Silius, Punica, Liber XI
| 1 | Nunc age, quos clades insignis Iapyge campo |
| 2 | verterit ad Libyam populos Sarranaque castra, |
| 3 | expediam. stat nulla diu mortalibus usquam, |
| 4 | Fortuna titubante, fides. adiungere dextras |
| 5 | certavere palam rumpenti foedera Poeno |
| 6 | (heu nimium faciles laesis diffidere rebus!) |
| 7 | saevior ante alios iras servasse repostas |
| 8 | atque odium renovare ferox in tempore Samnis, |
| 9 | mox levis et sero pressurus facta pudore |
| 10 | Bruttius, ambiguis fallax mox Apulus armis, |
| 11 | tum gens Hirpini vana indocilisque quieti |
| 12 | et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnis |
| 13 | manarent populos foedi contagia morbi. |
| 14 | iamque Atella suas iamque et Calatia adegit, |
| 15 | fas superante metu, Poenorum in castra cohortes. |
| 16 | inde Phalanteo levitas animosa Tarento |
| 17 | Ausonium laxare iugum. patefecit amicas |
| 18 | alta Croton portas Afrisque ad barbara iussa |
| 19 | Thespiadum docuit summittere colla nepotes. |
| 20 | idem etiam Locros habuit furor. ora vadosi |
| 21 | litoris, Argivos Maior qua Graecia muros |
| 22 | servat et Ionio luitur curvata profundo, |
| 23 | laetas res Libyae et fortunam in Marte secuta, |
| 24 | iuravit pavitans Tyrio sua proelia Marti. |
| 25 | iam vero, Eridani tumidissimus accola, Celtae |
| 26 | incubuere malis Italum veteresque doloris |
| 27 | tota se socios properarunt iungere mole. |
| 28 | Sed fas id Celtis, fas impia bella referre |
| 29 | Boiorum fuerit populis: Capuaene furorem, |
| 30 | quem Senonum genti, placuisse, et Dardana ab ortu |
| 31 | moenia barbarico Nomadum sociata tyranno |
| 32 | quisnam mutato tantum nunc tempore credat? |
| 33 | luxus et insanis nutrita ignavia lustris |
| 34 | consumptusque pudor peccando unisque relictus |
| 35 | divitiis probrosus honor lacerabat hiantem |
| 36 | desidia populum ac resolutam legibus urbem. |
| 37 | insuper exitio truculenta superbia agebat. |
| 38 | nec vitiis deerant vires. non largior ulli |
| 39 | Ausoniae populo (sic tum Fortuna fovebat) |
| 40 | aurique argentique modus; madefacta veneno |
| 41 | Assyrio maribus vestis medioque dierum |
| 42 | regales epulae atque ortu convivia solis |
| 43 | deprensa et nulla macula non inlita vita. |
| 44 | tum populo saevi patres, plebesque senatus |
| 45 | invidia laeta, et conlidens dissona corda |
| 46 | seditio. sed enim interea temeraria pubis |
| 47 | delicta augebat pollutior ipsa senectus. |
| 48 | nec, quos vile genus despectaque lucis origo |
| 49 | foedabat, sperare sibi et deposcere primi |
| 50 | deerant imperia ac patriae pereuntis habenas. |
| 51 | quin etiam exhilarare viris convivia caede |
| 52 | mos olim et miscere epulis spectacula dira |
| 53 | certantum ferro, saepe et super ipsa cadentum |
| 54 | pocula, respersis non parco sanguine mensis. |
| 55 | Has astu adgressus quo verteret acrius aegras |
| 56 | ad Tyrios mentes, quae nulla sorte daturam |
| 57 | certus erat Romam (neque enim impetrata volebat)-- |
| 58 | Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen |
| 59 | hortatur summi partem deposcere iuris |
| 60 | atque alternatos sociato consule fasces |
| 61 | et, si partita renuant sedisse curuli |
| 62 | aequatumque decus geminasque videre secures, |
| 63 | ultorem ante oculos atque ora astare repulsae. |
| 64 | ergo electa manus gressu fert dicta citato. |
| 65 | antistat cunctis praecellens Virrius ore, |
| 66 | sed genus obscurum nullique furore secundus. |
| 67 | qui postquam coetu patrum ingentique senatu |
| 68 | impia dementis vulgi ac vix tota profudit |
| 69 | consulta et tumidis incendit vocibus aures, |
| 70 | concordi fremitu renuentum effunditur asper |
| 71 | toto e concilio clamor, tum quisque fatigat |
| 72 | increpitans, vocumque tremit certamine templum. |
| 73 | Hic Torquatus, avum fronte aequavisse severa |
| 74 | nobilis, 'Heu Capua portantes talia dicta |
| 75 | Romuleis durastis' ait 'succedere muris, |
| 76 | ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma |
| 77 | post Cannas adferre suas? numquamne per auris |
| 78 | it vestras, in Tarpeia cum sede Latini |
| 79 | orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri |
| 80 | propulsum dextra, qui tum mandata superbo |
