Silius, Punica, Liber IX
| 1 | Turbato monstris Latio cladisque futurae |
| 2 | signa per Ausoniam prodentibus inrita divis, |
| 3 | haud secus ac si fausta forent et prospera pugnae |
| 4 | omina venturae, consul traducere noctem |
| 5 | exsomnis telumque manu vibrare per umbras |
| 6 | ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acris |
| 7 | exercere tubas nocturnaque classica velle. |
| 8 | nec minor in Poeno properi certaminis ardor. |
| 9 | erumpunt vallo fortuna urgente sinistra |
| 10 | consertaeque manus. nam sparsi ad pabula campis |
| 11 | vicinis raptanda Macae fudere volucrem |
| 12 | telorum nubem. ante omnis invadere bella |
| 13 | Mancinus gaudens hostilique unguere primus |
| 14 | tela cruore cadit, cadit et numerosa iuventus. |
| 15 | nec pecudum fibras Varro et contraria Paulo |
| 16 | auspicia incusante deum compesceret arma, |
| 17 | ni sors alterni iuris, quo castra reguntur, |
| 18 | arbitrium pugnae properanti in fata negasset. |
| 19 | quae tamen haud valuit perituris milibus una |
| 20 | plus donasse die. rediere in castra, gemente |
| 21 | haud dubie Paulo, qui crastina iura videret |
| 22 | amenti cessura viro, frustraque suorum |
| 23 | servatas a caede animas. nam turbidus ira |
| 24 | infensusque morae dilata ob proelia ductor |
| 25 | 'Sicine, sic' inquit 'grates pretiumque rependis, |
| 26 | Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te |
| 27 | legibus atque urnae dira eripuere minanti? |
| 28 | tradant immo hosti revocatos ilicet enses, |
| 29 | tradant arma iube, aut pugnantum deripe dextris. |
| 30 | sed vos, quorum oculos atque ora umentia vidi, |
| 31 | vertere cum consul terga et remeare iuberet, |
| 32 | ne morem et pugnae signum expectate petendae. |
| 33 | dux sibi quisque viam rapito, cum spargere primis |
| 34 | incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus. |
| 35 | pandam egomet propere portas. ruite ocius atque hunc |
| 36 | ereptum revocata diem.' sic turbidus aegra |
| 37 | pestifero pugnae castra incendebat amore. |
| 38 | At Paulus, iam non idem nec mente nec ore, |
| 39 | sed qualis stratis deleto milite campis |
| 40 | post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro |
| 41 | obversante malo, ceu iam spe lucis adempta |
| 42 | cum stupet exanimata parens natique tepentis |
| 43 | nequiquam fovet extremis amplexibus artus, |
| 44 | 'Per totiens' inquit 'concussae moenia Romae, |
| 45 | perque has, nox Stygia quas iam circumvolat umbra, |
| 46 | insontis animas, cladi parce obuius ire. |
| 47 | dum transit divum furor et consumitur ira |
| 48 | Fortunae, novus Hannibalis, sat, nomina ferre |
| 49 | si discit miles nec frigidus aspicit hostem. |
| 50 | nonne vides, cum vicinis auditur in arvis, |
| 51 | quam subitus linquat pallentia corpora sanguis, |
| 52 | quamque fluant arma ante tubas? cunctator et aeger, |
| 53 | ut rere, in pugnas Fabius quotcumque sub illis |
| 54 | culpatis duxit signis, nunc arma capessunt. |
| 55 | at quos Flaminius++sed dira avertite divi. |
| 56 | sin nostris animus monitis precibusque repugnat, |
| 57 | aures pande deo. cecinit Cymaea per orbem |
| 58 | haec olim vates et te praesaga tuosque |
| 59 | vulgavit terris proavorum aetate furores. |
| 60 | iamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram |
| 61 | fata cano vates: sistis ni crastina signa, |
| 62 | firmabis nostro Phoebeae dicta Sibyllae |
| 63 | sanguine. nec Graio posthac Diomede ferentur, |
| 64 | sed te, si perstas, insignes consule campi.' |
| 65 | haec Paulus, lacrimaeque oculis ardentibus ortae. |
| 66 | Necnon et noctem sceleratus polluit error. |
| 67 | Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris |
| 68 | servitium Satricus, mox inter praemia regi |
| 69 | Autololum dono datus ob virtutis honorem. |
| 70 | huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti |
| 71 | matris in uberibus nati, Mancinus et una |
| 72 | nomine Rhoeteo Solimus. nam Dardana origo |
| 73 | et Phrygio genus a proavo, qui sceptra secutus |
| 74 | Aeneae claram muris fundaverat urbem |
| 75 | ex sese dictam Solimon. celebrata colonis |
| 76 | mox Italis paulatim attrito nomine Sulmo. |
| 77 | at tum barbaricis Satricus cum rege catervis |
| 78 | advectus, quo non spretum, si posceret usus, |
| 79 | noscere Gaetulis Latias interprete voces, |
| 80 | postquam posse datum Paeligna revisere tecta |
| 81 | et patrium sperare Larem, ad conamina noctem |
| 82 | advocat ac furtim castris evadit iniquis. |
| 83 | sed fuga nuda viri. sumpto nam prodere coepta |
