Silius, Punica, Liber VIII
| 1 | Primus Agenoridum cedentia terga videre |
| 2 | Aeneadis dederat Fabius. Romana parentem |
| 3 | solum castra vocant, solum vocat Hannibal hostem |
| 4 | impatiensque morae fremit: ut sit copia Martis, |
| 5 | expectanda viri fata optandumque sub armis |
| 6 | Parcarum auxilium. namque hac spirante senecta |
| 7 | nequiquam sese Latium sperare cruorem. |
| 8 | iam vero concors miles signisque relatis |
| 9 | indivisus honos, iterumque et rursus eidem |
| 10 | soli obluctandum Fabio maioribus aegrum |
| 11 | angebant curis. lentando fervida bella |
| 12 | dictator cum multa adeo, tum miles egenus |
| 13 | cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi |
| 14 | egerat et, quamquam finis pugnaque manuque |
| 15 | haud dum partus erat, iam bello vicerat hostem. |
| 16 | quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces, |
| 17 | vaniloquum Celtae genus ac mutabile mentis, |
| 18 | respectare domos: maerebant caede sine ulla |
| 19 | (insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore |
| 20 | inter tela siti Mavortis hebescere dextras. |
| 21 | his super internae labes et civica vulnus |
| 22 | invidia augebant. laevus conatibus Hannon |
| 23 | ductoris non ulla domo summittere patres |
| 24 | auxilia aut ullis opibus iuvisse sinebat. |
| 25 | Quis lacerum curis et rerum extrema paventem |
| 26 | ad spes armorum et furialia vota reducit |
| 27 | praescia Cannarum Iuno atque elata futuris. |
| 28 | namque hac accitam stagnis Laurentibus Annam |
| 29 | adfatur voce et blandis hortatibus implet: |
| 30 | 'Sanguine cognato iuvenis tibi, diva, laborat |
| 31 | Hannibal a vestro nomen memorabile Belo. |
| 32 | perge age, et insanos curarum comprime fluctus. |
| 33 | excute sollicito Fabium. sola ille Latinos |
| 34 | sub iuga mittendi mora iam discingitur armis. |
| 35 | cum Varrone manus et cum Varrone serenda |
| 36 | proelia, nec desit fatis ad signa movenda. |
| 37 | ipsa adero. tendat iamdudum in Iapyga campum. |
| 38 | huc Trebiae rursum et Trasimenni fata sequentur.' |
| 39 | Tum diva Indigetis castis contermina lucis |
| 40 | 'Haud' inquit 'tua ius nobis praecepta morari. |
| 41 | sit fas, sit tantum, quaeso, retinere favorem |
| 42 | antiquae patriae mandataque magna sororis, |
| 43 | quamquam inter Latios Annae stet numen honores.' |
| 44 | Multa retro rerum iacet atque ambagibus aevi |
| 45 | obtegitur densa caligine mersa vetustas, |
| 46 | cur Sarrana dicent Oenotri numina templo, |
| 47 | regnisque Aeneadum germana colatur Elissae. |
| 48 | sed pressis stringam revocatam ab origine famam |
| 49 | narrandi metis breviterque antiqua revolvam. |
| 50 | Iliaco postquam deserta est hospite Dido |
| 51 | et spes abruptae, mediam in penetralibus atram |
| 52 | festinat furibunda pyram. tum corripit ensem |
| 53 | certa necis, profugi donum exitiale mariti. |
| 54 | despectus taedae regnis se imponit Iarbas, |
| 55 | et tepido fugit Anna rogo. quis rebus egenis |
| 56 | ferret opem, Nomadum late terrente tyranno? |
| 57 | Battus Cyrenen molli tum forte fovebat |
| 58 | imperio, mitis Battus lacrimasque dedisse |
| 59 | casibus humanis facilis. qui supplice visa |
| 60 | intremuit regum eventus dextramque tetendit. |
| 61 | atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas, |
| 62 | servata interea sedes: nec longius uti |
| 63 | his opibus Battoque fuit. nam ferre per aequor |
| 64 | exitium miserae iam Pygmaliona docebat. |
| 65 | ergo agitur pelago, divis inimica sibique, |
| 66 | quod se non dederit comitem in suprema sorori, |
| 67 | donec iactatam laceris, miserabile, velis |
| 68 | fatalis turbo in Laurentis expulit oras. |
| 69 | non caeli, non illa soli, non gnara colentum |
| 70 | Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra. |
| 71 | ecce autem Aeneas sacro comitatus Iulo, |
| 72 | iam regni compos, noto sese ore ferebat. |
| 73 | qui terrae defixam oculos et multa timentem |
| 74 | ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli |
| 75 | attollit mitique manu intra limina ducit. |
| 76 | atque ubi iam casus adversorumque pavorem |
| 77 | hospitii lenivit honos, tum discere maesta |
| 78 | exposcit cura letum infelicis Elissae. |
| 79 | cui sic verba trahens largis cum fletibus Anna |
| 80 | incipit et blandas addit pro tempore voces: |
| 81 | 'Nate dea, solus regni lucisque fuisti |
| 82 | germanae tu causa meae: mors testis et ille |
| 83 | (heu cur non idem mihi tum!) rogus. ora videre |
| 84 | postquam est ereptum miserae tua, litore sedit |
| 85 | interdum, stetit interdum, ventosque secuta |
| 86 | infelix oculis magno clamore vocabat |
| 87 | Aenean comitemque tuae se imponere solam |
