Silius, Punica, Liber X
| 1 | Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam, |
| 2 | ceu fera, quae telis circumcingentibus ultro |
| 3 | adsilit in ferrum et per vulnera colligit hostem, |
| 4 | in medios fert arma globos seseque periclis |
| 5 | ingerit atque omni letum molitur ab ense. |
| 6 | increpat horrendum: 'Perstate et fortiter, oro, |
| 7 | pectoribus ferrum accipite ac sine vulnere terga |
| 8 | ad manis deferte, viri. nisi gloria mortis, |
| 9 | nil superest. idem sedes adeuntibus imas |
| 10 | hic vobis dux Paulus erit.' velocius inde |
| 11 | Haemonio Borea pennaque citatior ibat |
| 12 | quae redit in pugnas fugientis harundine Parthi, |
| 13 | atque ubi certamen primi ciet immemor aevi |
| 14 | plenus Gradivo mentem Cato, fertur in hostis |
| 15 | ac iuvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus |
| 16 | Cantaber urgebat, letalibus eripit armis. |
| 17 | abscessere retro pavidique in terga relatos |
| 18 | abduxere gradus: ut, laetus valle remota |
| 19 | cum capream venator agit fessamque propinquo |
| 20 | insequitur cursu et sperat iam tangere dextra, |
| 21 | si ferus adverso subitum se protulit antro |
| 22 | et stetit ante oculos frendens leo: deserit una |
| 23 | et color et sanguis et tela minora periclo, |
| 24 | nec iam speratae cura est in pectore praedae. |
| 25 | nunc in restantis mucronem comminus urget, |
| 26 | nunc trepidos ac terga mala formidine versos |
| 27 | adsequitur telis. furere ac decorare labores |
| 28 | et saevire iuvat. cadit ingens nominis expers |
| 29 | uni turba viro, atque, alter si detur in armis |
| 30 | Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannae. |
| 31 | Tandem inclinato cornu sine more ruebat |
| 32 | prima acies, non parca fugae. Labienus et Ocres |
| 33 | sternuntur leto atque Opiter quos Setia colle |
| 34 | vitifero, celsis Labienum Cingula saxa |
| 35 | miserunt muris. iunxit fera tempora leti |
| 36 | Sidonius non consimili discrimine miles: |
| 37 | nam Labienus obit penetrante per ilia corno, |
| 38 | fratres, hic umero, cecidere, hic poplite, caesis. |
| 39 | oppetis et Tyrio super inguina fixe veruto |
| 40 | Maecenas, cui Maeonia venerabile terra |
| 41 | et sceptris olim celebratum nomen Etruscis. |
| 42 | per medios agitur, proiecto lucis amore |
| 43 | Hannibalem lustrans, Paulus. sors una videtur |
| 44 | aspera, si occumbat ductore superstite Poeno. |
| 45 | Quam metuens molem (neque enim certamine sumpto |
| 46 | tempestas tanta et rabies impune fuisset) |
| 47 | in faciem pavidi Iuno conversa Metelli |
| 48 | 'Quid vanos,' inquit 'Latio spes unica consul, |
| 49 | incassumque moves fato renuente furores? |
| 50 | si superest Paulus, restant Aeneia regna; |
| 51 | sin secus, Ausoniam tecum trahis. ire tumentem |
| 52 | tu contra iuvenem et caput hoc abscidere rebus |
| 53 | turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi |
| 54 | (tam laetus bello est) ausit certare Tonanti. |
| 55 | et iam conversis (vidi nam flectere) habenis |
| 56 | evasit Varro ac sese ad meliora reservat. |
| 57 | sit spatium fatis, et, dum datur, eripe leto |
| 58 | hanc nostris maiorem animam: mox bella capesses.' |
| 59 | Ad quae suspirans ductor: 'Mortemne sub armis |
| 60 | cur poscam, causa ista parum est, quod talia nostrae |
| 61 | pertulerunt aures suadentem monstra Metellum? |
| 62 | i, demens, i, carpe fugam. non hostica tela |
| 63 | excipias tergo, superos precor. integer, oro, |
| 64 | intactusque abeas atque intres moenia Romae |
| 65 | cum Varrone simul. talin', pavidissime, dignum |
| 66 | me vita pulchraque indignum morte putasti? |
| 67 | quippe sinit Poenus, qui nunc contraria bella |
| 68 | ipsi ferre Iovi valeat. pro degener altae |
| 69 | virtutis patrum! quando certamen inire, |
| 70 | cuive virum mallem memet componere, quam qui |
| 71 | et victus dabit et victor per saecula nomen?' |
| 72 | Talibus increpitat mediosque aufertur in hostis |
| 73 | ac retro cursum tendentem ad crebra suorum |
| 74 | agmina et in densis furantem membra maniplis |
| 75 | per conferta virum et stipata umbonibus arma |
| 76 | consequitur melior planta atque obtruncat Acherram, |
| 77 | ut canis occultos agitat cum Belgicus apros |
| 78 | erroresque ferae sollers per devia mersa |
| 79 | nare legit tacitoque premens vestigia rostro |
| 80 | lustrat inaccessos venantum indagine saltus |
| 81 | nec sistit, nisi conceptum sectatus odorem |
| 82 | deprendit spissis arcana cubilia dumis. |
| 83 | At coniunx Iovis, ut Paulum depellere dictis |
| 84 | nequiquam fuit et consul non desinit irae, |
