 | bella movent, quantis animos et pectora possint |
| 619 | irati satiare Iovis. fluit agmen aquarum |
| 620 | turbine confusum piceo et nigrante procella |
| 621 | atque omnis circa campos spumantibus undis |
| 622 | involvit. celsus summo de culmine montis |
| 623 | regnator superum sublata fulmina dextra |
| 624 | libravit clipeoque ducis non cedere certi |
| 625 | incussit. summa liquefacta est cuspis in hasta, |
| 626 | et fluxit ceu correptus fornacibus ensis. |
| 627 | Ambustis sed enim ductor Sidonius armis |
| 628 | sistebat socios et caecum e nubibus ignem |
| 629 | murmuraque a ventis misceri vana docebat. |
| 630 | tandem, post clades socium caelique ruinam, |
| 631 | non hoste in nimbis viso, non ense, referri |
| 632 | signa iubet castris maestasque resuscitat iras: |
| 633 | 'Ventis debebis nimirum hiemisque procellis |
| 634 | unum, Roma, diem. sed non te crastina nobis |
| 635 | lux umquam eripiet, descendat Iuppiter ipse |
| 636 | in terras licet.' infrendens dum talia fatur, |
| 637 | ecce serenato clarum iubar emicat axe, |
| 638 | purgatusque nitet discussis nubibus aether. |
| 639 | Aeneadae sensere deum telisque repostis |
| 640 | summissas tendunt alta ad Capitolia dextras |
| 641 | et festa cingunt montis penetralia lauro. |
| 642 | tum vultus, modo non parvo sudore madentis, |
| 643 | nunc laetos Iovis aspectant: 'Da, summe deorum, |
| 644 | da, pater, ut sacro Libys inter proelia telo |
| 645 | concidat. haud alia potis est occumbere dextra.' |
| 646 | Sic adeo orantes pressere silentia, postquam |
| 647 | abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris. |
| 648 | quem simul attollens rutilantem lampada Titan |
| 649 | obruit et vitae rediit mortalibus usus, |
| 650 | Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes |
| 651 | continet. haud dum enses stricti, mediumque iacebat |
| 652 | tantum ad bella loci, quantum tramittere iactae |
| 653 | sufficerent hastae, cum fulgor hebescere caeli |
| 654 | per subitum coepit, densaeque subire tenebrae, |
| 655 | atque dies fugere, atque armari ad proelia rursus |
| 656 | Iuppiter. incumbunt venti, crassusque rotante |
| 657 | Austro nimborum fervet globus. intonat ipse, |
| 658 | quod tremat et Rhodope Taurusque et Pindus et Atlas. |
| 659 | audivere lacus Erebi, mersusque profundis |
| 660 | agnovit tenebris caelestia bella Typhoeus. |
| 661 | invadit Notus ac, piceam cum grandine multa |
| 662 | intorquens nubem, cunctantem et vana minantem |
| 663 | circumagit castrisque ducem succedere cogit. |
| 664 | Verum ubi depositis saepsit sese aggere telis, |
| 665 | laeta serenati facies aperitur Olympi, |
| 666 | nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem |
| 667 | fulmina, nec placido commota tonitrua caelo. |
| 668 | durat et adfirmans non ultra spondet in ipsos |
| 669 | ~venturam~ crebra diem, modo patria virtus |
| 670 | in dextras redeat, nec Romam excindere Poeni |
| 671 | credant esse nefas. ubi nam tunc fulmina tandem |
| 672 | inviti latuisse Iovis, cum sterneret ensis |
| 673 | Aetolos campos? ubi, cum Tyrrhena natarent |
| 674 | stagna cruore virum? 'Pugnat pro moenibus' inquit |
| 675 | 'si rector superum tot iactis fulmine telis, |
| 676 | inter tot motus cur me contra arma ferentem |
| 677 | adflixisse piget? ventis hiemique fugaces |
| 678 | terga damus. remeet, quaeso, mens illa vigorque, |
| 679 | qua vobis, cum pacta patrum, cum foedera adessent, |
| 680 | integrare acies placitum.' sic pectora flammat, |
| 681 | donec ecum Titan spumantia frena resolvat. |
| 682 | nec nox composuit curas, somnusve frementem |
| 683 | ausus adire virum, et redeunt cum luce furores. |
| 684 | rursus in arma vocat trepidos clipeoque tremendum |