| 84 | vitabat clipeo et dextra remeabat inermi. |
| 85 | exuvias igitur prostrataque corpora campo |
| 86 | lustrat et exutis Mancini cingitur armis. |
| 87 | iamque metus levior. verum, cui dempta ferebat |
| 88 | exangui spolia et cuius nudaverat artus, |
| 89 | natus erat, paulo ante Maca prostratus ab hoste. |
| 90 | Ecce sub adventum noctis primumque soporem |
| 91 | alter natorum, Solimus, vestigia vallo |
| 92 | Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim |
| 93 | alternat portae excubias, fratrisque petebat |
| 94 | Mancini stratum sparsa inter funera corpus, |
| 95 | furtiva cupiens miserum componere terra. |
| 96 | nec longum celerarat iter, cum tendere in armis |
| 97 | aggere Sidonio venientem conspicit hostem, |
| 98 | quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro |
| 99 | Aetoli condit membra occultata Thoantis. |
| 100 | inde, ubi nulla sequi propius pone arma virumque |
| 101 | incomitata videt vestigia ferre per umbras, |
| 102 | prosiliens tumulo contorquet nuda parentis |
| 103 | in terga haud frustra iaculum, Tyriamque sequentum |
| 104 | Satricus esse manum et Sidonia vulnera credens, |
| 105 | auctorem caeci trepidus circumspicit ictus. |
| 106 | Verum ubi victorem iuvenili robore cursus |
| 107 | attulit et notis fulsit lux tristis ab armis |
| 108 | fraternusque procul luna prodente retexit |
| 109 | ante oculos sese et radiavit comminus umbo, |
| 110 | exclamat iuvenis subita flammatus ab ira: |
| 111 | 'Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles |
| 112 | nec frater, Mancine, tuus fatearque nepotem |
| 113 | Pergameo indignum Solimo, si evadere detur |
| 114 | huic nostras impune manus. tu nobile gestes |
| 115 | germani spolium ante oculos referasque superba |
| 116 | me spirante domus Paelignae perfidus arma? |
| 117 | haec tibi, cara parens Acca, ad solacia luctus |
| 118 | dona feram, nati ut figas aeterna sepulcro.' |
| 119 | Talia vociferans stricto mucrone ruebat. |
| 120 | ast illi iam tela manu iamque arma fluebant |
| 121 | audita patria natisque et coniuge et armis, |
| 122 | ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror. |
| 123 | tum vox semanimi miseranda effunditur ore: |
| 124 | 'Parce, precor, dextrae, non ut mihi vita supersit |
| 125 | (quippe nefas hac velle frui), sed sanguine nostro |
| 126 | ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille |
| 127 | captivus, patrias nunc primum advectus in oras, |
| 128 | ille ego sum Satricus, Solimi genus. haud tua, nate, |
| 129 | fraus ulla est. iaceres in me cum fervidus hastam, |
| 130 | Poenus eram. verum castris elapsus acerbis |
| 131 | ad vos et carae properabam coniugis ora: |
| 132 | hunc rapui exanimi clipeum. sed iam unice nobis |
| 133 | haec fratris tumulis arma excusata reporta. |
| 134 | curarum tibi prima tamen sit, nate, referre |
| 135 | ductori monitus Paulo, producere bellum |
| 136 | nitatur Poenoque neget certamina Martis. |
| 137 | augurio exultat divum immensamque propinqua |
| 138 | stragem acie sperat. quaeso, cohibete furentem |
| 139 | Varronem: namque hunc fama est impellere signa. |
| 140 | sat magnum hoc miserae fuerit mihi cardine vitae |
| 141 | solamen cavisse meis. nunc ultima, nate, |
| 142 | invento simul atque amisso redde parenti |
| 143 | oscula.' sic fatus galeam exuit atque rigentis |
| 144 | invadit nati tremebundis colla lacertis: |
| 145 | attonito mentis verbis sanare pudorem |
| 146 | vulneris impressi et telum excusare laborat: |
| 147 | 'Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis? |
| 148 | non nox errorem nigranti condidit umbra? |
| 149 | cur trepidas? da, nate, magis, da iungere pectus. |
| 150 | absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum |
| 151 | hac condas oculos dextra, precor.' at miser imo |
| 152 | pectore suspirans iuvenis non verba vicesque |
| 153 | adloquio vocemve refert, sed sanguinis atri |
| 154 | sistere festinat cursum laceroque ligare |
| 155 | ocius inlacrimans altum velamine vulnus. |
| 156 | tandem inter gemitus miserae erupere querelae: |
| 157 | 'Sicine te nobis, genitor, Fortuna reducit |
| 158 | in patriam? sic te nato natumque parenti |
| 159 | impia restituit? felix o terque quaterque |
| 160 | frater, cui fatis genitorem agnoscere ademptum. |
| 161 | ast ego, Sidoniis imperditus, ecce, parentem |
| 162 | vulnere cognosco. saltem hoc, Fortuna, fuisset |
| 163 | solamen culpae, dubia ut mihi signa dedisses |
| 164 | infausti generis. verum linquetur iniquis |
