Silius, Punica, Liber VII
| 1 | Interea trepidis Fabius spes unica rebus. |
| 2 | ille quidem socios atque aegram vulnere praeceps |
| 3 | Ausoniam armabat viridique ad dura laborum |
| 4 | bellator senio iam castra movebat in hostem, |
| 5 | sed mens humana maior non tela nec enses |
| 6 | nec fortis spectabat equos. tot milia contra |
| 7 | Poenorum invictumque ducem, tot in agmina solus |
| 8 | ibat et in sese cuncta arma virosque gerebat. |
| 9 | ac ni sacra seni vis impressumque fuisset |
| 10 | sistere Fortunam cunctando adversa foventem, |
| 11 | ultima Dardanii transisset nominis aetas. |
| 12 | ille modum superis in Punica castra favoris |
| 13 | addidit et Libyae finem inter prospera bella |
| 14 | vincendi statuit. tumefactum cladibus ille |
| 15 | Hesperiis lento Poenum moderamine lusit. |
| 16 | summe ducum, qui regna iterum labentia Troiae |
| 17 | et fluxas Latii res maiorumque labores, |
| 18 | qui Carmentis opes et regna Evandria servas, |
| 19 | surge, age et emerito sacrum caput insere caelo. |
| 20 | At Libyae ductor, postquam nova nomina lecto |
| 21 | dictatore vigent, raptim mutata Latinis |
| 22 | imperia haud frustra reputans, cognoscere havebat, |
| 23 | quae fortuna viro, quodnam decus, ultima fessis |
| 24 | ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas |
| 25 | Hannibali putet esse parem. fervore carentes |
| 26 | angebant anni fraudique inaperta senectus. |
| 27 | ocius accitum captivo ex agmine poscit |
| 28 | progeniem ritusque ducis dextraeque labores. |
| 29 | Cilnius, Arreti Tyrrhenis ortus in oris, |
| 30 | clarum nomen erat. sed laeva adduxerat hora |
| 31 | Ticini iuvenem ripis, fususque ruentis |
| 32 | vulnere equi Libycis praebebat colla catenis. |
| 33 | hic ardens exire malis et rumpere vitam, |
| 34 | 'Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi |
| 35 | in manibus consulta:' inquit 'Tirynthia gens est; |
| 36 | quam si fata tuis genuissent, Hannibal, oris, |
| 37 | terrarum imperium Carthaginis arce videres. |
| 38 | non ego te longa serie per singula ducam. |
| 39 | hoc sat erit: nosces Fabios certamine ab uno. |
| 40 | Veientum populi violata pace negabant |
| 41 | acceptare iugum, ac vicino Marte furebat |
| 42 | ad portas bellum, consulque ciebat ad arma. |
| 43 | dilectus vetiti, privataque castra penates |
| 44 | Herculei implevere. domo, mirabile, ab una |
| 45 | patricius iunctis exercitus ibat in armis. |
| 46 | ter centum exiluere duces. quocumque liberet |
| 47 | uno non pavidus rexisses bella magistro. |
| 48 | sed dirum egressis omen: Scelerata minaci |
| 49 | stridentis sonitu tremuerunt limina portae, |
| 50 | maximaque Herculei mugivit numinis ara. |
| 51 | invasere hostem, numerarique aspera virtus |
| 52 | haud est passa viros, et plures milite caedes. |
| 53 | saepe globo densi, saepe et per devia passim |
| 54 | dispersi subiere vices, meritique labore |
| 55 | aequato, nulli quisquam virtute secundus, |
| 56 | ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos. |
| 57 | spes heu fallaces oblitaque corda, caducum |
| 58 | mortali quodcumque datur! grex ille virorum, |
| 59 | qui Fabia gente incolumi deforme putabat |
| 60 | publica bella geri, pariter cecidere deorum |
| 61 | invidia, subitis circumvenientibus armis. |
| 62 | nec tamen occisos est cur laetere. supersunt |
| 63 | quot tibi sint Libyaeque satis: certaverit unus |
| 64 | ter centum dextris. tam vivida membra laborque |
| 65 | providus et cauta sollertia tecta quiete. |
| 66 | nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis aetas, |
| 67 | foderis in pugna velocius ilia planta |