| 81 | ore adportabat, tanto per limina templi |
| 82 | turbine praecipitem revoluti corporis actum, |
| 83 | ut saevo adflictus saxo spectante piaret |
| 84 | tristia dicta Iove et lueret verba impia leto? |
| 85 | en ego progenies eius, qui sede Tonantis |
| 86 | expulit orantem et nuda Capitolia consul |
| 87 | defendit dextra.' rabidum hinc palmasque virorum |
| 88 | intentantem oculis proavitaque facta parantem |
| 89 | ut vidit maiore adeo crudescere motu, |
| 90 | excipit his frendens Fabius: 'Pro cuncta pudendi! |
| 91 | sedes, ecce, vacat, belli viduata procella: |
| 92 | quem, quaeso, e vobis huic imposuisse paratis |
| 93 | inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri, |
| 94 | prima atque ante alios sors, concedente senatu, |
| 95 | te citat ac nostris aequat iam purpura Brutis? |
| 96 | i, demens, i, quo tendis; tibi perfida fasces |
| 97 | det Carthago suos.' medio fervore loquentis |
| 98 | impatiens ultra gemitu cohibere furorem |
| 99 | fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira: |
| 100 | 'Quae tandem et quam lenta tenet patientia mentem, |
| 101 | o confuse nimis Gradivi turbine Varro, |
| 102 | ut perferre queas furibunda insomnia consul? |
| 103 | nonne exturbatos iam dudum limine templi |
| 104 | praecipites agis ad portas, et discere cogis |
| 105 | semiviros, quod sit nostro de more creati |
| 106 | consulis imperium? non umquam sobria pubes |
| 107 | et peritura brevi, moneo, ocius urbe facesse. |
| 108 | muros ante tuos, ut par est, debita ductor |
| 109 | armatus responsa dabit.' consurgere cuncti |
| 110 | hinc pariter magnoque viros clamore premebant. |
| 111 | necnon et foribus propere Campana iuventus |
| 112 | extulit ipsa gradum, tantaeque dolore repulsae |
| 113 | concitus Hannibalem volvebat Virrius ore. |
| 114 | Fulvius (huic nam spondebant praesagia mentis |
| 115 | venturum decus, et Capuae pereuntis imago |
| 116 | iam tum erat ante oculos) 'Non si Carthaginis' inquit |
| 117 | 'ductorem vestris devinctum colla catenis |
| 118 | Romam victor agis, posthac intrare Quirini |
| 119 | sacratas dabitur sedes. tende ocius, oro, |
| 120 | quo mens aegra vocat.' referunt haec inde citati |
| 121 | mixta minis et torva trucis responsa senatus. |
| 122 | Tantane, omnipotens, caligine mersa latere |
| 123 | fata placet? veniet quondam felicior aetas, |
| 124 | cum pia Campano gaudebit consule Roma |
| 125 | et per bella diu fasces perque arma negatos |
| 126 | ultro ad magnanimos referet secura nepotes. |
| 127 | poena superborum tamen haec durabit avorum, |
| 128 | quod non ante suos Capua ad suffragia mittet, |
| 129 | quam Carthago suos. Postquam nunc dicta senatus, |
| 130 | nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem |
| 131 | Virrius admiscens cecinit fatale cruenti |
| 132 | turbatis signum belli. furiata iuventus |
| 133 | arma, arma Hannibalemque volunt. ruit undique vulgus |
| 134 | et Poenos in tecta vocant. ingentia facta |
| 135 | Sidonii iuvenis celebrant: ut ruperit Alpes |
| 136 | Herculei socius decoris divisque propinquas |
| 137 | transierit cursu rupes, ut caede referta |
| 138 | clauserit Eridani victor vada, victor ut idem |
| 139 | Lydia Romano turbarit stagna cruore, |
| 140 | ut Trebiae ripas aeterno nomine famae |
| 141 | tradiderit Paulumque idem inter proelia et idem |
| 142 | Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris. |
| 143 | his super excisam primori Marte Saguntum |
| 144 | et iuga Pyrenes et Hiberum et sacra parentis |
| 145 | iuratumque viro bellum puerilibus annis |
| 146 | accumulant. unum, ducibus tot caede peremptis, |
| 147 | tot fusis acie, stare inter proelia nullis |
| 148 | attactum telis. superum cum munere detur |
| 149 | huic sociare viro dextras et foedere iungi, |
| 150 | fastus exanguis populi vanumque tumorem |
| 151 | nimirum Capua et dominatum perferat urbis, |
| 152 | ceu famulis fasces aequataque iura negantis? |
| 153 | prorsus enim tanto potiorem nomine habendum |
| 154 | Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro. |
| 155 | Talia iactantes iam lectam sorte parabant |
| 156 | mittere quae Tyrios adiungat foedere pubem. |
| 157 | sed non invictum ponebat pectore robur |