| 165 | non ultra superis nostros scelerare labores.' |
| 166 | Haec dum amens queritur, iam deficiente cruore |
| 167 | in vacuas senior vitam disperserat auras. |
| 168 | tum iuvenis maestum attollens ad sidera vultum |
| 169 | 'Pollutae dextrae et facti Titania testis |
| 170 | infandi, quae nocturno mea lumine tela |
| 171 | derigis in patrium corpus, non amplius' inquit |
| 172 | 'his oculis et damnato violabere visu.' |
| 173 | haec memorat, simul ense fodit praecordia et atrum |
| 174 | sustentans vulnus mananti sanguine signat |
| 175 | in clipeo mandata patris: fvge proelia varro, |
| 176 | ac summi tegimen suspendit cuspide teli |
| 177 | defletumque super prosternit membra parentem. |
| 178 | Talia venturae mittebant omina pugnae |
| 179 | Ausoniis superi, sensimque abeuntibus umbris |
| 180 | conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo. |
| 181 | ductor in arma suos Libys et Romanus in arma |
| 182 | excibant de more suos, Poenisque redibat |
| 183 | qualis nulla dies omni surrexerit aevo. |
| 184 | 'Non verborum' inquit 'stimulantum' Poenus 'egetis, |
| 185 | Herculeis iter a metis ad Iapygis agros |
| 186 | vincendo emensi. nusquam est animosa Saguntos, |
| 187 | concessere Alpes, pater ipse superbus aquarum |
| 188 | Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo. |
| 189 | strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulcro |
| 190 | Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent |
| 191 | ossibus ac nullo sulcantur vomere campi. |
| 192 | clarior his titulus plusque adlatura cruoris |
| 193 | lux oritur. mihi magna satis, sat vero superque |
| 194 | bellandi merces sit gloria: cetera vobis |
| 195 | vincantur. quicquid diti devexit Hibero, |
| 196 | quicquid in Aetnaeis iactavit Roma triumphis, |
| 197 | quin etiam Libyco si quid de litore raptum |
| 198 | condidit, in vestros veniet sine sortibus enses. |
| 199 | ferte domos quod dextra dabit. nil ductor honoris |
| 200 | ex opibus posco. raptor per saecula longa |
| 201 | Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem. |
| 202 | qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen, |
| 203 | seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono, |
| 204 | adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi |
| 205 | rura magis centum Cereri fruticantia culmis, |
| 206 | electos optare dabo inter praemia campos. |
| 207 | addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda, |
| 208 | captivis late gregibus depascere ripas. |
| 209 | qui vero externo socius mihi sanguine Byrsae |
| 210 | signa moves, dextram Ausonia si caede cruentam |
| 211 | attolles, hinc iam civis Carthaginis esto. |
| 212 | neu vos Garganus Daunique fefellerit ora, |
| 213 | ad muros statis Romae. licet avia longe |
| 214 | urbs agat et nostro procul a certamine distet, |
| 215 | hic hodie ruet, atque ultra te ad proelia miles |
| 216 | nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum.' |
| 217 | Haec memorat. tum propulso munimine valli |
| 218 | fossarum rapuere moras, aciemque locorum |
| 219 | consilio curvis accommodat ordine ripis. |
| 220 | barbaricus laevo stetit ad certamina cornu |
| 221 | bellator Nasamon unaque immanior artus |
| 222 | Marmarides, tum Maurus atrox Garamasque Macesque |
| 223 | et Massylae acies et ferro vivere laetum |
| 224 | vulgus Adyrmachidae pariter, gens accola Nili, |
| 225 | corpora ab immodico servans nigrantia Phoebo. |
| 226 | quis positum agminibus caput imperiumque Nealces. |
| 227 | at parte in dextra, sinuat qua flexibus undam |
| 228 | Aufidus et curuo circum errat gurgite ripas, |
| 229 | Mago regit. subiere leves, quos horrida misit |
| 230 | Pyrene, populi et vario cinxere tumultu |
| 231 | flumineum latus: effulget caetrata iuventus, |
| 232 | Cantaber ante alios nec tectus tempora Vasco |
| 233 | ac torto miscens Baliaris proelia plumbo |
| 234 | Baetigenaeque viri. celsus media ipse coercet |
| 235 | agmina, quae patrio firmavit milite quaeque |
| 236 | Celtarum Eridano perfusis saepe catervis. |
| 237 | sed qua se fluvius retro labentibus undis |
| 238 | eripit et nullo cuneos munimine vallat, |
| 239 | turritas moles ac propugnacula dorso |
| 240 | belua nigranti gestans, ceu mobilis agger, |
| 241 | nutat et erectos attollit ad aethera muros. |
| 242 | cetera iam Numidis circumvolitare vagosque |
| 243 | ferre datur cursus et toto fervere campo. |
| 244 | Dum Libys incenso dispensat milite vires |
| 245 | hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget |
| 246 | factis quemque suis et se cognoscere iactat |
| 247 | qua dextra veniant stridentis sibila teli, |
| 248 | promittitque viris nulli se defore testem, |
| 249 | iam Varro exacta vallo legione movebat |
| 250 | cladum principia, ac pallenti laetus in unda |
| 251 | laxabat sedem venturis portitor umbris. |
| 252 | stant primi, quos sanguineae pendente vetabant |
| 253 | ire notae clipeo, defixique omine torpent. |
| 254 | iuxta terribilis facies: miseranda iacebant |
| 255 | corpora in amplexu, natusque in pectore patris |
| 256 | imposita vulnus dextra letale tegebat. |
| 257 | effusae lacrimae, Mancinique inde reversus |
| 258 | fraterna sub morte dolor, tum triste movebat |
| 259 | augurium et similes defuncto in corpore vultus. |
| 260 | ocius erroris culpam deflendaque facta |
| 261 | ductori pandunt atque arma vetantia pugnam. |
| 262 | ille ardens animi 'Ferte haec' ait 'omnia Paulo. |
| 263 | namque illum, cui femineo stant corde timores, |
| 264 | moverit ista manus, quae caede imbuta nefanda, |
| 265 | cum Furiae expeterent poenas, fortasse paterno |
| 266 | signavit moriens sceleratum sanguine carmen.' |
| 267 | Tum minitans propere discribit munera pugnae, |
| 268 | quaque feras saevus gentes aciemque Nealces |
| 269 | temperat, hac sese Marso cum milite cumque |
| 270 | Samnitum opponit signis et Iapyge alumno. |
| 271 | at campi medio (namque hac in parte videbat |
| 272 | stare ducem Libyae) Servilius obuia adire |
| 273 | arma et Picentis Umbrosque inferre iubetur. |
| 274 | cetera Paulus habet dextro certamina cornu. |
| 275 | his super insidias contra Nomadumque volucrem |
| 276 | Scipiadae datur ire manum, quaeque arte dolisque |
| 277 | scindent se turmae, praedicit spargere bellum. |
| 278 | Iamque propinquabant acies, agilique virorum |
| 279 | discursu mixtoque simul calefacta per ora |
| 280 | cornipedum hinnitu et multum strepitantibus armis |
| 281 | errabat caecum turbata per agmina murmur. |
| 282 | sic, ubi prima movent pelago certamina venti, |
| 283 | inclusam rabiem ac sparsuras astra procellas |
| 284 | parturit unda freti fundoque emota minacis |
| 285 | expirat per saxa sonos atque acta cavernis |
| 286 | torquet anhelantem spumanti vertice pontum. |
| 287 | Nec vero fati tam saevo in turbine solum |
| 288 | terrarum fuit ille labor. discordia demens |
| 289 | intravit caelo superosque ad bella coegit. |
| 290 | hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo |
| 291 | et domitor tumidi pugnat maris, hinc Venus amens, |
| 292 | hinc Vesta et captae stimulatus caede Sagunti |
| 293 | Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe |
| 294 | Indigetesque dei Faunusque satorque Quirinus |
| 295 | alternusque animae mutato Castore Pollux. |
| 296 | contra cincta latus ferro Saturnia Iuno |
| 297 | et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis, |
| 298 | ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon, |
| 299 | multaque praeterea divorum turba minorum. |
| 300 | quorum ubi mole simul venientum et gressibus alma |
| 301 | intremuit tellus, pars implevere propinquos |
| 302 | divisi montes, pars sedem nube sub alta |
| 303 | ceperunt: vacuo descensum ad proelia caelo. |
| 304 | Tollitur immensus deserta ad sidera clamor, |
| 305 | Phlegraeis quantas effudit ad aethera voces |
| 306 | terrigena in campis exercitus, aut sator aevi |
| 307 | quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit |
| 308 | Iuppiter, extructis vidit cum montibus ire |
| 309 | magnanimos raptum caelestia regna Gigantas. |
| 310 | nec vero prima in tantis concursibus hasta |
| 311 | ulla fuit: stridens nimbus certante furore |
| 312 | telorum simul effusus, cupidaeque cruoris |
| 313 | hinc atque hinc animae gemina cecidere procella. |
| 314 | ac prius insanus dextra quam ducitur ensis |
| 315 | bellantum pars magna iacet. super ipsa suorum |
| 316 | corpora consistunt avidi calcantque gementis. |
| 317 | nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu |
| 318 | avertive potest pubes, aut ordine pelli |
| 319 | fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede |
| 320 | si coeptet Calpen impacto gurgite pontus. |
| 321 | amisere ictus spatium, nec morte peracta |
| 322 | artatis cecidisse licet. galea horrida flictu |
| 323 | adversae ardescit galeae, clipeusque fatiscit |
| 324 | impulsu clipei, atque ensis contunditur ense. |
| 325 | pes pede, virque viro teritur, tellusque videri |
| 326 | sanguine operta nequit, caelumque et sidera pendens |
| 327 | abstulit ingestis nox densa sub aethere telis. |