| 85 | in faciem Mauri rursus mutata Gelestae |
| 86 | avocat ignarum saevo a certamine Poenum: |
| 87 | 'Huc tela, huc' inquit 'dextram implorantibus adfer, |
| 88 | o decus aeternum Carthaginis. horrida iuxta |
| 89 | stagnantis consul molitur proelia ripas, |
| 90 | et laus haud alio maior datur hoste perempto.' |
| 91 | haec ait et iuvenem diversa ad proelia raptat. |
| 92 | Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem |
| 93 | Cristae nomen erat. bis terni iuncta ferebant |
| 94 | arma senem circa nati; pauperque penatum |
| 95 | (sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros |
| 96 | bellator populos) factis et caede docebat |
| 97 | natorum armigeram pugnas tractare cohortem. |
| 98 | unanima inde phalanx, crudo ducente magistro, |
| 99 | postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu |
| 100 | innumero cum turre feram facibusque secutis |
| 101 | ardentem monstri spectabat laeta ruinam, |
| 102 | cum subitus galeae fulgor conoque coruscae |
| 103 | maiore intremuere iubae. nec tarda senectus |
| 104 | (agnovit nam luce virum): rapit agmine natos |
| 105 | saeva parens ultro in certamina et addere passim |
| 106 | tela iubet nec manantis ex ore feroci |
| 107 | aut quae flagrarent galea exhorrescere flammas. |
| 108 | armiger haud aliter magni Iovis, anxia nido |
| 109 | cum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus, |
| 110 | obversam spectans ora ad Phaethontia prolem, |
| 111 | explorat dubios Phoebea lampade natos. |
| 112 | iamque suis daret ut pugnae documenta vocantis |
| 113 | et medias hasta velox praetervolat auras. |
| 114 | haesit multiplici non alte cuspis in auro |
| 115 | ac senium invalido dependens prodidit ictu. |
| 116 | cui Poenus: 'Quinam ad cassos furor impulit ictus |
| 117 | exanguem senio dextram? vix prima momordit |
| 118 | tegmina Callaici cornus tremebunda metalli. |
| 119 | en, reddo tua tela tibi: memorabilis ista |
| 120 | a nobis melius discet bellare iuventus.' |
| 121 | sic propria miseri transfigit pectora corno. |
| 122 | At contra, horrendum, bis terna spicula dextra |
| 123 | torta volant, paribusque ruunt conatibus hastae: |
| 124 | haud secus ac Libyca fetam tellure leaenam |
| 125 | venator premit obsesso cum Maurus in antro, |
| 126 | invadunt rabidi iam dudum et inania temptant |
| 127 | nondum sat firmo catuli certamina dente. |
| 128 | consumit clipeo tela et collectus in arma |
| 129 | sustinet urgentis crepitantibus ictibus hastas |
| 130 | Sidonius ductor, nec iam per vulnera credit |
| 131 | aut per tot caedes actum satis, iraque anhelat, |
| 132 | ni leto det cuncta virum iungatque parenti |
| 133 | corpora et excidat miseros cum stirpe penatis. |
| 134 | Tunc Abarim adfatur (namque una hic armiger ira |
| 135 | flammabat Martem atque omnis comes ibat in actus): |
| 136 | 'Suppedita mihi tela. vadis liventis Averni |
| 137 | demitti globus ille cupit, qui nostra lacessit |
| 138 | tegmina: iam stultae fructus pietatis habebit.' |
| 139 | haec fatus iaculo Lucam, qui maximus aevi, |
| 140 | transadigit: pressa iuvenis cum cuspide labens |
| 141 | arma super fratrum resupino concidit ore. |
| 142 | mortiferum inde manu properantem vellere ferrum |
| 143 | pilo Volsonem (namque hoc de strage iacentum |
| 144 | fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare. |
| 145 | tum Vesulum calido lapsantem in sanguine fratrum |
| 146 | ense metit rapido plenamque (heu barbara virtus!) |
| 147 | abscisi galeam capitis, ceu missile telum, |
| 148 | conversis in terga iacit. Telesinus, ad ossa |
| 149 | inliso saxo, qua spina interstruit artus, |
| 150 | occumbit, fratrisque videt labentia membra |
| 151 | Quercentis, quem funda procul per inane voluta |
| 152 | sopierat, dum supremam Telesinus in auras |
| 153 | exhalat lucem et dubitantia lumina condit. |
| 154 | at fessus maerore simul cursuque metuque |
| 155 | et tamen haud irae vacuus non certa per aequor |
| 156 | interdum insistens Perusinus membra ferebat. |
| 157 | hunc sude, quam raptam Libyci per terga iacentis |
| 158 | armiger obtulerat monstri, super inguina fixam, |
| 159 | obtruncat quercuque premit violentus obusta. |
| 160 | temptarat precibus saevum lenire furorem, |
| 161 | sed Stygius primos implevit fervor hiatus, |
| 162 | et pulmone tenus demisit anhelitus ignem. |
| 163 | tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro |
| 164 | clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa |
| 165 | aesculus aut proavis ab origine cognita quercus |