| 88 | orabat paterere rati. mox turbida anhelum |
| 89 | rettulit in thalamos cursum subitoque tremore |
| 90 | substitit et sacrum timuit tetigisse cubile. |
| 91 | inde amens nunc sideream fulgentis Iuli |
| 92 | effigiem fovet amplexu, nunc tota repente |
| 93 | ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet |
| 94 | conqueriturque tibi et sperat responsa remitti. |
| 95 | non umquam spem ponit amor: iam tecta domumque |
| 96 | deserit et rursus portus furibunda revisit, |
| 97 | si qui te referant converso flamine venti. |
| 98 | ad magicas etiam fallax atque improba gentis |
| 99 | Massylae levitas descendere compulit artes. |
| 100 | heu sacri vatum errores! dum numina noctis |
| 101 | eliciunt spondentque novis medicamina curis, |
| 102 | quod vidi decepta nefas! congessit in atram |
| 103 | cuncta tui monumenta pyram et non prospera dona.' |
| 104 | Tunc sic Aeneas dulci repetitus amore: |
| 105 | 'Tellurem hanc iuro, vota inter nostra frequenter |
| 106 | auditam vobis, iuro caput, Anna, tibique |
| 107 | germanaeque tuae dilectum mitis Iuli, |
| 108 | respiciens aegerque animi tum regna reliqui |
| 109 | vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus |
| 110 | meque sua ratibus dextra imposuisset et alto |
| 111 | egisset rapidis classem Cyllenius Euris. |
| 112 | sed cur (heu seri monitus!), cur tempore tali |
| 113 | incustodito saevire dedistis amori?' |
| 114 | Contra sic infit volvens vix murmur anhelum |
| 115 | inter singultus labrisque trementibus Anna: |
| 116 | 'Nigro forte Iovi, cui tertia regna laborant, |
| 117 | atque atri sociae thalami nova sacra parabam, |
| 118 | quis aegram mentem et trepidantia corda levaret |
| 119 | infelix germana tori, furvasque trahebam |
| 120 | ipsa manu properans ad visa pianda bidentis; |
| 121 | ~namque asper somno dirus me impleverat horror, |
| 122 | terque suam Dido, ter cum clamore vocarat |
| 123 | et laeta exultans ostenderat ora Sychaeus. |
| 124 | quae dum abigo menti et sub lucem ut visa secundent |
| 125 | oro caelicolas ac vivo purgor in amni, |
| 126 | illa cito passu pervecta ad litora mutae |
| 127 | oscula, qua steteras, bis terque infixit harenae: |
| 128 | deinde amplexa sinu late vestigia fovit, |
| 129 | ceu cinerem orbatae pressant ad pectora matres. |
| 130 | tum rapido praeceps cursu resolutaque crinem |
| 131 | evasit propere in celsam, quam struxerat ante |
| 132 | magna mole, pyram, cuius de sede dabatur |
| 133 | cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem. |
| 134 | hic Phrygiam vestem et bacatum induta monile, |
| 135 | postquam illum infelix hausit, quo munera primum |
| 136 | sunt conspecta, diem et convivia mente reduxit |
| 137 | festasque adventu mensas teque ordine Troiae |
| 138 | narrantem longos se pervigilante labores, |
| 139 | in portus amens rorantia lumina flexit: |
| 140 | "Di longae noctis, quorum iam numina nobis |
| 141 | mors instans maiora facit, precor," inquit "adeste |
| 142 | et placidi victos ardore admittite manis. |
| 143 | Aeneae coniunx, Veneris nurus, ulta maritum, |
| 144 | vidi constructas nostrae Carthaginis arces. |
| 145 | nunc ad vos magni descendet corporis umbra. |
| 146 | me quoque fors dulci quondam vir notus amore |
| 147 | expectat, curas cupiens aequare priores." |
| 148 | haec dicens ensem media in praecordia adegit, |
| 149 | ensem Dardanii quaesitum in pignus amoris. |
| 150 | viderunt comites tristique per atria planctu |
| 151 | concurrunt: magnis resonant ululatibus aedes. |
| 152 | accepi infelix dirisque exterrita fatis, |
| 153 | ora manu lacerans, lymphato regia cursu |
| 154 | tecta peto celsosque gradus evadere nitor. |
| 155 | ter diro fueram conata incumbere ferro, |
| 156 | ter cecidi exanimae membris revoluta sororis. |
| 157 | iamque ferebatur vicina per oppida rumor: |
| 158 | arma parant Nomadum proceres et saevus Iarbas. |
| 159 | tum Cyrenaeam fatis agitantibus urbem |
| 160 | devenio. hinc vestris pelagi vis adpulit oris.' |
| 161 | Motus erat placidumque animum mentemque quietam |
| 162 | Troius in miseram rector susceperat Annam. |
| 163 | iamque omnis luctus omnisque e pectore curas |
| 164 | dispulerat, Phrygiis nec iam amplius advena tectis |
| 165 | illa videbatur. tacito nox atra sopore |
| 166 | cuncta per et terras et lati stagna profundi |
| 167 | condiderat, tristi cum Dido aegerrima vultu |
| 168 | has visa in somnis germanae effundere voces: |
| 169 | 'His, soror, in tectis longae indulgere quieti, |
| 170 | heu nimium secura, potes, nec, quae tibi fraudes |
| 171 | tendantur, quae circumstent discrimina, cernis? |
| 172 | at nondum nostro infaustos generique soloque |