| 328 | quis astare loco dederat Fortuna secundo, |
| 329 | contorum longo et procerae cuspidis ictu, |
| 330 | ceu primas agitent acies, certamina miscent. |
| 331 | at, quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo, |
| 332 | missilibus certant pugnas aequare priorum. |
| 333 | ultra clamor agit bellum, milesque cupiti |
| 334 | Martis inops saevis impellit vocibus hostem. |
| 335 | non ullum defit teli genus. hi sude pugnas, |
| 336 | hi pinu flagrante cient, hi pondere pili, |
| 337 | at saxis fundaque alius iaculoque volucri. |
| 338 | interdum stridens per nubila fertur harundo, |
| 339 | interdumque ipsis metuenda phalarica muris. |
| 340 | Speramusne, deae, quarum mihi sacra coluntur, |
| 341 | mortali totum hunc aperire in saecula voce |
| 342 | posse diem? tantumne datis confidere linguae, |
| 343 | ut Cannas uno ore sonem? si gloria vobis |
| 344 | nostra placet neque vos magnis avertitis ausis, |
| 345 | huc omnis cantus Phoebumque vocate parentem. |
| 346 | verum utinam posthac animo, Romane, secunda, |
| 347 | quanto nunc adversa, feras, sintque hactenus, oro, |
| 348 | nec libeat temptare deis an Troia proles |
| 349 | par bellum tolerare queat. tuque anxia fati |
| 350 | pone, precor, lacrimas et adora vulnera laudes |
| 351 | perpetuas paritura tibi. nam tempore, Roma, |
| 352 | nullo maior eris. mox sic labere secundis |
| 353 | ut sola cladum tuearis nomina fama. |
| 354 | Iamque inter varias Fortuna utrimque virorum |
| 355 | alternata vices incerto eluserat iras |
| 356 | eventu, mediaque diu pendente per ambas |
| 357 | spe gentis, paribus Mavors flagrabat in armis: |
| 358 | mitia ceu viridis agitant cum flamina culmos, |
| 359 | necdum maturas impellit ventus aristas, |
| 360 | huc atque huc it summa seges nutansque vicissim |
| 361 | alterno lente motu incurvata nitescit. |
| 362 | tandem barbaricis perfractam viribus acri |
| 363 | dissipat incurrens aciem clamore Nealces. |
| 364 | laxati cunei, perque intervalla citatus |
| 365 | inrupit trepidis hostis. tum turbine nigro |
| 366 | sanguinis exundat torrens, nullumque sub una |
| 367 | cuspide procumbit corpus. dum vulnera tergo |
| 368 | bellator timet Ausonius, per pectora saevas |
| 369 | exceptat mortes et leto dedecus arcet. |
| 370 | Stabat cum primis mediae certamine pugnae |
| 371 | aspera semper amans et par cuicumque periclo |
| 372 | Scaevola, nec tanta vitam iam strage volebat, |
| 373 | sed dignum proavo letum et sub nomine mortem. |
| 374 | is postquam frangi res atque augescere vidit |
| 375 | exitium, 'Brevis hoc vitae, quodcumque relictum, |
| 376 | extendamus;' ait 'nam virtus futtile nomen, |
| 377 | ni decori sat sint pariendo tempora leti.' |
| 378 | dixit et in medios, qua dextera concita Poeni |
| 379 | limitem agit, vasto conixus turbine fertur. |
| 380 | hic exultantem Caralim atque erepta volentem |
| 381 | indvere excelso caesi gestamina trunco |
| 382 | ense subit, capuloque tenus ferrum impulit ira. |
| 383 | volvitur ille ruens atque arva hostilia morsu |
| 384 | adpetit et mortis premit in tellure dolores. |
| 385 | nec Gabaris Sicchaeque virum tenuere furentes |
| 386 | concordi virtute manus; sed perdidit acer, |
| 387 | dum stat, decisam Gabar inter proelia dextram; |
| 388 | at Siccha auxilium, magno turbante dolore, |
| 389 | dum temere accelerat, calcato improvidus ense |
| 390 | succidit ac nudae sero vestigia plantae |
| 391 | damnavit dextraque iacet morientis amici. |
| 392 | tandem convertit fatalia tela Nealcae |
| 393 | fulminei gliscens iuvenis furor. exilit ardens |
| 394 | nomine tam claro stimulante ad praemia caedis. |
| 395 | tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis |
| 396 | detulerat torrens, raptum contorquet in ora |
| 397 | turbidus. incusso crepuerunt pondere malae, |
| 398 | ablatusque viro vultus: concreta cruento |
| 399 | per nares cerebro sanies fluit, atraque manant |
| 400 | orbibus elisis et trunca lumina fronte. |
| 401 | sternitur unanimo Marius succurrere Capro |
| 402 | conatus metuensque viro superesse cadenti. |
| 403 | lucis idem auspicium ac patrium et commune duobus |
| 404 | paupertas: sacro iuvenes Praeneste creati |
| 405 | miscuerant studia et iuncta tellure serebant. |
| 406 | velle ac nolle ambobus idem sociataque toto |
| 407 | mens aevo ac parvis dives concordia rebus. |
| 408 | occubuere simul, votisque ex omnibus unum |
| 409 | id Fortuna dedit, iunctam inter proelia mortem. |
| 410 | arma fuere decus victori bina Symaetho. |