| 166 | cum fumat percussa Iovi, sacrosque per aevum |
| 167 | aetherio ramos populantur sulphure flammae, |
| 168 | donec victa deo late procumbit et omnem |
| 169 | conlabens operit spatioso stipite prolem. |
| 170 | Atque ea dum iuxta Tyrius stagna Aufida ductor |
| 171 | molitur, Paulus, numerosa caede futuram |
| 172 | ultus iam mortem, ceu victor bella gerebat. |
| 173 | inter mille viros iacet ingens Phorcys ab antris |
| 174 | Herculeae Calpes, caelatus Gorgone parmam, |
| 175 | unde genus ~tristique deae manabat origo. |
| 176 | hunc obiectantem sese atque antiqua tumentem |
| 177 | nomina saxificae monstrosa e stirpe Medusae, |
| 178 | dum laevum petit incumbens violentius inguen, |
| 179 | detrahit excelsi correptum vertice coni, |
| 180 | adflictumque premens, tergo qua balteus imo |
| 181 | sinuatur coxaeque sedet munimen utrique, |
| 182 | coniecto fodit ense super: vomit ille calentem |
| 183 | sanguinis effundens per hiantia viscera rivum |
| 184 | et subit Aetolos Atlanticus accola campos. |
| 185 | Has inter strages rapido terrore coorti |
| 186 | invadunt terga atque averso turbine miscent |
| 187 | bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos |
| 188 | hanc ipsam pugnae rector formarat ad artem, |
| 189 | succinctique dolis, fugerent ceu Punica castra, |
| 190 | dediderant dextras. tum totis mentibus actam |
| 191 | in caedes aciem pone atque in terga ruentes |
| 192 | praecipitant. non hasta viro, non deficit ensis: |
| 193 | e strage est ferrum atque evulsa cadavere tela. |
| 194 | raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem |
| 195 | adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste |
| 196 | auferri signum, conixus corpore toto |
| 197 | victorem adsequitur letalique occupat ictu. |
| 198 | ac dum comprensam caeso de corpore praedam |
| 199 | avellit, tardeque manus moribunda remittit, |
| 200 | transfixus gladio propere accurrentis Amorgi |
| 201 | occidit, immoriens magnis non prosperus ausis. |
| 202 | Haec inter, veluti nondum satiasset Enyo |
| 203 | iras saeva truces, sublatum pulvere campum |
| 204 | Vulturnus rotat et candentis torquet harenas. |
| 205 | iamque reluctantis stridens immane procella |
| 206 | per longum tulit ad campi suprema cavisque |
| 207 | adflictos ripis tumidum demersit in amnem. |
| 208 | hic tibi finis erat, metas hic Aufidus aevi |
| 209 | servabat tacito, non felix Curio, leto. |
| 210 | namque, furens animi dum consternata moratur |
| 211 | agmina et oppositu membrorum sistere certat, |
| 212 | in praeceps magna propulsus mole ruentum |
| 213 | turbatis hauritur aquis fundoque volutus |
| 214 | Hadriaca iacuit sine nomine mortis harena. |
| 215 | Ingens ferre mala et Fortunae subdere colla |
| 216 | nescius, adversa fronte incurrebat in arma |
| 217 | vincentum consul: pereundi Martius ardor |
| 218 | atque animos iam sola dabat fiducia mortis, |
| 219 | cum Viriathus agens telis, regnator Hiberae |
| 220 | magnanimus terrae, iuxta atque ante ora furentis |
| 221 | obtruncat Pauli fessum certaminis hostem. |
| 222 | heu dolor, heu lacrimae! Servilius, optima belli, |
| 223 | post Paulum belli pars optima, corruit ictu |
| 224 | barbarico magnamque cadens leto addidit uno |
| 225 | invidiam Cannis. tristem non pertulit iram |
| 226 | consul et, insani quamquam contraria venti |
| 227 | exarmat vis atque obtendit pulvere lucem, |
| 228 | squalentem rumpens ingestae torvus harenae |
| 229 | ingreditur nimbum ac Viriathum moris Hiberi |
| 230 | carmina pulsata fundentem barbara caetra |
| 231 | invadit laevaeque fodit vitalia mammae. |
| 232 | hic fuit extremus caedum labor. addere bello |
| 233 | haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est |
| 234 | uti, Roma, tibi posthac ad proelia Paulo. |
| 235 | saxum ingens, vasto libratum pondere, caeca |
| 236 | venit in ora manu et perfractae cassidis aera |
| 237 | ossibus infodiens complevit sanguine vultus. |
| 238 | inde pedem referens, labentia membra propinquo |
| 239 | imposuit scopulo atque, undanti vulnere anhelans, |
| 240 | sedit terribilis clipeum super ore cruento: |
| 241 | immanis ceu, depulsis levioribus hastis, |
| 242 | accepit leo cum tandem per pectora ferrum, |
| 243 | stat teli patiens media tremebundus harena |
| 244 | ac, manante iubis rictuque et naribus unda |
| 245 | sanguinis, interdum languentia murmura torquens, |
| 246 | effundit patulo spumantem ex ore cruorem. |
| 247 | tum vero incumbunt Libyes, super ipse citato |
| 248 | ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis, |