| 68 | bellatoris equi frenisque momorderis ora.' |
| 69 | quem cernens avidum leti post talia Poenus, |
| 70 | 'Nequiquam nostras, demens,' ait 'elicis iras |
| 71 | et captiva paras moriendo evadere vincla. |
| 72 | vivendum est. arta serventur colla catena.' |
| 73 | haec iuvenis, divisque tumens ausisque secundis. |
| 74 | At patres Latiasque nurus raptabat ad aras |
| 75 | cura deum. maesto suffusae lumina vultu |
| 76 | femineus matres graditur chorus: ordine longo |
| 77 | Iunoni pallam conceptaque vota dicabant: |
| 78 | 'Huc ades, o regina deum, gens casta precamur |
| 79 | et ferimus, digno quaecumque est nomine, turba |
| 80 | Ausonidum pulchrumque et, acu et subtemine fulvo |
| 81 | quod nostrae nevere manus, venerabile donum. |
| 82 | ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, diva, |
| 83 | interea velamen erit. si pellere nostris |
| 84 | Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro |
| 85 | pressa tibi varia fulgebit gemma corona.' |
| 86 | necnon et proprio venerantur Pallada dono |
| 87 | Phoebumque armigerumque deum primamque Dionen. |
| 88 | tanta adeo, cum res trepidae, reverentia divum |
| 89 | nascitur: at rarae fumant felicibus arae. |
| 90 | Dum Roma antiquos templis indicit honores, |
| 91 | iam Fabius, tacito procedens agmine et arte |
| 92 | bellandi lento similis, praecluserat omnis |
| 93 | fortunaeque hostique vias. discedere signis |
| 94 | haud licitum, summumque decus, quo tollis ad astra |
| 95 | imperii, Romane, caput, parere docebat. |
| 96 | verum ubi prima satis conspecta in montibus altis |
| 97 | signa procul fulsitque novis exercitus armis, |
| 98 | arrectae spes Sidonii, fervetque secundis |
| 99 | fortunae iuvenis. vincendi sola videtur, |
| 100 | quod nondum steterint acies, mora: 'Pergite,' clamat |
| 101 | 'ite citi, ruite ad portas, propellite vallum |
| 102 | pectoribus. quantum campi distamus, ad umbras |
| 103 | tantum hosti superest. resides ad bella vocantur, |
| 104 | quis pudeat certare, senes. quodcumque videtis, |
| 105 | hoc reliquum est, primo damnatum ut inutile bello. |
| 106 | en, ubi nunc Gracchi atque ubi nunc sunt fulmina gentis |
| 107 | Scipiadae? pulsi Ausonia non ante paventem |
| 108 | dimisere fugam quam terror ad ultima mundi |
| 109 | Oceanumque tulit. profugus nunc errat uterque |
| 110 | nomina nostra tremens et ripas servat Hiberi. |
| 111 | est etiam, cur Flaminio mihi gloria caeso |
| 112 | creverit, et titulis libeat cur figere nostris |
| 113 | crudum Marte viri nomen. quot demere noster |
| 114 | huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet. |
| 115 | audeat. haud ultra faxo spectetur in armis.' |
| 116 | Talia vociferans volucri rapit agmina cursu |
| 117 | ac praevectus equo nunc dextra provocat hostem |
| 118 | nunc voce increpitat, missa nunc eminus hasta |
| 119 | fertur ovans pugnaeque agitat simulacra futurae: |
| 120 | ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis |
| 121 | arma tulit, clipeo amplexus terramque polumque |
| 122 | maternumque fretum totumque in imagine mundum. |
| 123 | Cassarum sedet irarum spectator et alti |
| 124 | celsus colle iugi domat exultantia corda |
| 125 | infractasque minas dilato Marte fatigat |
| 126 | sollers cunctandi Fabius, ceu nocte sub atra |
| 127 | munitis pastor stabulis per ovilia clausum |
| 128 | impavidus somni servat pecus: effera saevit |
| 129 | atque impasta trucis ululatus turba luporum |
| 130 | exercet morsuque quatit restantia claustra. |
| 131 | Inritus incepti movet inde atque Apula tardo |
| 132 | arva Libys passu legit ac nunc valle residit |