| 685 | increpat atque armis imitatur murmura caeli. |
| 686 | Vt vero accepit tantum confidere divis |
| 687 | Ausonios patres, summissaque Baetis ad oras |
| 688 | auxilia, et noctu progressum moenibus agmen, |
| 689 | sic agitare fremens obsessos otia, iamque |
| 690 | securam Hannibalis Romam, violentior instat. |
| 691 | iamque propinquabat muro, cum Iuppiter aegram |
| 692 | Iunonem adloquitur curis mulcetque monendo: |
| 693 | 'Nullane Sidonio iuveni, coniunxque sororque |
| 694 | cara mihi, non ulla umquam sine fine feroci |
| 695 | addes frena viro? fuerit delere Saguntum, |
| 696 | exaequare Alpes, imponere vincula sacro |
| 697 | Eridano, foedare lacus: etiamne parabit |
| 698 | nostras ille domos, nostras perrumpere in arces? |
| 699 | siste virum. namque, ut cernis, iam flagitat ignes |
| 700 | et parat accensis imitari fulmina flammis.' |
| 701 | His dictis grates agit ac turbata per auras |
| 702 | devolat et prensa iuvenis Saturnia dextra |
| 703 | 'Quo ruis, o vecors, maioraque bella capessis |
| 704 | mortali quam ferre datum?' Iuno inquit (et atram |
| 705 | dimovit nubem veroque apparuit ore) |
| 706 | 'non tibi cum Phrygio res Laurentive colono: |
| 707 | en, age (namque, oculis amota nube parumper, |
| 708 | cernere cuncta dabo), surgit qua celsus ad auras, |
| 709 | aspice, montis apex, vocitata Palatia regi |
| 710 | Parrhasio plena tenet et resonante pharetra |
| 711 | intenditque arcum et pugnas meditatur Apollo. |
| 712 | at, qua vicinis tollit se collibus altae |
| 713 | molis Aventinus, viden', ut Latonia virgo |
| 714 | accensas quatiat Phlegethontis gurgite taedas |
| 715 | exertos avide pugnae nudata lacertos? |
| 716 | parte alia, cerne, ut saevis Gradivus in armis |
| 717 | implerit dictum proprio de nomine campum. |
| 718 | hinc Ianus movet arma manu, movet inde Quirinus, |
| 719 | quisque suo de colle deus. sed enim aspice, quantus |
| 720 | aegida commoveat nimbos flammasque vomentem |
| 721 | Iuppiter et quantis pascat ferus ignibus iras. |
| 722 | huc vultus flecte atque aude spectare Tonantem: |
| 723 | quas hiemes, quantos concusso vertice cernis |
| 724 | sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis! |
| 725 | cede deis tandem et Titania desine bella.' |
| 726 | sic adfata virum indocilem pacisque modique, |
| 727 | mirantem superum vultus et flammea membra |
| 728 | abstrahit ac pacem terris caeloque reponit. |
| 729 | Respectans abit et castris avulsa moveri |
| 730 | signa iubet ductor remeaturumque minatur. |
| 731 | redditur extemplo flagrantior aethere lampas, |
| 732 | et tremula infuso resplendent caerula Phoebo. |
| 733 | at procul e muris videre ut signa revelli |
| 734 | Aeneadae versumque ducem, tacita ora vicissim |
| 735 | ostentant nutuque docent quod credere magno |
| 736 | non audent haerente metu, nec abire volentis |
| 737 | sed fraudem insidiasque putant et Punica corda, |
| 738 | ac tacitae natis infigunt oscula matres: |
| 739 | donec procedens oculis sese abstulit agmen |
| 740 | suspectosque dolos dempto terrore resolvit. |
| 741 | tum vero passim sacra in Capitolia pergunt |
| 742 | inque vicem amplexi permixta voce triumphum |
| 743 | Tarpeii clamant Iovis ac delubra coronant. |
| 744 | iamque omnis pandunt portas: ruit undique laetum |
| 745 | non sperata petens dudum sibi gaudia vulgus. |
| 746 | hi spectant, quo fixa loco tentoria regis |
| 747 | astiterint, hi, qua celsus de sede vocatas |
| 748 | adfatus fuerit turmas, ubi belliger Astur |
| 749 | atque ubi atrox Garamas saevusque tetenderit Hammon. |
| 750 | corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda, |
| 751 | nunc Anienicolis statuunt altaria nymphis. |
| 752 | tum festam repetunt lustratis moenibus urbem. |