| 249 | qua sonipes, qua belligero fera belua dente. |
| 250 | obrutus hic telis ferri per corpora Piso |
| 251 | rectorem ut vidit Libyae, conixus in hastam |
| 252 | ilia cornipedis subrecta cuspide transit |
| 253 | conlapsoque super nequiquam incumbere coeptat, |
| 254 | cum Poenus, propere collecto corpore, quamquam |
| 255 | cernuus inflexo sonipes effuderat armo: |
| 256 | 'Umbraene Ausoniae rediviva bella retractant |
| 257 | post obitum dextra nec in ipsa morte quiescunt?' |
| 258 | sic ait atque aegrum coeptanti attollere corpus |
| 259 | arduus insurgens totum permiscuit ensem. |
| 260 | Ecce, Cydonea violatus harundine plantam, |
| 261 | Lentulus effusis campum linquebat habenis, |
| 262 | cum videt in scopulo rorantem saxa cruore |
| 263 | torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum. |
| 264 | mens abiit, puduitque fugae. tum visa cremari |
| 265 | Roma viro, tunc ad portas iam stare cruentus |
| 266 | Hannibal; Aetoli tum primum ante ora fuere |
| 267 | sorbentes Latium campi. 'Quid deinde relictum |
| 268 | crastina cur Tyrios lux non deducat ad urbem, |
| 269 | deseris in tantis puppim si, Paule, procellis? |
| 270 | testor caelicolas,' inquit 'ni damna gubernas |
| 271 | crudelis belli vivisque in turbine tanto |
| 272 | invitus, plus, Paule, (dolor verba aspera dictat) |
| 273 | plus Varrone noces. cape, quaeso, hunc, unica rerum |
| 274 | fessarum spes, cornipedem. languentia membra |
| 275 | ipse levabo umeris et dorso tuta locabo.' |
| 276 | Haec inter, lacero manantem ex ore cruorem |
| 277 | eiectans, consul: 'Macte o virtute paterna! |
| 278 | nec vero spes angustae, cum talia restent |
| 279 | pectora Romuleo regno. calcaribus aufer, |
| 280 | qua vulnus permittit, ecum atque hinc ocius urbis |
| 281 | claudantur portae (ruet haec ad moenia pestis) |
| 282 | dic, oro: rerum Fabio tradantur habenae. |
| 283 | nostris pugnavit monitis furor. amplius acta |
| 284 | quid superest vita, nisi caecae ostendere plebi |
| 285 | Paulum scire mori? feror an consumptus in urbem |
| 286 | vulneribus? quantine emptum velit Hannibal, ut nos |
| 287 | vertentis terga aspiciat? nec talia Paulo |
| 288 | pectora, nec manis tam parva intramus imago. |
| 289 | ille ego sed vano quid enim te demoror aeger, |
| 290 | Lentule, conquestu? perge atque hinc cuspide fessum |
| 291 | erige quadrupedem propere.' tum Lentulus urbem |
| 292 | magna ferens mandata petit. nec Paulus inultum |
| 293 | quod superest de luce sinit: ceu vulnere tigris |
| 294 | letifero cedens tandem proiectaque corpus |
| 295 | luctatur morti et languentem pandit hiatum |
| 296 | in vanos morsus, nec sufficientibus irae |
| 297 | ictibus extrema lambit venabula lingua. |
| 298 | iamque coruscanti telum propiusque ferenti |
| 299 | gressum exultantem et securo caedis Iertae |
| 300 | non expectatum surgens defixerat ensem |
| 301 | Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa |
| 302 | exoptans animam certantem ponere dextra. |
| 303 | sed vicere virum coeuntibus undique telis |
| 304 | et Nomas et Garamas et Celtae et Maurus et Astur. |
| 305 | hic finis Paulo. iacet altum pectus et ingens |
| 306 | dextera, quem, soli si bella agitanda darentur, |
| 307 | aequares forsan Fabio. mors additur urbi |
| 308 | pulchra decus misitque viri inter sidera nomen. |
| 309 | Postquam spes Italum mentesque in consule lapsae, |
| 310 | ceu truncus capitis, saevis exercitus armis |
| 311 | sternitur, et victrix toto fremit Africa campo. |
| 312 | hic Picentum acies, hic Umber Martius, illic |
| 313 | Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma. |
| 314 | passim signa iacent, quae Samnis belliger, et quae |
| 315 | Sarrastes populi Marsaeque tulere cohortes. |
| 316 | transfixi clipei galeaeque et inutile ferrum |
| 317 | fractaque conflictu parmarum tegmina et ore |
| 318 | cornipedum derepta fero spumantia frena. |
| 319 | sanguineus tumidas in campos Aufidus undas |
| 320 | eiectat redditque furens sua corpora ripis. |
| 321 | sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto |
| 322 | conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus, |
| 323 | naufragium spargens operit freta: iamque per undas |
| 324 | et transtra et mali laceroque aplustria velo |
| 325 | ac miseri fluitant revomentes aequora nautae. |
| 326 | At Poenus, per longa diem certamina saevis |
| 327 | caedibus emensus, postquam eripuere furori |
| 328 | insignem tenebrae lucem, tum denique Martem |
| 329 | dimisit tandemque suis in caede pepercit. |
| 330 | sed mens invigilat curis noctisque quietem |