| 133 | conditus occulta, si praecipitare sequentem |
| 134 | atque inopinata detur circumdare fraude, |
| 135 | nunc nocturna parat caecae celantibus umbris |
| 136 | furta viae retroque abitum fictosque timores |
| 137 | adsimulat, tum castra citus deserta relicta |
| 138 | ostentat praeda atque invitat prodigus hostem: |
| 139 | qualis Maeonia passim Maeandrus in ora, |
| 140 | cum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat. |
| 141 | nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat |
| 142 | miscetque exacuens varia ad conamina mentem, |
| 143 | sicut aquae splendor radiatus lampade solis |
| 144 | dissultat per tecta vaga sub imagine vibrans |
| 145 | luminis et tremula laquearia verberat umbra. |
| 146 | iamque dolore furens ita secum immurmurat ira: |
| 147 | 'Obuia si primus nobis hic tela tulisset, |
| 148 | nullane nunc Trebiae et Trasimenni nomina? nulli |
| 149 | lugerent Itali? numquam Phaethontius amnis |
| 150 | sanguinea pontum turbasset decolor unda? |
| 151 | inventum, dum se cohibet terimurque sedendo, |
| 152 | vincendi genus. en quotiens, velut obuius iret, |
| 153 | discinxit ratione dolos fraudesque resolvit.' |
| 154 | haec secum, medio somni cum bucina noctem |
| 155 | divideret, iamque excubias sortitus iniquas |
| 156 | tertius abrupta vigil iret ad arma quiete. |
| 157 | vertit iter Daunique retro tellure relicta |
| 158 | Campanas remeat notus populator in oras. |
| 159 | hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni |
| 160 | (dives ea et numquam tellus mentita colono), |
| 161 | addunt frugiferis inimica incendia ramis. |
| 162 | Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores, |
| 163 | quamquam magna incepta vocent. memorabere, sacri |
| 164 | largitor laticis, gravidae cui nectare vites |
| 165 | nulli dant prelis nomen praeferre Falernis. |
| 166 | Massica sulcabat meliore Falernus in aevo |
| 167 | ensibus ignotis senior iuga. pampinus umbras |
| 168 | nondum uva viridis nudo texebat in arvo, |
| 169 | pocula nec norant sucis mulcere Lyaei, |
| 170 | fonte sitim et pura soliti defendere lympha. |
| 171 | attulit hospitio pergentem ad litora Calpes |
| 172 | extremumque diem pes dexter et hora Lyaeum, |
| 173 | nec pigitum parvosque lares humilisque subire |
| 174 | limina caelicolam tecti. cepere volentem |
| 175 | fumosi postes et ritu pauperis aevi |
| 176 | ante focos mensae, laetus nec senserat hospes |
| 177 | advenisse deum. sed enim de more parentum |
| 178 | grato cursabat studio instabatque senectae, |
| 179 | donec, opes festas, puris nunc poma canistris |
| 180 | composuit, nunc inriguis citus extulit hortis |
| 181 | rorantis umore dapes, tum lacte favisque |
| 182 | distinxit dulcis epulas nulloque cruore |
| 183 | polluta castus mensa Cerealia dona |
| 184 | attulit ac primum Vestae detersit honorem |
| 185 | undique et in mediam iecit libamina flammam. |
| 186 | deesse tuos latices, hac sedulitate senili |
| 187 | captus, Iacche, vetas. subito, mirabile dictu, |
| 188 | fagina pampineo spumarunt pocula suco, |
| 189 | pauperis hospitii pretium, vilisque rubenti |
| 190 | fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata |
| 191 | dulcis odoratis umor sudavit ab uvis. |
| 192 | 'En cape' Bacchus ait 'nondum tibi nota, sed olim |
| 193 | viticolae nomen pervulgatura Falerni |
| 194 | munera,' et haud ultra latuit deus. inde nitentem |
| 195 | lumine purpureo frontem cinxere corymbi, |
| 196 | et fusae per colla comae, dextraque pependit |
| 197 | cantharus, ac vitis thyrso delapsa virenti |
| 198 | festas Nysaeo redimivit palmite mensas. |