| 411 | Sed longum tanto laetari munere casus |
| 412 | haud licitum Poenis. aderat terrore minaci |
| 413 | Scipio conversae miseratus terga cohortis |
| 414 | et cuncti fons Varro mali flavusque comarum |
| 415 | Curio et a primo descendens consule Brutus. |
| 416 | atque his fulta viris acies repararet ademptum |
| 417 | mole nova campum, subito ni turbine Poenus |
| 418 | agmina frenasset iam procurrentia ductor. |
| 419 | isque ut Varronem procul inter proelia vidit |
| 420 | et iuxta sagulo circumvolitare rubenti |
| 421 | lictorem, 'Nosco pompam atque insignia nosco. |
| 422 | Flaminius modo talis' ait. tum fervidus acrem |
| 423 | ingentis clipei tonitru praenuntiat iram. |
| 424 | heu miser! aequari potuisti funere Paulo, |
| 425 | si tibi non ira superum tunc esset ademptum |
| 426 | Hannibalis cecidisse manu. quam saepe querere, |
| 427 | Varro, deis, quod Sidonium defugeris ensem! |
| 428 | nam, rapido subitam portans in morte salutem |
| 429 | procursu ~incepta in sese discrimina vertit |
| 430 | Scipio. nec Poenum, quamquam est ereptus opimae |
| 431 | caedis honor, mutasse piget maiore sub hoste |
| 432 | proelia et erepti Ticina ad flumina patris |
| 433 | exigere oblato tandem certamine poenas. |
| 434 | stabant educti diversis orbis in oris, |
| 435 | quantos non alias vidit concurrere tellus, |
| 436 | Marte viri dextraque pares, sed cetera ductor |
| 437 | anteibat Latius, melior pietate fideque. |
| 438 | Desiluere cava turbati ad proelia nube, |
| 439 | Mavors Scipiadae metuens, Tritonia Poeno, |
| 440 | adventuque deum intrepidis ductoribus ambae |
| 441 | contremuere acies. ater, qua pectora flectit |
| 442 | Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore |
| 443 | sibilaque horrificis torquet serpentibus aegis. |
| 444 | fulgent sanguinei, geminum vibrare cometem |
| 445 | ut credas, oculi, summaque in casside largus |
| 446 | undantis voluit flammas ad sidera vertex. |
| 447 | at Mavors, moto proturbans aera telo |
| 448 | et clipeo campum involvens, Aetnaea Cyclopum |
| 449 | munere fundentem loricam incendia gestat |
| 450 | ac pulsat fulva consurgens aethera crista. |
| 451 | Ductores pugnae intenti, quantumque vicissim |
| 452 | auderent, propius mensi, tamen arma ferentis |
| 453 | sensere advenisse deos et laetus uterque |
| 454 | spectari superis addebant mentibus iras. |
| 455 | iamque ictu valido libratam a pectore Poeni |
| 456 | Pallas in oblicum dextra detorserat hastam, |
| 457 | et Gradivus, opem divae portare ferocis |
| 458 | exemplo doctus, porgebat protinus ensem |
| 459 | Aetnaeum in pugnas iuveni ac maiora iubebat. |
| 460 | tum Virgo ignescens penitus violenta repente |
| 461 | suffudit flammis ora atque obliqua retorquens |
| 462 | lumina turbato superavit Gorgona vultu. |
| 463 | erexere omnes immania membra chelydri |
| 464 | aegide commota, primique furoris ad ictus |
| 465 | rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors. |
| 466 | hic dea convulsam rapido conamine partem |
| 467 | vicini montis scopulisque horrentia saxa |
| 468 | in Martem furibunda iacit, longeque relatos |
| 469 | expavit sonitus tremefacto litore Sason. |
| 470 | At non haec superum fallebant proelia regem. |
| 471 | demittit propere succinctam nubibus Irim |
| 472 | quae nimios frenet motus, ac talia fatur: |
| 473 | 'I, dea, et Oenotris velox adlabere terris |
| 474 | germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras |
| 475 | nec speret fixas Parcarum vertere leges. |
| 476 | dic etiam: "Ni desistis (nam virus et aestus |
| 477 | flammiferae novi mentis) nec colligis iram, |
| 478 | aegide praecellant quantum horrida fulmina nosces."' |
| 479 | Quae postquam accepit dubitans Tritonia virgo |
| 480 | nec sat certa diu, patriis an cederet armis, |
| 481 | 'Absistemus' ait 'campo. sed Pallade pulsa |
| 482 | num fata avertet? caeloque arcebit ab alto |
| 483 | cernere Gargani ferventia caedibus arva?' |
| 484 | haec effata cava Poenum in certamina nube |
| 485 | sublatum diversa tulit terrasque reliquit. |
| 486 | At Gradivus atrox remeantis in aethera divae |
| 487 | abscessu revocat mentes fusosque per aequor |
| 488 | ipse manu magna nebulam circumdatus acri |
| 489 | restituit pugnae. convertunt signa novamque |
| 490 | instaurant Itali versa formidine caedem. |
| 491 | cum ventis positus custos, cui flamina carcer |
| 492 | imperio compressa tenet caelumque ruentes |
| 493 | Eurique et Boreae parent Corique Notique, |
| 494 | Iunonis precibus promissa haud parva ferentis |