| 158 | tum solum Decius Capuae decus. isque receptus |
| 159 | in medios coetus (neque enim differre dabatur) |
| 160 | 'Itis,' ait 'cives, violanda ad iura parentum |
| 161 | damnatumque caput temerati foederis aris |
| 162 | iungitis hospitio? quae tanta oblivio recti? |
| 163 | magnum atque in magnis positum populisque virisque |
| 164 | haud versam ostentare fidem! nunc tempus inire |
| 165 | proelia pro Rutulis, nunc signa aciemque movere, |
| 166 | dum trepidae res, et medicinam vulnera poscunt: |
| 167 | is locus officio, cum cessant prospera, cumque |
| 168 | dura ad opem Fortuna vocat. nam laeta fovere |
| 169 | haud quaquam magni est animi decus. huc, age, adeste. |
| 170 | novi dis animas similes et pectora magnis |
| 171 | numquam angusta malis. capiunt, mihi credite, Cannas |
| 172 | et Trasimenna vada et Pauli memorabile letum. |
| 173 | hi sunt qui vestris infixum moenibus hostem |
| 174 | deiecere manu et Capuam eripuere superbis |
| 175 | Samnitum iussis. hi sunt qui iura dedere |
| 176 | terrore expulso Sidicinaque bella remorunt. |
| 177 | quos fugitis socios? quosve additis? ille ego sanguis |
| 178 | Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit |
| 179 | ab Iove ducta Capys magno cognatus Iulo, |
| 180 | ille ego semihomines inter Nasamonas et inter |
| 181 | saevum atque aequantem ritus Garamanta ferarum |
| 182 | Marmarico ponam tentoria mixtus alumno, |
| 183 | ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque |
| 184 | iustitia est ensis solaeque e sanguine laudes? |
| 185 | non ita, non Decio permixtum fasque nefasque, |
| 186 | haec ut velle queat. nullo nos invida tanto |
| 187 | armavit Natura bono, quam ianua mortis |
| 188 | quod patet et vita non aequa exire potestas.' |
| 189 | Haec vana aversas Decius iactavit ad auris. |
| 190 | ast delecta manus iungebat foedera Poeno. |
| 191 | iamque aderat praemissa duci turbante tumultu |
| 192 | Autololes numerosa cohors. ipse agmine magno |
| 193 | festinata citus per campos signa movebat. |
| 194 | et Decius: 'Nunc hora, viri, nunc tempus. adeste, |
| 195 | dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex |
| 196 | molitur facinus: procumbat barbara pubes. |
| 197 | pro se quisque alacres rapite hoc decus. hostis adire |
| 198 | si parat, obstructas praebete cadavere portas |
| 199 | et ferro purgate nefas. hic denique solus |
| 200 | eluerit sanguis maculatas crimine mentes.' |
| 201 | Dumque ea nequiquam non ulli laeta profatur, |
| 202 | audita asperitate viri coeptoque feroci, |
| 203 | multa feta gerens ira praecordia, Poenus |
| 204 | astabat muris propereque accersere lectos |
| 205 | immitem castris Decium iubet. horrida virtus |
| 206 | armatumque fide pectus rectique cupido |
| 207 | et maior Capua mens imperterrita mole |
| 208 | invicta stabat torvoque minacia vultu |
| 209 | iussa ducis verbisque etiam incessebat amaris. |
| 210 | quem Libyae rector tot signa, tot arma ferentis |
| 211 | spernentem increpitans magno clamore profatur: |
| 212 | 'Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu, |
| 213 | vecordi Decio, mecum certasse volenti |
| 214 | in decus et famam leti. rapite (ite citati) |
| 215 | signa, duces. pateatne mihi Campana vetante |
| 216 | urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi |
| 217 | cui patuere Alpes, saxa impellentia caelum |
| 218 | atque uni calcata deo.' suffuderat ora |
| 219 | sanguis et a torvo surgebant lumine flammae. |
| 220 | tum rictus spumans et anhelis faucibus acta |
| 221 | versabant penitus dirum suspiria murmur. |
| 222 | sic urbem invectus, toto comitante senatu |
| 223 | et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente, |
| 224 | effundit cunctam rabiem irarumque procellas. |
| 225 | Necnon et Decio propiora pericula mentem |
| 226 | flammarant, tempusque adeo cernebat adesse, |
| 227 | quo laudes ducis invicti superaret inermis. |
| 228 | non illum fuga, non clausi occuluere penates, |
| 229 | sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem |
| 230 | Hannibal, intrepido servaverat otia vultu, |
| 231 | cum iuvenem saevis, horrendum, concitus armis |
| 232 | invadit globus et pedibus sublime sedentis |
| 233 | ductoris sistit. tonat inde ferocibus alte |