| 199 | nec facilis laeto certasse, Falerne, sapori, |
| 200 | postquam iterata tibi sunt pocula, iam pede risum, |
| 201 | iam lingua titubante moves, patrioque Lyaeo |
| 202 | tempora quassatus, grates et praemia digna |
| 203 | vix intellectis conaris reddere verbis, |
| 204 | donec composuit luctantia lumina Somnus, |
| 205 | Somnus, Bacche, tibi comes additus. hinc ubi primo |
| 206 | ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo, |
| 207 | uviferis late florebat Massicus arvis |
| 208 | miratus nemora et lucentis sole racemos. |
| 209 | it monti decus, atque ex illo tempore dives |
| 210 | Tmolus et ambrosiis Ariusia pocula sucis |
| 211 | ac Methymna ferox lacibus cessere Falernis. |
| 212 | Haec tum vasta dabat terrisque infestus agebat |
| 213 | Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses, |
| 214 | ludificante ducem Fabio. iamque improba castris |
| 215 | Ausoniis vota et pugnandi prava libido |
| 216 | gliscebat: proni decurrere monte parabant. |
| 217 | Da famae, da, Musa, virum, cui vincere bina |
| 218 | concessum castra et geminos domitare furores. |
| 219 | 'Fervida si nobis corda abruptumque putassent |
| 220 | ingenium patres et si clamoribus' inquit |
| 221 | 'turbari facilem mentem, non ultima rerum |
| 222 | et deplorati mandassent Martis habenas. |
| 223 | stat pensata diu belli sententia: vincam |
| 224 | servare invitos urgentisque ultima fata. |
| 225 | nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit. |
| 226 | si lucis piget et supremis esse cupido est |
| 227 | nominis Ausonii taedetque in tempore tali |
| 228 | nullum clade nova claraeque fragore ruinae |
| 229 | insignem fecisse locum, revocandus ab atris |
| 230 | Flaminius vobis est sedibus. ille ruendi |
| 231 | iam dudum properans signum auspiciumque dedisset. |
| 232 | an nondum praeceps vicinaque fata videtis? |
| 233 | una, ut debellet, satis est victoria Poeno. |
| 234 | state, viri, et sentite ducem. cum optabile tempus |
| 235 | deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta |
| 236 | aequentur factis. non est, mihi credite, non est |
| 237 | arduus in pugnas ferri labor: una reclusis |
| 238 | omnes iam portis in campum effuderit hora. |
| 239 | magnum illud solisque datum, quos mitis euntis |
| 240 | Iuppiter aspexit, magnum est ex hoste reverti. |
| 241 | fortunae Libys incumbit flatuque secundo |
| 242 | fidit agens puppim. dum desinat aura sinusque |
| 243 | destituat tumidos subducto flamine ventus, |
| 244 | in rem cunctari fuerit. non ulla perenni |
| 245 | amplexu Fortuna fovet. iam copia quanto |
| 246 | artior et nullo Tyriis certamine quantum |
| 247 | detritum est famae! quin inter cetera nostra |
| 248 | haud laude afuerit, modo qui++sed parcere dictis |
| 249 | sit melius. iam vos acies et proelia et hostem |
| 250 | poscitis? o maneat, superi, fiducia talis! |
| 251 | interea exclusa maioris sorte pericli |
| 252 | me solum, quaeso, toti me opponite bello.' |
| 253 | his dictis fractus furor et rabida arma quierunt: |
| 254 | ut, cum turbatis placidum caput extulit undis |
| 255 | Neptunus totumque videt totique videtur |
| 256 | regnator ponto, saevi fera murmura venti |
| 257 | dimittunt nullasque movent in frontibus alas, |
| 258 | tum sensim infusa tranquilla per aequora pace |
| 259 | languentes tacito lucent in litore fluctus. |
| 260 | Sensit cura sagax Poeni fraudisque veneno |
| 261 | adgreditur mentes. pauca atque haec ruris aviti |
| 262 | iugera nec multis Fabius vertebat aratris: |
| 263 | Massicus uviferis addebat nomina glaebis. |
| 264 | hinc pestem placitum moliri et spargere causas |