| 495 | regnantem Aetolis Vulturnum in proelia campis |
| 496 | effrenat. placet hic irae exitiabilis ultor. |
| 497 | qui, se postquam Aetnae mersit candente barathro |
| 498 | concepitque ignes et flammea protulit ora, |
| 499 | evolat horrendo stridore ac Daunia regna |
| 500 | perflat agens caecam glomerato pulvere nubem. |
| 501 | eripuere oculos aurae vocemque manusque. |
| 502 | vertice harenoso candentis, flebile dictu, |
| 503 | torquet in ora globos Italum et bellare maniplis |
| 504 | iussa laetatur rabie. tum mole ruinae |
| 505 | sternuntur tellure et miles et arma tubaeque, |
| 506 | atque omnis retro flatu occursante refertur |
| 507 | lancea et in tergum Rutulis cadit inritus ictus. |
| 508 | atque idem flatus Poenorum tela secundant, |
| 509 | et velut ammento contorta hastilia turbo |
| 510 | adiuvat ac Tyrias impellit stridulus hastas. |
| 511 | tum denso fauces praeclusus pulvere miles |
| 512 | ignavam mortem compresso maeret hiatu. |
| 513 | ipse caput flavum caligine conditus atra |
| 514 | Vulturnus multaque comam perfusus harena |
| 515 | nunc versos agit a tergo stridentibus alis, |
| 516 | nunc mediam in frontem veniens clamante procella |
| 517 | obuius arma quatit patuloque insibilat ore. |
| 518 | interdum intentos pugnae et iam iamque ferentis |
| 519 | hostili iugulo ferrum conamine et ictu |
| 520 | avertit dextramque ipso de vulnere vellit. |
| 521 | nec satis Ausonias passim foedare cohortes: |
| 522 | in Martem vomit immixtas mugitibus auras |
| 523 | bisque dei summas vibravit turbine cristas. |
| 524 | Quae dum Romuleis exercet proelia turmis |
| 525 | Aeolius furor et Martem succendit in iras, |
| 526 | adfatur Virgo, socia Iunone, parentem: |
| 527 | 'Quantos Gradivus fluctus in Punica castra, |
| 528 | respice, agit quantisque furens se caedibus implet! |
| 529 | nunc, quaeso, terris descendere non placet Irim? |
| 530 | quamquam ego non Teucros (nostro cum pignore regnet |
| 531 | Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim) |
| 532 | non Teucros delere aderam, sed lumen alumnae |
| 533 | Hannibalem Libyae pelli florentibus annis |
| 534 | vita atque extingui primordia tanta negabam.' |
| 535 | Excipit hic Iuno longique laboris ab ira |
| 536 | 'Immo,' ait 'ut noscant gentes, immania quantum |
| 537 | regna Iovis valeant cunctisque potentia quantum |
| 538 | antistet, coniunx, superis tua, disice telo |
| 539 | flagranti (nil oramus) Carthaginis arces |
| 540 | Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu |
| 541 | Tartareis immerge vadis aut obrue ponto.' |
| 542 | Contra quae miti respondet Iuppiter ore: |
| 543 | 'Certatis fatis et spes extenditis aegras. |
| 544 | ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas, |
| 545 | contundet Tyrios iuvenis ac nomina gentis |
| 546 | induet et Libycam feret in Capitolia laurum. |
| 547 | at, cui tu, coniunx, cui das animosque decusque, |
| 548 | (fata cano) avertet populis Laurentibus arma. |
| 549 | nec longe cladis metae. venit hora diesque, |
| 550 | qua nullas umquam transisse optaverit Alpes.' |
| 551 | sic ait atque Irim propere demittit Olympo |
| 552 | quae revocet Martem iubeatque abscedere pugna. |
| 553 | nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas |
| 554 | cum fremitu nubes, quamquam lituique tubaeque |
| 555 | vulneraque et sanguis et clamor et arma iuvarent. |
| 556 | Vt patuit liber superum certamine tandem |
| 557 | laxatusque deo campus, ruit aequore ab imo |
| 558 | Poenus quo sensim caelestia fugerat arma, |
| 559 | magna voce trahens equitemque virosque feraeque |
| 560 | turrigerae molem tormentorumque labores. |
| 561 | atque ubi turbantem levioris ense catervas |
| 562 | agnovit iuvenem, scintillavitque cruentis |
| 563 | ira genis, 'Quaenam Furiae quisve egit in hostem, |
| 564 | en, Minuci, deus, ut rursus te credere nobis |
| 565 | auderes?' inquit 'genitor tibi natus ab armis |
| 566 | ille meis ubi nunc Fabius? semel, improbe, nostras |
| 567 | sit satis evasisse manus.' atque inde superbis |
| 568 | hasta comes dictis murali turbine pectus |
| 569 | transforat et voces venturas occupat ictu. |
| 570 | Nec ferro saevire sat est. appellitur atra |
| 571 | mole fera, et monstris componitur Itala pubes. |
| 572 | nam praevectus equo moderantem cuspide Lucas |
| 573 | Maurum in bella boves stimulis maioribus ire |
| 574 | ac raptare iubet Libycarum armenta ferarum. |
| 575 | immane stridens agitur crebroque coacta |
| 576 | vulnere bellatrix properos fert belua gressus. |