| 173 | Laomedonteae noscis telluris alumnos? |
| 174 | dum caelum rapida stellas vertigine volvet, |
| 175 | lunaque fraterno lustrabit lumine terras, |
| 176 | pax nulla Aeneadas inter Tyriosque manebit. |
| 177 | surge, age: iam tacitas suspecta Lavinia fraudes |
| 178 | molitur dirumque nefas sub corde volutat |
| 179 | praeterea, ne falsa putes haec fingere somnum, |
| 180 | haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus |
| 181 | labitur et leni per valles volvitur amne. |
| 182 | huc rapies, germana, viam tutosque receptus. |
| 183 | te sacra excipient hilares in flumina Nymphae, |
| 184 | aeternumque Italis numen celebrabere in oris.' |
| 185 | sic fata in tenuem Phoenissa evanuit auram. |
| 186 | Anna novis somno excutitur perterrita visis, |
| 187 | itque timor totos gelido sudore per artus. |
| 188 | tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta, |
| 189 | prosiluit stratis humilique egressa fenestra |
| 190 | per patulos currit plantis pernicibus agros, |
| 191 | donec harenoso, sic fama, Numicius illam |
| 192 | suscepit gremio vitreisque abscondidit antris. |
| 193 | orta dies totum radiis impleverat orbem, |
| 194 | cum nullam Aeneadae thalamis Sidonida nacti |
| 195 | et Rutulum magno errantes clamore per agrum |
| 196 | vicini ad ripas fluvii manifesta secuntur |
| 197 | signa pedum, dumque inter se mirantur, ab alto |
| 198 | amnis aquas cursumque rapit. tum sedibus imis |
| 199 | inter caeruleas visa est residere sorores |
| 200 | Sidonis et placido Teucros adfarier ore. |
| 201 | ex illo primis anni celebrata diebus |
| 202 | per totam Ausoniam venerando numine culta est. |
| 203 | Hanc postquam in tristis Italum Saturnia pugnas |
| 204 | hortata est, celeri superum petit aethera curru, |
| 205 | optatum Latii tandem potura cruorem. |
| 206 | diva deae parere parat magnumque Libyssae |
| 207 | ductorem gentis nulli conspecta petebat. |
| 208 | ille virum coetu tum forte remotus ab omni |
| 209 | incertos rerum eventus bellique volutans |
| 210 | anxia ducebat vigili suspiria voce. |
| 211 | cui dea sic dictis curas solatur amicis: |
| 212 | 'Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis |
| 213 | Sidoniae, ducis cura aegrescente dolorem? |
| 214 | omnis iam placata tibi manet ira deorum, |
| 215 | omnis Agenoridis rediit favor. eia, age, segnis |
| 216 | rumpe moras, rape Marmaricas in proelia vires. |
| 217 | mutati fasces. iam bellum atque arma senatus |
| 218 | ex inconsulto posuit Tirynthius heros, |
| 219 | cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda. |
| 220 | me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis |
| 221 | misit. ego Oenotris aeternum numen in oris |
| 222 | concelebror vestri generata e sanguine Beli. |
| 223 | haud mora sit: rapido belli rape fulmina cursu. |
| 224 | celsus Iapygios ubi se Garganus in agros |
| 225 | explicat (haud longe tellus), huc derige signa. |
| 226 | [haec, ut Roma cadat, sat erit victoria Poenis.'] |
| 227 | dixit et in nubes umentia sustulit ora. |
| 228 | Cui dux, promissae revirescens pignore laudis, |
| 229 | 'Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum |
| 230 | numen' ait 'nobis, felix oblata secundes. |
| 231 | ast ego te compos pugnae Carthaginis arce |
| 232 | marmoreis sistam templis iuxtaque dicabo |
| 233 | aequatam gemino simulacri munere Dido.' |
| 234 | haec fatus socios stimulat tumefactus ovantis: |
| 235 | 'Pone gravis curas tormentaque lenta sedendi, |
| 236 | fatalis Latio miles. placavimus iras |
| 237 | caelicolum, redeunt divi: finita maligno |
| 238 | hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces |
| 239 | nuntio. nunc dextras mihi quisque atque illa referto |
| 240 | quae Marte exclusus promittere magna solebas. |
| 241 | en, numen patrium spondet maiora peractis. |
| 242 | vellantur signa, ac diva ducente petamus |
| 243 | infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.' |
| 244 | Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni, |
| 245 | subnixus rapto plebei muneris ostro |
| 246 | saevit iam rostris Varro ingentique ruinae |
| 247 | festinans aperire locum fata admovet urbi. |
| 248 | atque illi sine luce genus surdumque parentum |
| 249 | nomen, et immodice vibrabat in ore canoro |
| 250 | lingua procax. hinc auctus opes largusque rapinae, |
| 251 | infima dum vulgi fovet oblatratque senatum, |
| 252 | tantum in quassata bellis caput extulit urbe |
| 253 | momentum ut rerum et fati foret arbiter unus, |
| 254 | quo conservari Latium victore puderet. |
| 255 | hunc Fabios inter sacrataque nomina Marti |
| 256 | Scipiadas interque Iovi spolia alta ferentem |
| 257 | Marcellum fastis labem suffragia caeca |