| 234 | incessens victor dictis: 'Solusne ruentem |
| 235 | fulcire ac revocare paras a funere Romam, |
| 236 | o demens? en, qui divum mihi munera tanta |
| 237 | eripiat. Decio prorsus servabar inerti |
| 238 | vincendus, Decio imbelli, cui femina nulla |
| 239 | orta in Agenoreis nostrae Carthaginis oris |
| 240 | cesserit. huic agedum (nam cur indigna feramus |
| 241 | magnanimi?), miles, meritas innecte catenas.' |
| 242 | dixerat haec, necdum finem convicia norant: |
| 243 | inlatus velut armentis super ardua colla |
| 244 | cum sese imposuit victorque immane sub ira |
| 245 | infremuit leo et immersis gravis unguibus haesit, |
| 246 | mandit anhelantem pendens cervice iuvencum. |
| 247 | at Decius, dum vincla ligant, 'Necte ocius' inquit |
| 248 | '(nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas, |
| 249 | foederis infausti pretium. sic victima prorsus |
| 250 | digna cadit Decius. nec enim te sanguine laetum |
| 251 | humano sit fas caesis placasse iuvencis. |
| 252 | en dextra! en foedus! nondum tibi curia necdum |
| 253 | templorum intrati postes: iam panditur acri |
| 254 | imperio carcer. perge ac primordia tanta |
| 255 | accumula paribus factis. mihi fama sub umbras |
| 256 | te feret oppressum Capuae cecidisse ruinis.' |
| 257 | nec plura effari concessum. obnubitur atra |
| 258 | veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum. |
| 259 | Exin victor ovans sedato pectore tandem |
| 260 | spectandis urbis tectis templisque serenos |
| 261 | laetus circumfert oculos et singula discit: |
| 262 | quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis, |
| 263 | quot bello pateant argenti aerisque talenta, |
| 264 | nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris |
| 265 | copia quanta viris. monstrant Capitolia celsa |
| 266 | Stellatisque docent campos Cereremque benignam. |
| 267 | iamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo |
| 268 | impellebat equis, fuscabat et Hesperos umbra |
| 269 | paulatim infusa properantem ad litora currum: |
| 270 | instituunt de more epulas festamque per urbem |
| 271 | regifice extructis celebrant convivia mensis. |
| 272 | ipse, deum cultu et sacro dignatus honore, |
| 273 | praecipuis multoque procul splendentibus ostro |
| 274 | accipitur sublime toris. non una ministri |
| 275 | turba gregis: posuisse dapes his addita cura, |
| 276 | his adolere focos, his ordine pocula ferre; |
| 277 | necnon et certis struitur penus. aspera mensa |
| 278 | pondera caelati fulgent antiquitus auri. |
| 279 | eripiunt flammae noctem, strepituque moventum |
| 280 | murmurat alta domus. stupet inconsuetus opimae |
| 281 | Sidonius mensae miles faciemque superbi |
| 282 | ignotam luxus oculis mirantibus haurit. |
| 283 | vescitur ipse silens et tantos damnat honores |
| 284 | esse epulis facilesque coli tanto agmine mensas, |
| 285 | donec pulsa fames et Bacchi munera duram |
| 286 | laxarunt mentem. tum frontis reddita demum |
| 287 | laetitia, et positae graviores pectore curae. |
| 288 | Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes |
| 289 | incola, et obtusas immiti murmure saevae |
| 290 | inter bella tubae permulcet cantibus auris. |
| 291 | namque chaos, caecam quondam sine sidere molem |
| 292 | non surgente die, ac mundum sine luce canebat. |
| 293 | tum deus ut liquidi disclusset stagna profundi |
| 294 | tellurisque globum media compage locasset; |
| 295 | ut celsum superis habitare dedisset Olympum, |
| 296 | castaque Saturni monstrabat saecula patris. |
| 297 | iamque Iovem et laetos per furta canebat amores |
| 298 | Electraeque toros Atlantidos, unde creatus |
| 299 | proles digna deum tum Dardanus, isque Tonanti |
| 300 | ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem; |
| 301 | hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo |
| 302 | Assaracus, nulloque minor famave manuve |
| 303 | tum Capys ut primis dederit sua nomina muris. |
| 304 | concelebrant plausu pariter Sidonia pubes |
| 305 | Campanaeque manus. ante omnis ductor honori |
| 306 | nominis augusto libat carchesia ritu; |
| 307 | cetera quem sequitur Bacchique e more liquorem |
| 308 | inrorat mensis turba ardescitque Lyaeo. |
| 309 | Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu |
| 310 | converso (neque enim, iuvenis non digne sileri, |
| 311 | tramittam tua coepta libens famamque negabo |
| 312 | quamquam imperfectis, magnae tamen indolis, ausis), |
| 313 | mens una, inviolata mero nullisque venenis |
| 314 | potandi exarmata decus, pugnaeque necisque |
| 315 | Sidoniae tacito volvebat pectore molem. |
| 316 | quoque esset miranda magis tam sacra libido, |
| 317 | Pacuvio genitus patrias damnaverat artis. |
| 318 | is variis oneratum epulis atque atria tardo |
| 319 | linquentem gressu comitatus pone parentem, |
| 320 | postquam posse datum meditata aperire novosque |
| 321 | pandere conatus, et liber parte relicta |
| 322 | tectorum a tergo patuit locus, 'Accipe digna |
| 323 | et Capua et nobis' inquit 'consulta:' (togaque |
| 324 | armatum amota nudat latus) 'hoc ego bellum |
| 325 | conficere ense paro atque avulsum ferre Tonanti |
| 326 | rectoris Libyci victor caput. hic erit ille, |
| 327 | qui polluta dolis iam foedera sanciet, ensis. |
| 328 | si perferre nequit spectacula tanta senectus |
| 329 | et tremit inceptis lasso maioribus aevo, |
| 330 | at tu securis concede penatibus et me |
| 331 | linque meae menti. summum quod credis et aequas |
| 332 | Hannibalem superis, o quantum nomine maior |
| 333 | iam Poeno tibi natus erit!' vibrabat ab ore |
| 334 | ignis atrox, animusque viri iam bella gerebat, |
| 335 | cum senior, tanti pondus conaminis aegra |
| 336 | iam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem |
| 337 | sternitur et pedibus crebro pavida oscula figens: |
| 338 | 'Per si quid superest vitae, per iura parentis |
| 339 | perque tuam nostra potiorem, nate, salutem, |
| 340 | absiste inceptis, oro, ne sanguine cernam |
| 341 | polluta hospitia ac tabo repleta cruento |
| 342 | pocula et eversas pugnae certamine mensas. |
| 343 | tune illum, quem non acies, non moenia et urbes |
| 344 | ferre valent, cum frons propior lumenque corusco |
| 345 | igne micat, tune illa viri quae vertice fundit |
| 346 | fulmina pertuleris, si viso intorserit ense |
| 347 | diram, qua vertit per campos agmina, vocem? |
| 348 | fallit te, mensas inter quod credis inermem. |
| 349 | tot bellis quaesita viro, tot caedibus armat |
| 350 | maiestas aeterna ducem. si admoveris ora, |
| 351 | Cannas et Trebiam ante oculos Trasimennaque busta |
| 352 | et Pauli stare ingentem miraberis umbram. |
| 353 | quid? tanto in casu comitum iuxtaque iacentum |
| 354 | torpebunt dextrae? parce, oro, et desine velle, |
| 355 | cui nequeas victor superesse. an tristia vincla |
| 356 | et Decius non erudiunt componere mentem?' |
| 357 | Talia commemorans, famae maioris amore |
| 358 | flagrantem ut vidit iuvenem surdumque timori, |
| 359 | 'Nil ultra posco, refer in convivia gressum; |
| 360 | approperemus:' ait 'non iam tibi pectora pubis |
| 361 | Sidoniae fodienda manu tutantia regem: |
| 362 | hoc iugulo dextram explora. namque haec tibi ferrum, |
| 363 | si Poenum invasisse paras, per viscera ferrum |
| 364 | nostra est ducendum. tardam ne sperne senectam. |
| 365 | opponam membra atque ensem extorquere negatum |
| 366 | morte mea eripiam.' lacrimae tunc ore profusae, |
| 367 | et magna superum cura servatus in arma |
| 368 | Scipiadae Poenus, nec tantum fata dederunt |
| 369 | externa peragi dextra. pulcherrimus irae |
| 370 | et dignus fieri compos memorabilis ausi, |
| 371 | amisit quantam posito conamine laudem, |
| 372 | cui tantum est volvisse decus. tum reddere sese |
| 373 | festinant epulis et tristia fronte serenant, |
| 374 | donec laeta virum solvit convivia somnus. |
| 375 | Postera lux Phaethontis equos proferre parabat, |
| 376 | iam rapido summis curru splendente sub undis, |
| 377 | et iuvenis magno generatus Hamilcare duras |
| 378 | iam dudum exercet curas. Carthaginis arces |
| 379 | ire ferox Mago et patribus portare iubetur |
| 380 | nuntius acta ducis. praeda et captiva leguntur |
| 381 | corpora dereptaeque viris sub Marte cruento |
| 382 | exuviae, fausti superis libamina belli. |
| 383 | altera curarum Libycis dimittitur oris |
| 384 | heu Decius, reduci lentas servatus ad iras, |
| 385 | ni poenae iuvenem indignae miseratus ab alto |
| 386 | Iuppiter antiquam Batti vertisset ad urbem. |