| 265 | in castra ambiguas. ferro flammisque pepercit |
| 266 | suspectamque loco pacem dedit arte maligna |
| 267 | ceu clandestino traheretur foedere bellum. |
| 268 | Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat |
| 269 | dictator saevire dolos. sed non vacat ~aegre |
| 270 | invidiam gladios inter lituosque timere |
| 271 | et dubia morsus famae depellere pugna, |
| 272 | donec reptantem et nequiquam saepe trahendo |
| 273 | huc illuc castra scrutantem proelia Poenum, |
| 274 | qua nemorosa iuga et scopulosi vertice colles |
| 275 | exurgunt, clausit sparsa ad divortia turma. |
| 276 | hinc Laestrygoniae saxoso monte premebant |
| 277 | a tergo rupes, undosis squalida terris |
| 278 | hinc Literna palus, nec ferri aut militis usum |
| 279 | poscebat regio, saeptos sed fraude locorum |
| 280 | arta fames poenas miserae exactura Sagunti |
| 281 | urgebat, finisque aderat Carthaginis armis. |
| 282 | Cuncta per et terras et lati stagna profundi |
| 283 | condiderat somnus, positoque labore dierum |
| 284 | pacem nocte datam mortalibus orbis agebat. |
| 285 | at non Sidonium curis flagrantia corda |
| 286 | ductorem vigilesque metus haurire sinebant |
| 287 | dona soporiferae noctis. nam membra cubili |
| 288 | erigit et fulvi circumdat pelle leonis, |
| 289 | qua super instratos proiectus gramine campi |
| 290 | presserat ante toros. tunc ad tentoria fratris |
| 291 | fert gressus vicina citos. nec degener ille |
| 292 | belligeri ritus taurino membra iacebat |
| 293 | effultus tergo et mulcebat tristia somno. |
| 294 | haud procul hasta viri terrae defixa propinquae, |
| 295 | et dira e summa pendebat cuspide cassis; |
| 296 | at clipeus circa loricaque et ensis et arcus |
| 297 | et telum Baliare simul tellure quiescunt. |
| 298 | iuxta lecta manus, iuvenes in Marte probati, |
| 299 | et sonipes strato carpebat gramina dorso. |
| 300 | ut pepulere levem intrantis vestigia somnum, |
| 301 | 'Heus!' inquit (pariterque manus ad tela ferebat) |
| 302 | 'quae te cura vigil fessum, germane, fatigat?' |
| 303 | ac iam constiterat sociosque in caespite fusos |
| 304 | incussa revocat castrorum ad munera planta, |
| 305 | cum Libyae ductor: 'Fabius me noctibus aegris, |
| 306 | in curas Fabius nos excitat, illa senectus |
| 307 | heu fatis quae sola meis currentibus obstat! |
| 308 | cernis ut armata circumfundare corona, |
| 309 | et vallet clausos collectus miles in orbem. |
| 310 | verum, age, nunc quando res artae, percipe porro |
| 311 | quae meditata mihi. latos correpta per agros |
| 312 | armenta adsueto belli de more secuntur. |
| 313 | cornibus arentis edicam innectere ramos |
| 314 | sarmentique levis fronti religare maniplos, |
| 315 | admotus cum fervorem disperserit ignis |
| 316 | ut passim exultent stimulante dolore iuvenci |
| 317 | et vaga per collis cervice incendia iactent. |
| 318 | tum terrore novo trepidus laxabit iniquas |
| 319 | custos excubias maioraque nocte timebit. |
| 320 | si cordi consulta (moras extrema recusant) |
| 321 | accingamur' ait. gemino tentoria gressu |
| 322 | inde petunt. ingens clipeo cervice reposta |
| 323 | inter equos interque viros interque iacebat |
| 324 | capta manu spolia et rorantia caede Maraxes |
| 325 | ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens |
| 326 | clamorem tum forte dabat dextraque tremente |
| 327 | arma toro et notum quaerebat fervidus ensem. |
| 328 | huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta |
| 329 | bellantem somnum, 'Tenebris, fortissime ductor, |
| 330 | iras compesce atque in lucem proelia differ. |