| 258 | addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat |
| 259 | ambitus et Graio funestior aequore Campus. |
| 260 | idem, ut turbarum sator atque accendere sollers |
| 261 | invidiam pravusque togae, sic debilis arte |
| 262 | belligera Martemque rudis versare nec ullo |
| 263 | spectatus ferro, lingua sperabat adire |
| 264 | ad dextrae decus atque e rostris bella ciebat. |
| 265 | ergo alacer Fabiumque morae increpitare professus |
| 266 | ad vulgum in patres petulantia verba ferebat: |
| 267 | 'Vos, quorum imperium est, consul praecepta modumque |
| 268 | bellandi posco. sedeone aut montibus erro, |
| 269 | dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus |
| 270 | dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor? |
| 271 | exaudi, bone dictator, quid Martia plebes |
| 272 | imperitet: pelli Libyas Romamque levari |
| 273 | hoste iubent. num festinant, quos plurima passos |
| 274 | tertius exurit lacrimosis casibus annus? |
| 275 | ite igitur, capite arma, viri. mora sola triumpho |
| 276 | parvum iter est. quae prima dies ostenderit hostem, |
| 277 | et patrum regna et Poenorum bella resolvet. |
| 278 | ite alacres: Latia devinctum colla catena |
| 279 | Hannibalem Fabio ducam spectante per urbem.' |
| 280 | Haec postquam increpuit, portis arma incitus effert |
| 281 | impellitque moras: veluti cum carcere rupto |
| 282 | auriga indocilis totas effudit habenas |
| 283 | et praeceps trepida pendens in verbera planta |
| 284 | impar fertur equis: fumat male concitus axis, |
| 285 | ac frena incerto fluitant discordia curru. |
| 286 | cernebat Paulus (namque huic communia Campus |
| 287 | iura atque arma tulit) labi mergente sinistro |
| 288 | consule res pessumque dari, sed mobilis ira est |
| 289 | turbati vulgi, signataque mente cicatrix |
| 290 | undantis aegro frenabat corde dolores. |
| 291 | nam cum perdomita est armis iuvenilibus olim |
| 292 | Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore |
| 293 | victorem invidia et ventis iactarat iniquis. |
| 294 | hinc inerat metus et durae reverentia plebis. |
| 295 | sed genus admotum superis summumque per altos |
| 296 | attingebat avos caelum: numerare parentem |
| 297 | Assaracum retro praestabat Amulius auctor |
| 298 | Assaracusque Iovem, nec, qui spectasset in armis, |
| 299 | abnueret genus. huic Fabius iam castra petenti: |
| 300 | 'Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella |
| 301 | ductore (invitus vocem hanc e pectore rumpam) |
| 302 | frustraris, Paule. Ausonidum te proelia dira |
| 303 | teque hostis castris gravior manet, aut ego multo |
| 304 | nequiquam didici casus praenoscere Marte. |
| 305 | spondentem audivi (piget heu taedetque senectae, |
| 306 | si quas prospicio restat passura ruinas!) |
| 307 | cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora, |
| 308 | sumpturum pugnam. quantum nunc, Paule, supremo |
| 309 | absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens |
| 310 | audivit Poenus! iam latis obuia credo |
| 311 | stat campis acies, expectaturque sub ictu |
| 312 | alter Flaminius. quantos, insane, ciebis |
| 313 | Varro viros! tu (pro superi!) tu protinus arma, |
| 314 | tu campum? noscas ante exploresque trahendo, |
| 315 | ~quam ritus hostis! tu non, quae copia rerum, |
| 316 | quae natura locis, quod sit, rimabere sollers, |
| 317 | armorum genus, et stantem super omnia tela |
| 318 | fortunam aspicies? fer, Paule, indevia recti |
| 319 | pectora. cur, uni patriam si adfligere fas est, |
| 320 | uni sit servare nefas? eget improbus arto |
| 321 | iam victu Libys, et belli fervore retuso |
| 322 | laxa fides socium est. non hic domus hospita tecto |
| 323 | invitat patrio, non fidae moenibus urbes |
| 324 | excipiunt renovatque pari se pube iuventus. |
| 325 | tertia vix superest, crudo quae venit Hibero, |
| 326 | turba virum. persta et cauti medicamina belli |
| 327 | lentus ama. si qua interea invitaverit aura |
| 328 | annueritque deus, velox accede secundis.' |
| 329 | Cui breviter maesto consul sic ore vicissim: |
| 330 | 'Mecum erit haec prorsus pietas, mentemque feremus |
| 331 | in Poenos, invicte, tuam. nec me unica fallit |
| 332 | cunctandi ratio, qua te grassante senescens |
| 333 | Hannibal oppressum vidit considere bellum. |
| 334 | sed quaenam ira deum? consul datus alter, opinor, |
| 335 | Ausoniae est, alter Poenis. trahit omnia secum |
| 336 | et metuit demens alio ne consule Roma |
| 337 | concidat. e Tyrio consortem accite senatu: |
| 338 | non tam saeva volet. nullus qui portet in hostem |
| 339 | sufficit insano sonipes. incedere noctis, |
| 340 | quae tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus |
| 341 | tantum non strictis mucronibus, ulla retardet |
| 342 | ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis. |
| 343 | Tarpeiae rupes cognataque sanguine nobis |
| 344 | tecta Iovis, quaeque arce sua nunc stantia linquo, |
| 345 | moenia felicis patriae, quocumque vocabit |
| 346 | summa salus, testor, spreto discrimine iturum. |
| 347 | sed si surda mihi pugnabunt castra monenti, |
| 348 | haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor |
| 349 | Assaraci de gente domum, similemve videbit |
| 350 | Varroni Paulum redeuntem saucia Roma.' |
| 351 | Sic tum diversa turbati mente petebant |
| 352 | castra duces. at praedictis iam sederat arvis |
| 353 | Aetolos Poenus servans ad proelia campos. |
| 354 | non alias maiore virum, maiore sub armis |
| 355 | agmine cornipedum concussa est Itala tellus. |
| 356 | quippe extrema simul gentique urbique timebant, |
| 357 | nec spes certandi plus uno Marte dabatur. |
| 358 | Faunigenae socio bella invasere Sicano |
| 359 | sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna |
| 360 | Laurentique domo gaudent et fonte Numici, |
| 361 | quos Castrum Phrygibusque gravis quondam Ardea misit, |
| 362 | quos, celso devexa iugo Iunonia sedes, |
| 363 | Lanuvium atque altrix casti Collatia Bruti, |
| 364 | quique immite nemus Triviae, quique ostia Tusci |
| 365 | amnis amant tepidoque fovent Almone Cybeben. |
| 366 | hinc Tibur, Catille, tuum sacrisque dicatum |
| 367 | Fortunae Praeneste iugis Antemnaque, prisco |
| 368 | Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici. |
| 369 | necnon sceptriferi qui potant Thybridis undam, |
| 370 | quique Anienis habent ripas gelidoque rigantur |
| 371 | Simbruvio rastrisque domant Aequicula rura. |
| 372 | his Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in aevo, |
| 373 | sed iam signa dabat nascens in saecula virtus. |
| 374 | non illis solitum crispare hastilia campo, |
| 375 | nec mos pennigeris pharetram implevisse sagittis: |
| 376 | pila volunt brevibusque habiles mucronibus enses; |
| 377 | aere caput tecti surgunt super agmina cristis. |
| 378 | At, quos ipsius mensis seposta Lyaei |
| 379 | Setia et incelebri miserunt valle Velitrae, |
| 380 | quos Cora, quos spumans immiti Signia musto, |
| 381 | et quos pestifera Pomptini uligine campi, |
| 382 | qua Saturae nebulosa palus restagnat, et atro |
| 383 | liventis caeno per squalida turbidus arva |
| 384 | cogit aquas Ufens atque inficit aequora limo, |
| 385 | ducit avis pollens nec dextra indignus avorum |
| 386 | Scaevola, cui dirae caelatur laudis honora |
| 387 | effigie clipeus: flagrant altaribus ignes, |
| 388 | Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira |
| 389 | in semet versa, saevitque in imagine virtus. |
| 390 | ~tunc icta species iniere ac bella magistro |
| 391 | cernitur effugiens ardentem Porsena dextram. |
| 392 | Quis Circaea iuga et scopulosi verticis Anxur |
| 393 | Hernicaque impresso raduntur vomere saxa, |
| 394 | quis putri pinguis sulcaris Anagnia gleba, |
| 395 | Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis |
| 396 | ducebat simul excitis, Soraeque iuventus |
| 397 | addita fulgebat telis. hic Scaptia pubes, |
| 398 | hic Fabrateriae vulgus, nec monte nivoso |
| 399 | descendens Atina aberat detritaque bellis |
| 400 | Suessa atque a duro Frusino haud imbellis aratro. |
| 401 | at, qui Fibreno miscentem flumina Lirim |
| 402 | sulphureum tacitisque vadis ad litora lapsum |
| 403 | accolit, Arpinas, accita pube Venafro |
| 404 | ac Larinatum dextris, socia hispidus arma |
| 405 | commovet atque viris ingens exhaurit Aquinum. |
| 406 | Tullius aeratas raptabat in agmina turmas, |
| 407 | regia progenies et Tullo sanguis ab alto. |
| 408 | indole pro quanta iuvenis quantumque daturus |
| 409 | Ausoniae populis ventura in saecula civem! |
| 410 | ille, super Gangen, super exauditus et Indos, |
| 411 | implebit terras voce et furialia bella |
| 412 | fulmine compescet linguae nec deinde relinquet |
| 413 | par decus eloquio cuiquam sperare nepotum. |
| 414 | Ecce inter primos Therapnaeo a sanguine Clausi |
| 415 | exultat rapidis Nero non imitabilis ausis. |
| 416 | hunc Amiterna cohors et Bactris nomina ducens |
| 417 | Casperia, hunc Foruli magnaeque Reate dicatum |
| 418 | Caelicolum Matri necnon habitata pruinis |
| 419 | Nursia et a Tetrica comitantur rupe cohortes. |
| 420 | cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem, |
| 421 | conique implumes et laevo tegmina crure. |
| 422 | ibant et laeti pars Sancum voce canebant |
| 423 | auctorem gentis, pars laudes ore ferebat, |
| 424 | Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus |
| 425 | dixisti populos magna dicione Sabinos. |
| 426 | Quid, qui Picenae stimulat telluris alumnos, |
| 427 | horridus et squamis et equina Curio crista, |
| 428 | pars belli quam magna venit! non aequore verso |
| 429 | tam creber fractis albescit fluctus in undis, |
| 430 | nec coetu leviore, ubi mille per agmina virgo |
| 431 | lunatis acies imitatur Martia peltis, |
| 432 | perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon. |
| 433 | hic et, quos pascunt scopulosae rura Numanae, |
| 434 | et quis litoreae fumant altaria Cuprae, |
| 435 | quique Truentinas servant cum flumine turris, |
| 436 | cernere erat: clipeata procul sub sole corusco |
| 437 | agmina sanguinea vibrant in nubila luce. |
| 438 | stat fucare colus nec Sidone vilior Ancon |
| 439 | murice nec Libyco, statque umectata Vomano |
| 440 | Hadria et inclemens hirsuti signifer Ascli. |
| 441 | hoc Picus quondam nomen memorabile ab alto |
| 442 | Saturno statuit genitor, quem carmine Circe |
| 443 | exutum formae volitare per aethera iussit |
| 444 | et sparsit croceum plumis fugientis honorem. |
| 445 | ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis, |
| 446 | quis Aesis regnator erat fluvioque reliquit |
| 447 | nomen et a sese populos tum dixit Asilos. |
| 448 | Sed non ruricolae firmarunt robore castra |
| 449 | deteriore cavis venientes montibus Umbri. |
| 450 | hos Aesis Sapisque lavant rapidasque sonanti |
| 451 | vertice contorquens undas per saxa Metaurus, |
| 452 | et lavat ingentem perfundens flumine sacro |
| 453 | Clitumnus taurum Narque albescentibus undis |
| 454 | in Thybrim properans Tiniaeque inglorius umor |
| 455 | et Clanis et Rubico et Senonum de nomine Sena. |
| 456 | sed pater ingenti medios inlabitur amne |
| 457 | Albula et admota perstringit moenia ripa. |
| 458 | his urbes Arna et laetis Mevania pratis, |
| 459 | Hispellum et duro monti per saxa recumbens |
| 460 | Narnia et infestum nebulis umentibus olim |
| 461 | Iguvium patuloque iacens sine moenibus arvo |
| 462 | Fulginia, his populi fortes: Amerinus et armis |
| 463 | vel rastris laudande Camers, his Sassina, dives |
| 464 | lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes. |
| 465 | ductor Piso viros spernaces mortis agebat, |
| 466 | ora puer pulcherque habitum, sed corde sagaci |
| 467 | aequabat senium atque astu superaverat annos. |
| 468 | is primam ante aciem pictis radiabat in armis, |
| 469 | Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili. |
| 470 | Iamque per Etruscos legio completa maniplos |
| 471 | rectorem magno spectabat nomine Galbam. |
| 472 | huic genus orditur Minos inclusaque tauro |
| 473 | Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres. |
| 474 | lectos Caere viros, lectos Cortona, superbi |
| 475 | Tarchonis domus, et veteres misere Graviscae. |
| 476 | necnon Argolico dilectum litus Haleso |
| 477 | Alsium et obsessae campo squalente Fregenae. |
| 478 | adfuit et sacris interpres fulminis alis |
| 479 | Faesula et antiquus Romanis moenibus horror |
| 480 | Clusinum vulgus, cum, Porsena magne, iubebas |
| 481 | nequiquam pulsos Romae imperitare Superbos. |
| 482 | tunc, quos a niveis exegit Luna metallis, |
| 483 | insignis portu, quo non spatiosior alter |
| 484 | innumeras cepisse rates et claudere pontum, |
| 485 | Maeoniaeque decus quondam Vetulonia gentis. |
| 486 | bissenos haec prima dedit praecedere fasces |
| 487 | et iunxit totidem tacito terrore securis. |
| 488 | haec altas eboris decoravit honore curulis |
| 489 | et princeps Tyrio vestem praetexuit ostro. |
| 490 | haec eadem pugnas accendere protulit aere. |
| 491 | his mixti Nepesina cohors Aequique Falisci, |
| 492 | quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique |
| 493 | stagna tenent Ciminique lacum, qui Sutria tecta |
| 494 | haud procul et sacrum Phoebo Soracte frequentant. |
| 495 | spicula bina gerunt: capiti cudone ferino |
| 496 | sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus. |
| 497 | Hae bellare acies norant. at Marsica pubes |
| 498 | et bellare manu et chelydris cantare soporem |
| 499 | vipereumque herbis hebetare et carmine dentem. |
| 500 | Aeetae prolem Angitiam mala gramina primam |
| 501 | monstravisse ferunt tactuque domare venena |
| 502 | et lunam excussisse polo, stridoribus amnes |
| 503 | frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis. |
| 504 | sed populis nomen posuit metuentior hospes, |
| 505 | cum fugeret Phrygias trans aequora Marsya Crenas |
| 506 | Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton. |
| 507 | Marruvium veteris celebratum nomine Marri |
| 508 | urbibus est illis caput, interiorque per udos |