| 331 | ferre nequit. stimulat dona inter tanta deorum |
| 332 | optatas nondum portas intrasse Quirini. |
| 333 | proxima lux placet. hinc strictos ferre ocius enses, |
| 334 | dum fervet cruor et perfusae caede cohortes, |
| 335 | destinat ac iam claustra manu, iam moenia flamma |
| 336 | occupat et iungit Tarpeia incendia Cannis. |
| 337 | Quo turbata viri coniunx Saturnia coepto |
| 338 | irarumque Iovis Latiique haud inscia fati, |
| 339 | incautum ardorem atque avidas ad futtile votum |
| 340 | spes iuvenis frenare parat. ciet inde quietis |
| 341 | regnantem tenebris Somnum, quo saepe ministro |
| 342 | edomita inviti componit lumina fratris, |
| 343 | atque huic adridens 'Non te maioribus' inquit |
| 344 | 'ausis, dive, voco nec posco ut mollibus alis |
| 345 | des victum mihi, Somne, Iovem. non mille premendi |
| 346 | sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos |
| 347 | Inachiae multa superandus nocte iuvencae. |
| 348 | ductori, precor, immittas nova somnia Poeno, |
| 349 | ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros, |
| 350 | quos intrare dabit numquam regnator Olympi.' |
| 351 | Imperium celer exequitur curvoque volucris |
| 352 | per tenebras portat medicata papavera cornu. |
| 353 | ast ubi per tacitum adlapsus tentoria prima |
| 354 | Barcaei petiit iuvenis, quatit inde soporas |
| 355 | devexo capiti pennas oculisque quietem |
| 356 | inrorat, tangens Lethaea tempora virga. |
| 357 | exercent rabidam truculenta insomnia mentem. |
| 358 | iamque videbatur multo sibi milite Thybrim |
| 359 | cingere et insultans astare ad moenia Romae. |
| 360 | ipse refulgebat Tarpeiae culmine rupis |
| 361 | elata torquens flagrantia fulmina dextra |
| 362 | Iuppiter, et lati fumabant sulphure campi, |
| 363 | ac gelidis Anien trepidabat caerulus undis, |
| 364 | et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum |
| 365 | vibrabant ignes. tunc vox effusa per auras: |
| 366 | 'Sat magna, o iuvenis, prensa est tibi gloria Cannis. |
| 367 | siste gradum: nec enim sacris inrumpere muris, |
| 368 | Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere caelum.' |
| 369 | attonitum visis maioraque bella paventem |
| 370 | post confecta Sopor Iunonia iussa relinquit, |
| 371 | nec lux terribili purgavit imagine mentem. |
| 372 | Quos inter motus somni vanosque tumultus |
| 373 | dedita per noctem reliquo cum milite castra |
| 374 | nuntiat et praedam pleno trahit agmine Mago. |
| 375 | huic ductor laetas Tarpeio vertice mensas |
| 376 | spondenti, cum quinta diem nox orbe tulisset, |
| 377 | celatis superum monitis clausoque pavore, |
| 378 | vulnera et exhaustas saevo certamine vires |
| 379 | ac nimium laetis excusat fidere rebus. |
| 380 | tum spe deiectus iuvenis, ceu vertere ab ipsis |
| 381 | terga iuberetur muris ac signa referre, |
| 382 | 'Tanta mole' inquit 'non Roma, ut credidit ipsa, |
| 383 | sed Varro est victus. quaenam tam prospera Martis |
| 384 | munera destituis fato patriamque moraris! |
| 385 | mecum exultet eques: iuro hoc caput, accipe muros |
| 386 | Iliacos portasque tibi sine Marte patentis.' |
| 387 | Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri, |
| 388 | iam Latius sese Canusina in moenia miles |
| 389 | colligere et profugos vicino cingere vallo |
| 390 | coeperat. heu rebus facies inhonora sinistris! |
| 391 | non aquilae, non signa viris, non consulis altum |
| 392 | imperium, non subnixae lictore secures. |
| 393 | trunca atque aegra metu, ceu magna elisa ruina, |
| 394 | corpora debilibus nituntur sistere membris. |
| 395 | clamor saepe repens et saepe silentia fixis |
| 396 | in tellurem oculis: nudae plerisque sinistrae |
| 397 | detrito clipeo, desunt pugnacibus enses, |
| 398 | saucius omnis eques: galeis carpsere superbum |
| 399 | cristarum decus et damnarunt Martis honores. |
| 400 | at multa thorax perfossus cuspide, et haerens |
| 401 | loricae interdum Maurusia pendet harundo. |
| 402 | interdum maesto socios clamore requirunt. |
| 403 | hic Galba, hic Piso et leto non dignus inerti |
| 404 | Curio deflentur, gravis illic Scaevola bello. |
| 405 | hos passim, at Pauli pariter ceu dira parentis |
| 406 | fata gemunt: ut verba mali praenuntia numquam |
| 407 | cessarit canere et Varronis sistere mentem, |
| 408 | utque diem hunc totiens nequiquam averterit urbi, |
| 409 | atque idem quantus dextra. sed cura futuri |
| 410 | quos premit, aut fossas instant praeducere muris |
| 411 | aut portarum aditus, ut rerum est copia, firmant, |
| 412 | quaque patet campus planis ingressibus hostis, |