| 331 | ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus |
| 332 | nunc nocte utendum est. arentis nectere frondes |
| 333 | cornibus et latis accensa immittere silvis |
| 334 | armenta, oppositi reserent quo claustra manipli, |
| 335 | germanus parat atque obsessa evellere castra. |
| 336 | emergamus, et hic Fabio persuadeat astus |
| 337 | non certare dolis.' nihil hinc cunctante, sed acris |
| 338 | incepti laeto iuvene, ad tentoria Acherrae |
| 339 | festinant, cui parca quies minimumque soporis, |
| 340 | nec notum somno noctes aequare: feroci |
| 341 | pervigil inservibat equo fessumque levabat |
| 342 | tractando et frenis ora exagitata fovebat. |
| 343 | at socii renovant tela arentemque cruorem |
| 344 | ferro detergent et dant mucronibus iras. |
| 345 | quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi |
| 346 | quaenam agitent, pandunt et coeptis ire ministrum |
| 347 | haud segnem hortantur. discurrit tessera castris, |
| 348 | intentiquo docent, quae sint properanda, monentque |
| 349 | quisque suos: instat trepidis stimulatque ruentis |
| 350 | navus abire timor, dum caeca silentia dumque |
| 351 | maiores umbrae. rapida iam subdita peste |
| 352 | virgulta atque altis surgunt e cornibus ignes. |
| 353 | hic vero ut, gliscente malo et quassantibus aegra |
| 354 | armentis capita, adiutae pinguescere flammae |
| 355 | coepere et vincens fumos erumpere vertex, |
| 356 | per collis dumosque (lues agit atra) per altos |
| 357 | saxosi scopulos montis lymphata feruntur |
| 358 | corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni |
| 359 | luctantur frustra rabidi mugire iuvenci. |
| 360 | per iuga, per vallis errat Vulcania pestis |
| 361 | nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent: |
| 362 | quam multa adfixus caelo sub nocte serena |
| 363 | fluctibus e mediis sulcator navita ponti |
| 364 | astra videt, quam multa videt, fervoribus atris |
| 365 | cum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus, |
| 366 | vertice Gargani residens incendia pastor. |
| 367 | At facie subita volitantum montibus altis |
| 368 | flammarum, quis tunc cecidit custodia sorti, |
| 369 | horrere atque ipsos nullo spargente vagari |
| 370 | credere et indomitos pasci sub collibus ignes. |
| 371 | caelone exciderint, et magna fulmina dextra |
| 372 | torserit Omnipotens, an caecis rupta cavernis |
| 373 | fuderit egestas accenso sulphure flammas |
| 374 | infelix tellus, media in formidine quaerunt. |
| 375 | iamque abeunt, faucesque viae citus occupat armis |
| 376 | Poenus et in patulos exultans emicat agros. |
| 377 | huc tamen usque vigil processerat arte regendi |
| 378 | dictator Trebiam et Tusci post stagna profundi, |
| 379 | esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela |
| 380 | evasisse satis. quin et vestigia pulsi |
| 381 | et gressus premeret castris, ni sacra vocarent |
| 382 | ad patrios veneranda deos. tum versus ad urbem |
| 383 | adloquitur iuvenem, cui mos tramittere signa |
| 384 | et belli summam primasque iubebat habenas, |
| 385 | atque his praeformat dictis fingitque monendo: |
| 386 | 'Si factis nondum, Minuci, te cauta probare |
| 387 | erudiit Fortuna meis, nec ducere verba |
| 388 | ad verum decus ac pravis arcere valebunt. |
| 389 | vidisti clausum Hannibalem. nil miles et alae |
| 390 | iuvere aut densis legio conferta maniplis. |
| 391 | testor te, solus clausi nec deinde morabor. |
| 392 | dis sine me libare dapem et sollemnia ferre: |
| 393 | hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis |
| 394 | amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam. |