| 509 | Alba sedet campos pomisque rependit aristas. |
| 510 | cetera in obscuro famae et sine nomine vulgi, |
| 511 | sed numero castella valent. coniungitur acer |
| 512 | Paelignus gelidoque rapit Sulmone cohortes. |
| 513 | haud illo levior bellis Vestina iuventus |
| 514 | agmina densavit venatu dura ferarum: |
| 515 | quae, Fiscelle, tuas arces Pinnamque virentem |
| 516 | pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiae. |
| 517 | Marrucina simul, Frentanis aemula pubes, |
| 518 | Corfini populos magnumque Teate trahebat. |
| 519 | omnibus in pugnam fertur sparus, omnibus alto |
| 520 | adsuetae volucrem caelo demittere fundae. |
| 521 | pectora pellis obit caesi venatibus ursi. |
| 522 | Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat |
| 523 | mille viros, nulli victus vel ponere castra |
| 524 | vel iunxisse ratem duroque resolvere muros |
| 525 | ariete et in turrim subitos immittere pontis. |
| 526 | Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles, |
| 527 | quem genuere Cales. non parvus conditor urbi, |
| 528 | ut fama est, Calais, Boreae quem rapta per auras |
| 529 | Orithyia vago Geticis nutrivit in antris. |
| 530 | Iam vero, quos dives opum, quos dives avorum |
| 531 | e toto dabat ad bellum Campania tractu, |
| 532 | ductorum adventum vicinis sedibus Osci |
| 533 | servabant: Sinuessa tepens fluctuque sonorum |
| 534 | Vulturnum, quasque evertere silentia Amyclae |
| 535 | Fundique et regnata Lamo Caieta domusque |
| 536 | Antiphatae, compressa freto, stagnisque palustre |
| 537 | Liternum et quondam fatorum conscia Cyme. |
| 538 | illic Nuceria et Gaurus navalibus acta |
| 539 | prole Dicarchea, multo cum milite Graia |
| 540 | illic Parthenope ac Poeno non pervia Nola, |
| 541 | Allifae et Clanio contemptae semper Acerrae. |
| 542 | Sarrastis etiam populos totasque videres |
| 543 | Sarni mitis opes; illic, quos sulphure pingues |
| 544 | Phlegraei legere sinus, Misenus et ardens |
| 545 | ore Giganteo sedes Ithacesia Bai. |
| 546 | non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea |
| 547 | Inarime, non antiqui saxosa Telonis |
| 548 | insula, nec parvis aberat Calatia muris, |
| 549 | Surrentum et pauper sulci Cerealis Abella, |
| 550 | in primis Capua, heu rebus servare serenis |
| 551 | inconsulta modum et pravo peritura tumore! |
| 552 | laetos rectoris formabat Scipio bello. |
| 553 | ille viris pila et ferro circumdare pectus |
| 554 | addiderat. leviora domo de more parentum |
| 555 | gestarant tela, ambustas sine cuspide cornos; |
| 556 | aclydis usus erat factaeque ad rura bipennis. |
| 557 | ipse inter medios venturae ingentia laudis |
| 558 | signa dabat: vibrare sudem, tramittere saltu |
| 559 | muralis fossas, undosum frangere nando |
| 560 | indutus thoraca vadum: spectacula tanta |
| 561 | ante acies virtutis erant. saepe alite planta |
| 562 | ilia perfossum et campi per aperta volantem |
| 563 | ipse pedes praevertit ecum, saepe arduus idem |
| 564 | castrorum spatium et saxo tramisit et hasta. |
| 565 | Martia frons facilesque comae nec pone retroque |
| 566 | caesaries brevior. flagrabant lumina miti |
| 567 | aspectu, gratusque inerat visentibus horror. |
| 568 | Adfuit et Samnis, nondum vergente favore |
| 569 | ad Poenos, sed nec veteri purgatus ab ira: |
| 570 | qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique |
| 571 | exagitant lustra aut Caudinis faucibus haerent, |
| 572 | et quos aut Rufrae, quos aut Aesernia, quosve |
| 573 | obscura incultis Herdonia misit ab agris. |
| 574 | Bruttius, haud dispar animorum, unaque iuventus |
| 575 | Lucanis excita iugis Hirpinaque pubes |
| 576 | horrebat telis et tergo hirsuta ferarum. |
| 577 | hos venatus alit: lustra incoluere sitimque |
| 578 | avertunt fluvio, somnique labore parantur. |
| 579 | Additur his Calaber Sallentinaeque cohortes |
| 580 | necnon Brundisium, quo desinit Itala tellus. |
| 581 | parebat legio audaci permissa Cethego, |
| 582 | cui socias vires atque indiscreta maniplis |
| 583 | arma recensebant: nunc sese ostendere miles |
| 584 | Leucosiae e scopulis, nunc, quem Picentia Paesto |
| 585 | misit et exhaustae mox Poeno Marte Cerillae, |
| 586 | nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt |
| 587 | duritiem lapidum mersis inolescere ramis. |
| 588 | ille et pugnacis laudavit tela Salerni |
| 589 | falcatos ensis, et, quae Buxentia pubes |
| 590 | aptabat dextris, inrasae robora clavae. |
| 591 | ipse, umero exertus gentili more parentum, |
| 592 | difficili gaudebat equo roburque iuventae |
| 593 | flexi cornipedis duro exercebat in ore. |
| 594 | Vos etiam accisae desolataeque virorum, |
| 595 | Eridani gentes, nullo attendente deorum |