| 413 | cervorum ambustis imitantur cornua ramis, |
| 414 | et stilus occulitur, caecum in vestigia telum. |
| 415 | Ecce, super clades et non medicabile vulnus, |
| 416 | reliquias belli atque imperdita corpora Poenis |
| 417 | impia formido ac maior iactabat Erinys. |
| 418 | trans aequor Tyrios enses atque arma parabant |
| 419 | Punica et Hannibalem mutato evadere caelo. |
| 420 | dux erat exilio non laetus Marte Metellus, |
| 421 | sed stirpe haud parvi cognominis. is mala bello |
| 422 | pectora degeneremque manum ad deformia agebat |
| 423 | consulta atque alio positas spectabat in orbe, |
| 424 | quis sese occulerent, terras, quo nomina nulla |
| 425 | Poenorum aut patriae penetraret fama relictae. |
| 426 | Quae postquam accepit flammata Scipio mente, |
| 427 | quantus Sidonium contra fera proelia miscens |
| 428 | ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem |
| 429 | atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant |
| 430 | coepta viri, ruptis foribus sese arduus infert. |
| 431 | tum quatiens strictum cum voce ante ora paventum |
| 432 | mucronem: 'Tarpeia, pater, qui templa secundam |
| 433 | incolis a caelo sedem, et Saturnia, nondum |
| 434 | Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus |
| 435 | aegide Gorgoneos virgo succincta furores, |
| 436 | Indigetesque dei, sponte en per numina vestra |
| 437 | perque caput, nullo levius mihi numine, patris |
| 438 | magnanimi iuro: numquam Lavinia regna |
| 439 | linquam nec linqui patiar, dum vita manebit. |
| 440 | ocius en testare deos, si moenia taedis |
| 441 | flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle, |
| 442 | ausurum in terras gressus. ni talia sancis, |
| 443 | quem tremis et cuius somnos formidine rumpis, |
| 444 | Hannibal hic armatus adest. moriere, nec ullo |
| 445 | Poenorum melior parietur gloria caeso.' |
| 446 | his excussa incepta minis. iamque ordine iusso |
| 447 | obstringunt animas patriae dictataque iurant |
| 448 | sacramenta deis et purgant pectora culpa. |
| 449 | Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur, |
| 450 | lustrabat campos et saevae tristia dextrae |
| 451 | facta recensebat pertractans vulnera visu |
| 452 | Hannibal et magna circumstipante caterva |
| 453 | dulcia praebebat trucibus spectacula Poenis. |
| 454 | quas strages inter, confossus pectora telis |
| 455 | seminecem extremo vitam exhalabat in auras |
| 456 | murmure deficiens iam Cloelius oraque nisu |
| 457 | languida vix aegro et dubia cervice levabat. |
| 458 | agnovit sonipes, arrectisque auribus acrem |
| 459 | hinnitum effundens sternit tellure Bagesum, |
| 460 | quem tum captivo portabat in agmina dorso. |
| 461 | hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui |
| 462 | stante cruore soli et tumulata cadavera caede |
| 463 | evolat ac domini consistit ad ora iacentis. |
| 464 | inde inclinatus colla et submissus in armos |
| 465 | de more inflexis praebebat scandere terga |
| 466 | cruribus ac proprio quodam trepidabat amore. |
| 467 | milite non illo quisquam felicius acri |
| 468 | insultarat equo, vel si resupina citato |
| 469 | proiectus dorso ferretur membra, vel idem |
| 470 | si nudo staret tergo, dum rapta volucris |
| 471 | transigeret cursu sonipes certamina campi. |
| 472 | At Libys humanos aequantem pectore sensus |
| 473 | haud parce miratus ecum, quinam ille sinistrae |
| 474 | depugnet morti iuvenis, nomenque decusque |
| 475 | erogitat letique simul compendia donat. |
| 476 | hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma |
| 477 | credulus adversis, et tum comes ibat ovanti) |
| 478 | 'Auribus huic,' inquit 'ductor fortissime, origo est |
| 479 | non indigna tuis. quondam sub regibus illa, |
| 480 | quae Libycos renuit frenos, sub regibus olim |
| 481 | Roma fuit. sed enim, solium indignata Superbi |
| 482 | ut sceptra exegit, confestim ingentia bella |
| 483 | Clusina venere domo. si Porsena fando |
| 484 | auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra, |
| 485 | ille ope Maeonia et populo succinctus Etrusco |
| 486 | certabat pulsos per bella reponere reges. |
| 487 | multa adeo nequiquam ausi, pressitque tyrannus |
| 488 | Ianiculum incumbens urbi. mox pace probata |
| 489 | compressere odia, et positum cum foedere bellum, |
| 490 | obsidibusque obstricta fides. mansuescere corda |
| 491 | nescia, pro superi! et nil non immite parata |
| 492 | gens Italum pro laude pati: bis Cloelia senos |
| 493 | nondum complerat primaevi corporis annos, |
| 494 | una puellarum Laurentum et pignora pacis |