| 387 | hic Pellaea virum Ptolomaei sceptra vehentum |
| 388 | eripuere minis, resolutaque vincula collo. |
| 389 | atque eadem vitae custos mox deinde quieto |
| 390 | accepit tellus ossa inviolata sepulchro. |
| 391 | Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus |
| 392 | Poenorum mentes caeco per laeta premendi |
| 393 | exitio et luxu corda importuna domandi. |
| 394 | spargere tela manu passim fallentia natis |
| 395 | imperat et tacitas in pectora mittere flammas. |
| 396 | tum pueris dulce adridens: 'Eat improba Iuno |
| 397 | et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis |
| 398 | despiciat. valet illa manu, valet illa lacertis: |
| 399 | parvula nos arcu puerili spicula sensim |
| 400 | fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis. |
| 401 | verum, agite, o mea turba, precor (nunc tempus), adeste |
| 402 | et Tyriam pubem tacitis exurite telis. |
| 403 | amplexu multoque mero somnoque virorum |
| 404 | profliganda acies, quam non perfregerit ensis, |
| 405 | non ignes, non immissis Gradivus habenis. |
| 406 | combibat inlapsos ductor per viscera luxus, |
| 407 | nec pudeat picto fultum iacuisse cubili, |
| 408 | nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo. |
| 409 | ille sub hiberno somnos educere caelo |
| 410 | iactator tectis malit consumere noctes, |
| 411 | ac ponat ritus vescendi saepe citato |
| 412 | dum residet sub casside equo, discatque Lyaeo |
| 413 | imbellem donare diem. tum deinde madenti |
| 414 | post epulas sit grata chelys, segnisque soporas |
| 415 | aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.' |
| 416 | Haec postquam Venus, adplaudit lascivus et alto |
| 417 | mittit se caelo niveis exercitus alis. |
| 418 | sentit flammiferas pubes Maurusia pennas, |
| 419 | et pariter fusis tepuerunt pectora telis. |
| 420 | Bacchi dona volunt epulasque et carmina rursus |
| 421 | Pieria liquefacta lyra. non acer aperto |
| 422 | desudat campo sonipes, non ulla per auras |
| 423 | lancea nudatos exercet torta lacertos. |
| 424 | mollitae flammis lymphae languentia somno |
| 425 | membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus. |
| 426 | ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor |
| 427 | instaurat mensas dapibus repetitque volentum |
| 428 | hospitia et patrias paulatim decolor artis |
| 429 | exuit, occulta mentem vitiante sagitta. |
| 430 | altera iam patria atque aequo sub honore vocatur |
| 431 | altera Carthago Capua, intactumque secundae |
| 432 | fortunae ingenium vitia adlectantia quassant. |
| 433 | nec luxus ullus mersaeque libidine vitae |
| 434 | Campanis modus: accumulant variasque per artis |
| 435 | scaenarum certant epulas distinguere ludo, |
| 436 | ut strepit assidue Phrygiam ad Nilotica loton |
| 437 | ~Memphis Amyclaeo passim lasciva Canopo. |
| 438 | inprimis dulcem, Poeno laetante, per auris |
| 439 | nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum. |
| 440 | isque ubi mirantem resonantia pollice fila |
| 441 | ductorem vidit Libyae, canere inde superbas |
| 442 | Aoniae laudes sensim testudinis orsus, |
| 443 | concordem citharae movit per carmina linguam |
| 444 | vincere linquentis vitam quae possit olores, |
| 445 | atque haec e multis carpsit mollissima mensae: |
| 446 | 'Argolicis quondam populis, mirabile dictu, |
| 447 | exaudita chelys lapidem testudine felix |
| 448 | ducere et in muris posuisse volentia saxa. |
| 449 | haec Amphionio vallavit pectine Thebas |
| 450 | ac silice aggeribus per se scandente vocatis |
| 451 | iussit in immensum cantatas surgere turris. |
| 452 | altera turbatum plectro moderata profundum |
| 453 | et tenuit phocas et in omni Protea forma |
| 454 | traxit et aequoreo portavit Ariona dorso. |
| 455 | iam quae Peliaca formabat rupe canendo |
| 456 | heroum mentes et magni pectora Achillis, |
| 457 | Centauro dilecta chelys, compesceret iras |
| 458 | percussa fide vel pelagi vel tristis Averni. |
| 459 | [namque chaos, caecam quondam sine sidere molem |
| 460 | non surgente die, ac mundum sine luce canebat. |
| 461 | tum deus ut liquidi ~discisset stagna profundi |
| 462 | tellurisque globum media compage locasset; |
| 463 | ut celsum superis habitare dedisset Olympum, |
| 464 | castaque Saturni monstrabat saecula patris.] |