| 596 | uotis tunc vestris casura ruistis in arma. |
| 597 | certavit Mutinae quassata Placentia bello, |
| 598 | Mantua mittenda certavit pube Cremonae, |
| 599 | Mantua, Musarum domus atque ad sidera cantu |
| 600 | evecta Aonio et Smyrnaeis aemula plectris. |
| 601 | tum Verona Athesi circumflua et undique sollers |
| 602 | arva coronantem nutrire Faventia pinum, |
| 603 | Vercellae, fuscique ferax Pollentia villi, |
| 604 | et quondam Teucris comes in Laurentia bella |
| 605 | Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni, |
| 606 | quique gravi remo limosis segniter undis |
| 607 | lenta paludosae proscindunt stagna Ravennae. |
| 608 | tum Troiana manus, tellure antiquitus orti |
| 609 | Euganea profugique sacris Antenoris oris. |
| 610 | necnon cum Venetis Aquileia ~superfluit armis. |
| 611 | tum pernix Ligus et sparsi per saxa Vagenni |
| 612 | in decus Hannibalis duros misere nepotes. |
| 613 | maxima tot populis rector fiducia Brutus |
| 614 | ibat et hortando notum accendebat in hostem. |
| 615 | laeta viro gravitas ac mentis amabile pondus |
| 616 | et sine tristitia virtus. non ille rigoris |
| 617 | ingratas laudes nec nubem frontis amabat |
| 618 | nec famam laevo quaerebat limite vitae. |
| 619 | Addiderat ter mille viros, in Marte sagittae |
| 620 | expertos, fidus Sicula regnator ab Aetna. |
| 621 | non totidem Ilva viros, sed laetos cingere ferrum |
| 622 | armarat patrio, quo nutrit bella, metallo. |
| 623 | Ignosset quamvis avido committere pugnam |
| 624 | Varroni, quicumque simul tot tela videret. |
| 625 | tantis agminibus Rhoeteo litore quondam |
| 626 | fervere, cum magnae Troiam invasere Mycenae, |
| 627 | mille rates vidit Leandrius Hellespontus. |
| 628 | Vt ventum ad Cannas, urbis vestigia priscae, |
| 629 | defigunt diro signa infelicia vallo. |
| 630 | nec tanta miseris iamiam impendente ruina |
| 631 | cessarunt superi vicinas prodere clades. |
| 632 | per sudum attonitis pila exarsere maniplis, |
| 633 | et celsae toto ceciderunt aggere pinnae, |
| 634 | nutantique ruens prostravit vertice silvas |
| 635 | Garganus, fundoque imo mugivit anhelans |
| 636 | Aufidus, et magno late distantia ponto |
| 637 | terruerunt pavidos accensa Ceraunia nautas. |
| 638 | quaesivit Calaber, subducta luce repente |
| 639 | immensis tenebris, et terram et litora Sipus, |
| 640 | obseditque frequens castrorum limina bubo. |
| 641 | nec densae trepidis apium se involvere nubes |
| 642 | cessarunt aquilis. non unus crine corusco |
| 643 | regnorum eversor rubuit letale cometes. |
| 644 | castra quoque et vallum rabidae sub nocte silenti |
| 645 | inrupere ferae raptique ante ora paventum |
| 646 | adiunctos vigilis sparserunt membra per agros. |
| 647 | ludificante etiam terroris imagine somnos |
| 648 | Gallorum visi bustis erumpere manes, |
| 649 | terque quaterque solo penitus tremuere revulsae |
| 650 | Tarpeiae rupes, atque atro sanguine flumen |
| 651 | manavit Iovis in templis, lacrimaeque vetusta |
| 652 | effigie patris large fluxere Quirini. |
| 653 | maior et horrificis sese extulit Allia ripis. |
| 654 | non Alpes sedere loco, non nocte dieve |
| 655 | ingentis inter stetit Apenninus hiatus. |
| 656 | axe super medio, Libyes a parte, coruscae |
| 657 | in Latium venere faces, ruptusque fragore |
| 658 | horrisono polus, et vultus patuere Tonantis. |
| 659 | Aetnaeos quoque contorquens e cautibus ignis |
| 660 | Vesbius intonuit, scopulisque in nubila iactis |
| 661 | Phlegraeus tetigit trepidantia sidera vertex. |
| 662 | Ecce inter medios belli praesagus, et ore |
| 663 | attonito sensuque simul, clamoribus implet |
| 664 | miles castra feris et anhelat clade futura: |
| 665 | 'Parcite, crudeles superi. iam stragis acervis |
| 666 | deficiunt campi. video per densa volantem |
| 667 | agmina ductorem Libyae currusque citatos |
| 668 | arma virum super atque artus et signa trahentem. |
| 669 | turbinibus furit insanis et proelia ventus |
| 670 | inque oculos inque ora rotat. cadit immemor aevi |
| 671 | nequiquam, Trasimenne, tuis Servilius oris |
| 672 | subductus. quo, Varro, fugis? pro Iuppiter! ictu |
| 673 | procumbit saxi fessis spes ultima Paulus. |
| 674 | cesserit huic Trebia exitio. pons ecce cadentum |
| 675 | corporibus struitur, reicitque cadavera fumans |
| 676 | Aufidus, ac victrix insultat belua campis. |
| 677 | gestat Agenoreus nostro de more secures |
| 678 | consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces. |
| 679 | in Libyam Ausonii portatur pompa triumphi. |
| 680 | o dolor! hoc etiam, superi, vidisse iubetis? |
| 681 | congesto, laevae quodcumque avellitur, auro |
| 682 | metitur Latias victrix Carthago ruinas.' |