| 495 | inter virgineas regi tramissa catervas. |
| 496 | facta virum sileo. rege haec et foedere et annis |
| 497 | et fluvio spretis mirantem interrita Thybrim |
| 498 | tranavit, frangens undam puerilibus ulnis. |
| 499 | cui si mutasset sexum natura, reverti |
| 500 | forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras, |
| 501 | Porsena. sed iuveni, ne sim tibi longior, hinc est |
| 502 | et genus et clara memorandum virgine nomen.' |
| 503 | Talia dum pandit, vicinus parte sinistra |
| 504 | per subitum erumpit clamor. permixta ruina |
| 505 | inter et arma virum et lacerata cadavera Pauli |
| 506 | eruerant corpus media de strage iacentum. |
| 507 | heu quis erat! quam non similis modo Punica telis |
| 508 | agmina turbanti, vel cum Taulantia regna |
| 509 | vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno! |
| 510 | pulvere canities atro arentique cruore |
| 511 | squalebat barba, et perfracti turbine dentes |
| 512 | muralis saxi, tum toto corpore vulnus. |
| 513 | Quae postquam aspexit, geminatus gaudia ductor |
| 514 | Sidonius 'Fuge, Varro,' inquit 'fuge, Varro, superstes, |
| 515 | dum iaceat Paulus. patribus Fabioque sedenti |
| 516 | et populo consul totas edissere Cannas. |
| 517 | concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est, |
| 518 | concedam tibi, Varro, fugam. at, cui fortia et hoste |
| 519 | me digna haud parvo caluerunt corda vigore, |
| 520 | funere supremo et tumuli decoretur honore. |
| 521 | quantus, Paule, iaces! qui tot mihi milibus unus |
| 522 | maior laetitiae causa es. cum fata vocabunt, |
| 523 | tale precor nobis salva Carthagine letum.' |
| 524 | Haec ait et socium mandari corpora terrae, |
| 525 | postera cum thalamis Aurora rubebit apertis, |
| 526 | imperat armorumque iubet consurgere acervos, |
| 527 | arsuros, Gradive, tibi. tum munera iussa, |
| 528 | defessi quamquam, accelerant sparsoque propinquos |
| 529 | agmine prosternunt lucos: sonat icta bipenni |
| 530 | frondosis silva atra iugis. hinc ornus et albae |
| 531 | populus alta comae, validis accisa lacertis, |
| 532 | scinditur, hinc ilex proavorum condita saeclo. |
| 533 | devolvunt quercus et amantem litora pinum |
| 534 | ac, ferale decus, maestas ad busta cupressos. |
| 535 | funereas tum deinde pyras certamine texunt, |
| 536 | officium infelix et munus inane peremptis, |
| 537 | donec anhelantis stagna in Tartessia Phoebus |
| 538 | mersit equos, fugiensque polo Titania caecam |
| 539 | orbita nigranti traxit caligine noctem. |
| 540 | post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena |
| 541 | ignibus atque sui terris rediere colores, |
| 542 | supponunt flammam et manantia corpora tabo |
| 543 | hostili tellure cremant. subit horrida mentem |
| 544 | formido incerti casus, tacitusque pererrat |
| 545 | intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui |
| 546 | mox ferat, hac ipsis inimica sede iacendum. |
| 547 | at tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo |
| 548 | ingenti mons armorum surgebat ad astra. |
| 549 | ipse, manu celsam pinum flammaque comantem |
| 550 | attollens, ductor Gradivum in vota ciebat: |
| 551 | 'Primitias pugnae et laeti libamina belli |
| 552 | Hannibal Ausonio cremat haec de nomine victor, |
| 553 | et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum, |
| 554 | arma electa dicat spirantum turba virorum.' |
| 555 | tum face coniecta populatur fervidus ignis |
| 556 | flagrantem molem, et rupta caligine in auras |
| 557 | actus apex claro perfundit lumine campos. |
| 558 | hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo |
| 559 | ibat et hostilis leti iactabat honorem. |
| 560 | sublimem eduxere pyram mollisque virenti |
| 561 | stramine composuere toros. superaddita dona, |
| 562 | funereum decus: expertis invisus et ensis |
| 563 | et clipeus, terrorque modo atque insigne superbum |
| 564 | tum laceri fasces, captaeque in Marte secures. |
| 565 | non coniunx native aderant, non iuncta propinquo |
| 566 | sanguine turba virum, aut celsis de more feretris |
| 567 | praecedens prisca exequias decorabat imago |
| 568 | omnibus exuviis nudo, iamque Hannibal unus |
| 569 | sat decoris laudator erat: fulgentia pingui |
| 570 | murice suspirans inicit velamina et auro |
| 571 | intextam chlamydem ac supremo adfatur honore: |
| 572 | 'I, decus Ausoniae, quo fas est ire superbas |
| 573 | virtute et factis animas. tibi gloria leto |
| 574 | iam parta insigni. nostros Fortuna labores |
| 575 | versat adhuc casusque iubet nescire futuros.' |