| 465 | sed quos pulsabat Riphaeum ad Strymona, nervi, |
| 466 | auditus superis, auditus manibus Orpheus, |
| 467 | emerito fulgent clara inter sidera caelo. |
| 468 | hunc etiam mater, tota comitante sororum |
| 469 | Aonidum turba, mater mirata canentem. |
| 470 | non illo Pangaea iuga aut Mavortius Haemus, |
| 471 | non illo modulante sonos stetit ultima Thrace: |
| 472 | cum silvis venere ferae, cum montibus amnes, |
| 473 | immemor et dulcis nidi positoque volatu |
| 474 | non mota volucris captiva pependit in aethra. |
| 475 | quin etiam, Pagasaea ratis, cum caerula nondum |
| 476 | cognita terrerent pontoque intrare negarent, |
| 477 | ad puppim sacrae, cithara eliciente, carinae |
| 478 | adductum cantu venit mare. pallida regna |
| 479 | Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem |
| 480 | placavit plectro et fixit revolubile saxum. |
| 481 | o dirae Ciconum matres Geticique furores |
| 482 | et damnata deis Rhodope! tulit ora revulsa |
| 483 | in pontum, ripis utraque sequentibus, Hebrus. |
| 484 | tum quoque, cum rapidi caput a cervice recisum |
| 485 | portarent fluctus, subito emicuere per undas |
| 486 | ad murmur cete toto exultantia ponto.' |
| 487 | Sic tunc Pierius bellis durata virorum |
| 488 | pectora Castalio frangebat carmine Teuthras. |
| 489 | interea placida attulerant iam flamina terris |
| 490 | Magonem Libycis. lauro redimita subibat |
| 491 | optatos puppis portus, pelagoque micabant |
| 492 | captiva arma procul celsa fulgentia prora. |
| 493 | at patulo surgens iam dudum ex aequore late |
| 494 | nauticus implebat resonantia litora clamor, |
| 495 | et simul adductis percussa ad pectora tonsis |
| 496 | centeno fractus spumabat verbere pontus. |
| 497 | nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus |
| 498 | procurrit fluctus, elataque turba favore |
| 499 | certatim ingenti celebrat nova gaudia plausu. |
| 500 | aequatur rector divis: illum undique matres, |
| 501 | illum turba minor moniti gaudere nepotes, |
| 502 | et senior manus et iuxta populusque patresque |
| 503 | mactatis superum dignantur honore iuvencis. |
| 504 | sic patriam Mago et portas ingressus ovantis |
| 505 | fraternae laudis fama. ruit inde senatus, |
| 506 | et multo patrum stipatur curia coetu. |
| 507 | tum divos veneratus avum de more vetusto |
| 508 | 'Martem' ait 'egregium et fractas, quis Itala tellus |
| 509 | nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum, |
| 510 | nuntio. pugnatum superis in vota secundis. |
| 511 | est locus, Aetoli signat quem gloria regis, |
| 512 | possessus quondam prisca inter saecula Dauno. |
| 513 | umentis rapido circumdat gurgite campos |
| 514 | Aufidus et stagnis intercipit arva refusis, |
| 515 | mox fluctus ferit Hadriacos magnoque fragore |
| 516 | cedentem impellit retrorsus in aequora pontum. |
| 517 | hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus |
| 518 | nomen, quis rerum ducibus permissa potestas, |
| 519 | vixdum depulsa nigrae caligine noctis |
| 520 | invadunt campum et late fulgentibus armis |
| 521 | accendunt ultro lucem surgentis Eoi. |
| 522 | nos contra (nam germanum furor acer agebat |
| 523 | optatae pugnae) castris cita signa movemus. |
| 524 | intremit et tellus et pulsus mugit Olympus. |
| 525 | hic fluvium et campos abscondit caede virorum |
| 526 | ductor, quo numquam maiorem ad bella tulerunt |
| 527 | rectorem terrae. vidi cum turbine saevo |
| 528 | Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros |
| 529 | uni terga daret. vidi cum Varro citato |
| 530 | auferretur equo, proiectis degener armis. |
| 531 | quin et magnanimum perfosso corpore telis |
| 532 | strage super socium vidi te, Paule, cadentem. |
| 533 | Aegatis ille et servilia foedera larga |
| 534 | ultus caede dies: non plus optasse liberet |
| 535 | quam tum concessit dexter deus. altera iam lux |
| 536 | si talis redeat, populis sis omnibus una |
| 537 | tum, Carthago, caput terrasque colare per omnis. |
| 538 | testes hi stragis, quos signum inlustre superbis |
| 539 | mos laeva gestare viris.' tum funditur ante |
| 540 | ora admirantum praefulgens anulus auro |
| 541 | datque fidem verbis haud parvo insignis acervo. |
| 542 | hinc iterum repetens, 'Restat nunc sedibus imis |