| 395 | interea (crede experto, non fallimus) aegris |
| 396 | nil movisse salus rebus. sit gloria multis |
| 397 | et placeat, quippe egregium, prosternere ferro |
| 398 | hostem, sed Fabio sit vos servasse triumphus. |
| 399 | plena tibi castra atque intactus vulnere miles |
| 400 | creditur: hos nobis (erit haec tibi gloria) redde. |
| 401 | iam cernes Libycum huic vallo adsultare leonem, |
| 402 | iam praedas offerre tibi, iam vertere terga, |
| 403 | respectantem adeo atque iras cum fraude coquentem. |
| 404 | claude, oro, castra et cunctas spes eripe pugnae. |
| 405 | haec monuisse satis. sed si compescere corda |
| 406 | non datur oranti, magno te iure pioque |
| 407 | dictator capere arma veto.' sic castra relinquens |
| 408 | vallarat monitis ac se referebat ad urbem. |
| 409 | Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo |
| 410 | litora Caietae Laestrygoniosque recessus |
| 411 | sulcabat rostris portusque intrarat apertos |
| 412 | ac totus multo spumabat remige pontus, |
| 413 | cum trepidae fremitu vitreis e sedibus antri |
| 414 | aequoreae pelago simul emersere sorores |
| 415 | ac possessa vident infestis litora proris. |
| 416 | tum magno perculsa metu Nereia turba |
| 417 | attonitae propere refluunt ad limina nota, |
| 418 | Teleboum medio surgunt qua regna profundo |
| 419 | pumiceaeque procul sedes. immanis in antro |
| 420 | conditur abrupto Proteus ac spumea late |
| 421 | cautibus obiectis reiectat caerula vates. |
| 422 | is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque) |
| 423 | per varias lusit formas et terruit atri |
| 424 | serpentis squamis horrendaque sibila torsit |
| 425 | aut fremuit torvo mutatus membra leone, |
| 426 | 'Dicite,' ait 'quae causa viae? quisve ora repente |
| 427 | pervasit pallor? cur scire futura libido?' |
| 428 | Ad quae Cymodoce, Nympharum maxima natu |
| 429 | Italidum: 'Nosti nostros, praesage, timores. |
| 430 | quid Tyriae classes ereptaque litora nobis |
| 431 | portendunt? num migrantur Rhoeteia regna |
| 432 | in Libyam superis? aut hos Sarranus habebit |
| 433 | navita iam portus? patria num sede fugatae |
| 434 | Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?' |
| 435 | Tunc sic evolvens repetita exordia retro |
| 436 | incipit ambiguus vates reseratque futura: |
| 437 | 'Laomedonteus Phrygia cum sedit in Ida |
| 438 | pastor et errantis dumosa per avia tauros |
| 439 | arguta revocans ad roscida pascua canna |
| 440 | audivit sacrae lentus certamina formae, |
| 441 | tum matris currus niveos agitabat olores |
| 442 | tempora sollicitus litis servasse Cupido. |
| 443 | parvulus ex umero corytos et aureus arcus |
| 444 | fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem |
| 445 | monstrabat gravidam telis se ferre pharetram. |
| 446 | ast alius nivea comebat fronte capillos, |
| 447 | purpureos alius vestis religabat amictus. |
| 448 | cum sic suspirans roseo Venus ore decoros |
| 449 | adloquitur natos: "Testis certissima vestrae |
| 450 | ecce dies pietatis adest. quis credere salvis |
| 451 | hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra |
| 452 | iam superest rerum?) certat Venus. omnia parvis |
| 453 | si mea tela dedi blando medicata veneno, |
| 454 | si vester, caelo ac terris qui foedera sancit, |
| 455 | stat supplex, cum vultis, avus: victoria nostra |
| 456 | Cypron Idymaeas referat de Pallade palmas, |
| 457 | de Iunone Paphos centum mihi fumet in aris." |
| 458 | dumque haec aligeris instat Cytherea, sonabat |
| 459 | omne nemus gradiente dea. iam bellica virgo, |
| 460 | aegide deposita et qua adsuetum casside crinem |