| 576 | haec Libys, atque repens crepitantibus undique flammis |
| 577 | aetherias anima exultans evasit in auras. |
| 578 | Fama dehinc gliscente sono iam sidera adibat, |
| 579 | iam maria ac terras, primamque intraverat urbem. |
| 580 | diffidunt muris: solam pavitantibus arcem |
| 581 | speravisse sat est. nec enim superesse iuventam, |
| 582 | ac stare Ausoniae vacuum sine corpore nomen, |
| 583 | quodque adeo nondum portis inruperit hostis, |
| 584 | contemptu cessare putant. iam tecta cremari, |
| 585 | ac delubra rapi caedesque ante ora nefandae |
| 586 | natorum septemque arces fumare videntur. |
| 587 | lux una eversas bis centum in strage curulis, |
| 588 | ac iuvenum bis tricenis orbata gemebat |
| 589 | milibus exhaustae nutantia moenia Romae, |
| 590 | atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi, |
| 591 | nec socium numero pariter leviore perempto. |
| 592 | sed vero sed enim reliqui pia turba senatus |
| 593 | munera sortito invadunt. celer omnia lustrans |
| 594 | clamitat attonitis Fabius: 'Non ulla relicta est, |
| 595 | credite, cunctandi ratio. adproperemus, ut hostis |
| 596 | nequiquam armatos ausit succedere muros. |
| 597 | dura inter pavidos alitur fortuna sedendo, |
| 598 | et gliscunt adversa metu. ite ocius, arma |
| 599 | deripite, o pubes, templis. vos atria raptim |
| 600 | nudate et clipeos in bella refigite captos. |
| 601 | sat patriae sumus, e numero si ad proelia nostro |
| 602 | nil minuit pavor. in patulis illa horrida campis |
| 603 | sit metuenda lues, muros haud fregerit umquam |
| 604 | exultare levis nudato corpore Maurus.' |
| 605 | Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes, |
| 606 | Varronem adventare vagus per moenia rumor |
| 607 | spargit et occulto perfundit pectora motu: |
| 608 | haud secus ac, fractae rector si forte carinae |
| 609 | litoribus solus vacuis ex aequore sospes |
| 610 | adnatet, incerti trepidant, tendantne negentne |
| 611 | iactato dextras, ipsamque odere salutem |
| 612 | unius amissa superantis puppe magistri. |
| 613 | quam restare viro labem, qui accedere portis |
| 614 | audeat ac dirum veniat pavitantibus omen! |
| 615 | Hos mulcens questus Fabius deforme docebat |
| 616 | cladibus irasci vulgumque arcebat ab ira. |
| 617 | adversis etenim ferri non esse virorum |
| 618 | qui Martem inscribant genti, non posse dolores |
| 619 | condere et ex poena solacia poscere luctus. |
| 620 | si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum |
| 621 | inluxisse diem, quo castris viderit ire |
| 622 | Varronem, quam quo videat remeare sine armis. |
| 623 | his dictis sedere minae, et conversa repente |
| 624 | pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno |
| 625 | consulibus reputant caesis erepta duobus. |
| 626 | ergo omne effundit longo iam se agmine vulgus |
| 627 | gratantum, magnaque actum se credere mente |
| 628 | testantur, quod fisus avis sceptrisque superbis |
| 629 | Laomedontiadum non desperaverit urbi. |
| 630 | Nec minus infelix culpae grandique pudore |
| 631 | turbatus, consul titubantem ad moenia gressum |
| 632 | portabat lacrimans: deiectum attollere vultum |
| 633 | ac patriam aspicere et luctus renovare pigebat. |
| 634 | quod vero reduci tum se populusque patresque |
| 635 | offerrent, non gratari, sed poscere natos |
| 636 | quisque suos fratresque simul miseraeque parentes |
| 637 | ire videbantur laceranda ad consulis ora. |
| 638 | sic igitur muto lictore invectus in urbem |
| 639 | damnatum superis aspernabatur honorem. |
| 640 | At patres Fabiusque, procul maerore remoto, |
| 641 | praecipitant curas. raptim delecta iuventa |
| 642 | servitia armantur, nec claudit castra saluti |
| 643 | postpositus pudor. infixum est Aeneia regna |
| 644 | Parcarum in leges quacumque reducere dextra |
| 645 | proque arce et sceptris et libertatis honore |
| 646 | vel famulas armare manus. primaeva suorum |
| 647 | corpora praetexto spoliant velamine et armis |
| 648 | insolitis cingunt. puerilis casside vultus |
| 649 | clauditur atque hostis pubescere caede iubetur. |
| 650 | idem obsecrantis, captivum vulgus ut auro |
| 651 | pensarent parvo (nec pauca fuere precantum |
| 652 | milia), miranti durarunt prodere Poeno. |
| 653 | cuncta adeo scelera et noxam superaverat omnem |
| 654 | armatum potuisse capi. tunc terga dedisse |
| 655 | damnatis Siculas longe meritare per oras |
| 656 | impositum, donec Latio decederet hostis. |
| 657 | haec tum Roma fuit: post te cui vertere mores |
| 658 | si stabat fatis, potius, Carthago, maneres. |