| 543 | vertenda atque aequanda solo iam subruta Roma. |
| 544 | adnitamur:' ait 'vires refovete tot haustas |
| 545 | casibus, et pateant non parca aeraria dextris |
| 546 | quas emimus bello. defit iam belua, tristis |
| 547 | Ausoniis terror, necnon alimenta fatigant.' |
| 548 | Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora |
| 549 | Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum |
| 550 | ductoris studio iam dudum agitabat acerbo: |
| 551 | 'Iamne tibi dextras inceptaque nostra probamus? |
| 552 | iam fas Dardanio me non servire colono? |
| 553 | anne iterum Hannibalem dedi placet? atra veneno |
| 554 | invidiae nigroque undantia pectora felle, |
| 555 | tandem tot titulis totque exorata tropaeis, |
| 556 | infelix muta. dextra en, en dextera, quam tu |
| 557 | Aeneadis lacerare dabas, et litora et amnes |
| 558 | et stagna et latos implevit sanguine campos.' |
| 559 | haec Mago, atque animos favor haud obscurus alebat. |
| 560 | Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hannon: |
| 561 | 'Talia vesani iuvenis convicia miror |
| 562 | haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda |
| 563 | non tarde agnoscas et virus futtile linguae. |
| 564 | qui ne mutatum vanis absistere credat, |
| 565 | nunc pacem orandum, nunc improba foedere rupto |
| 566 | arma reponendum et bellum exitiale cavendum |
| 567 | auctor ego. atque adeo vosmet perpendite, quaeso, |
| 568 | quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est. |
| 569 | tela, viros, aurum, classis, alimenta precatur |
| 570 | belligeramque feram. victus non plura dedissem. |
| 571 | sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros, |
| 572 | et iacet in campis Latium. deponere curas |
| 573 | tandem ergo, bone, da victor, liceatque sedere |
| 574 | in patria, liceat non exhaurire rapacis |
| 575 | impensis belli vacuatos saepe penates. |
| 576 | nunc en, nunc, inquam (falsa ut praesagia nostra |
| 577 | sint, oro, mensque augurio ludatur inani), |
| 578 | haud procul est funesta dies. atrocia novi |
| 579 | corda ac prospicio natas e cladibus iras. |
| 580 | vos ego, vos metuo, Cannae. summittite signa |
| 581 | atque adeo temptate, agedum, ac deposcite pacem: |
| 582 | non dabitur. parat ille dolor, mihi credite, maius |
| 583 | exitium accepto, citiusque haec foedera victor |
| 584 | quam victus dabit. atque adeo, qui tanta superbo |
| 585 | facta sonas ore et spumanti turbine perflas |
| 586 | ignorantum aures, dic, en, germanus in armis |
| 587 | ille tuus par Gradivo, per saecula tellus |
| 588 | cui similem numquam ductorem in bella creavit, |
| 589 | moenia Romuleae cur nondum viderit urbis? |
| 590 | scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem |
| 591 | nondum portandis habiles gravioribus armis, |
| 592 | aeratas iussi texamus mille carinas, |
| 593 | atque omnis Libyae quaeratur belua terris, |
| 594 | ut longa imperia atque armatos proroget annos |
| 595 | Hannibal et regnum trahat usque in tempora fati? |
| 596 | vos vero (neque enim occulto circumdamur astu) |
| 597 | ne dulcis spoliate domos, castrisque potentum |
| 598 | atque opibus sancite modum. pax optima rerum |
| 599 | quas homini novisse datum est, pax una triumphis |
| 600 | innumeris potior, pax custodire salutem |
| 601 | et civis aequare potens revocetur in arcis |
| 602 | tandem Sidonias, et fama fugetur ab urbe |
| 603 | perfidiae, Phoenissa, tua. si tanta libido |
| 604 | armorum tenet atque enses non reddere perstat |
| 605 | poscenti patriae, nil suppeditare furori |
| 606 | hortor et haec fratri Magonem dicta referre.' |
| 607 | Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras |
| 608 | dicendo) clamor turbat diversa volentum: |
| 609 | 'Si Libyae decus, haud ulli superabilis armis, |
| 610 | Hannibal est irae tibi, destituemus ad ipsas |
| 611 | victorem metas nec opum adiumenta feremus, |
| 612 | invidia unius sceptra ut iam parta retardet?' |
| 613 | inde alacres tribuunt quae belli posceret usus |
| 614 | absentique suum iactant sub teste favorem. |
| 615 | mox eadem terris placitum traducere Hiberis, |
| 616 | dum malus obtrectat facta immortalia livor |
| 617 | nec sinit adiutas ductoris crescere laudes. |