| 577 | liventi dorso turris flammaque virisque |
| 578 | et iaculis armata sedet. procul aspera grando |
| 579 | saxorum super arma ruit, passimque volanti |
| 580 | celsus telorum fundit Libys aggere nimbum. |
| 581 | stat niveis longum stipata per agmina vallum |
| 582 | dentibus, atque ebori praefixa comminus hasta |
| 583 | fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis. |
| 584 | hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma |
| 585 | exigit Ufentis sceleratum belua dentem |
| 586 | clamantemque ferens calcata per agmina portat. |
| 587 | nec levius Tadio letum: qua tegmine thorax |
| 588 | multiplicis lini claudit latus, improba sensim |
| 589 | corpore non laeso penetrarunt spicula dentis |
| 590 | et sublime virum clipeo resonante tulerunt. |
| 591 | haud excussa novi virtus terrore pericli: |
| 592 | utitur ad laudem casu geminumque citato |
| 593 | vicinus fronti lumen transverberat ense. |
| 594 | extimulata gravi sese fera tollit ad auras |
| 595 | vulnere et erectis excussam cruribus alte |
| 596 | pone iacit volvens reflexo pondere turrim. |
| 597 | arma virique simul spoliataque belua visu |
| 598 | sternuntur subita, miserandum, mixta ruina. |
| 599 | Spargi flagrantis contra bellantia monstra |
| 600 | Dardanius taedas ductor iubet et facis atrae, |
| 601 | quos fera circumfert, compleri sulphure muros. |
| 602 | nec iusso mora. collectis fumantia lucent |
| 603 | terga elephantorum flammis, raptusque sonoro |
| 604 | ignis edax vento per propugnacula fertur. |
| 605 | non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor |
| 606 | cum iacit, et silvis spatiatur fervida pestis, |
| 607 | frondosi ignescunt scopuli, subitoque per alta |
| 608 | conlucet iuga dissultans Vulcanius ardor. |
| 609 | it fera candenti torrente bitumine corpus |
| 610 | amens et laxo diducit limite turmas. |
| 611 | nec cuiquam virtus propiora capessere bella: |
| 612 | longinquis audent iaculis et harundinis ictu. |
| 613 | uritur impatiens et magni corporis aestu |
| 614 | huc atque huc iactas accendit belua flammas, |
| 615 | donec vicini tandem se fluminis undis |
| 616 | praecipitem dedit et tenui decepta liquore |
| 617 | stagnantis per plana vadi tulit incita longis |
| 618 | extantem ripis flammam. tum denique sese |
| 619 | gurgitis immersit molem capiente profundo. |
| 620 | At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis |
| 621 | igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes |
| 622 | nunc iaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo |
| 623 | eminus incessunt, ut qui castella per altos |
| 624 | oppugnat munita locos atque adsidet arces. |
| 625 | ausus digna viro, fortuna digna secunda, |
| 626 | extulerat dextram atque adversum comminus ensem |
| 627 | Mincius infelix ausi, sed stridula anhelum |
| 628 | fervorem effundens monstri manus abstulit acri |
| 629 | implicitum nexu diroque ligamine torsit |
| 630 | et superas alte miserum iaculata per auras |
| 631 | telluri elisis adflixit, flebile, membris. |
| 632 | Has inter clades viso Varrone sub armis |
| 633 | increpitans Paulus 'Quin imus comminus' inquit |
| 634 | 'ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis |
| 635 | staturum ante tuos currus promisimus urbi? |
| 636 | heu patria, heu plebes scelerata et prava favoris! |
| 637 | haud umquam expedies tam dura sorte malorum, |
| 638 | quem tibi non nasci fuerit per vota petendum, |
| 639 | Varronem Hannibalemne, magis.' dum talia Paulus, |
| 640 | urget praecipitis Libys atque in terga ruentum |
| 641 | ante oculos cunctas ductoris concitat hastas. |
| 642 | pulsatur galea et quatiuntur consulis arma. |
| 643 | acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostis. |
| 644 | Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo |
| 645 | avia diducto, convertit Varro manuque |
| 646 | cornipedem inflectens 'Das,' inquit 'patria, poenas, |
| 647 | quae Fabio incolumi Varronem ad bella vocasti. |
| 648 | quaenam autem mentis vel quae discordia fati |
| 649 | Parcarumque latens fraus est? abrumpere cuncta |
| 650 | iamdudum cum luce libet. sed comprimit ensem |
| 651 | nescio qui deus. at quae me ad graviora reservat! |
| 652 | vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum |
| 653 | hos referam populo fasces atque ora per urbes |
| 654 | iratas spectanda dabo et, quo saevius ipse |
| 655 | Hannibal haud poscat, fugiam et te, Roma, videbo?' |
| 656 | plura indignantem telis propioribus hostes |
| 657 | egere, et sonipes rapuit laxatus habenas. |