| 461 | involvit, nec compta tamen pacemque serenis |
| 462 | condiscens oculis, ibat lucoque ferebat |
| 463 | praedicto sacrae vestigia concita plantae. |
| 464 | parte alia intrabat iussis Saturnia silvis, |
| 465 | iudicium Phrygis et fastus pastoris et Iden |
| 466 | post fratris latura toros. postrema nitenti |
| 467 | adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa |
| 468 | et nemora et penitus frondosis rupibus antra |
| 469 | spirantem sacro traxerunt vertice odorem. |
| 470 | nec iudex sedisse valet, fessique nitoris |
| 471 | luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri. |
| 472 | sed victae fera bella deae vexere per aequor, |
| 473 | atque excisa suo pariter cum iudice Troia. |
| 474 | tum pius Aeneas terris iactatus et undis |
| 475 | Dardanios Itala posuit tellure penatis. |
| 476 | dum cete ponto innabunt, dum sidera caelo |
| 477 | lucebunt, dum sol Indo se litore tollet, |
| 478 | hic regna et nullae regnis per saecula metae. |
| 479 | at vos, o natae, currit dum immobile filum, |
| 480 | Hadriaci fugite infaustas Sasonis harenas. |
| 481 | sanguineis tumidus ponto miscebitur undis |
| 482 | Aufidus et rubros impellet in aequora fluctus, |
| 483 | damnatoque deum quondam per carmina campo |
| 484 | Aetolae rursus Teucris pugnabitis umbrae. |
| 485 | Punica Romuleos quatient mox spicula muros, |
| 486 | multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus. |
| 487 | hinc ille in furto genitus patruique piabit |
| 488 | idem ultor patrisque necem; tum litus Elissae |
| 489 | implebit flammis avelletque Itala Poenum |
| 490 | viscera torrentem et propriis superabit in oris. |
| 491 | huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet, |
| 492 | hic dabit ex sese qui tertia bella fatiget |
| 493 | et cinerem Libyae ferat in Capitolia victor.' |
| 494 | Quae dum arcana deum vates evolvit in antro, |
| 495 | iam monita et Fabium bellique equitumque magister |
| 496 | exuerat mente ac praeceps tendebat in hostem. |
| 497 | pascere nec Poenus pravum ac nutrire furorem |
| 498 | deerat et, ut parvo maiora ad proelia damno |
| 499 | eliceret, dabat interdum simulantia terga: |
| 500 | non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi |
| 501 | evocat e liquidis piscem penetralibus esca, |
| 502 | cumque levem summa vidit iam nare sub unda, |
| 503 | ducit sinuato captivum ad litora lino. |
| 504 | Fama furit versos hostis, Poenumque salutem |
| 505 | invenisse fuga: liceat si vincere, finem |
| 506 | promitti cladum, sed enim dicione carere |
| 507 | virtutem, et poenas vincentibus esse repostas. |
| 508 | clausurum iam castra ducem rursusque referri |
| 509 | vaginae iussurum enses, reddatur in armis |
| 510 | ut ratio, et purget miles cur vicerit hostem. |
| 511 | haec vulgus. necnon patrum Saturnia mentes |
| 512 | invidiae stimulo fodit et popularibus auris. |
| 513 | tunc indigna fide censent optandaque Poeno, |
| 514 | quae mox haud parvo luerent damnata periclo. |
| 515 | Dividitur miles, Fabioque equitumque magistro |
| 516 | imperia aequantur penitus. cernebat et expers |
| 517 | irarum senior, magnas ne penderet alti |
| 518 | erroris poenas patria inconsulta, timebat. |
| 519 | ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab urbe, |
| 520 | partitus socias vires, vicina propinquis |
| 521 | signa iugis locat et specula sublimis ab alta |
| 522 | non Romana minus servat quam Punica castra. |
| 523 | nec mora. disiecto Minuci vecordia vallo |
| 524 | perdendi simul et pereundi ardebat amore. |
| 525 | Quem postquam rapidum vidit procedere castris |
| 526 | hinc Libys, hinc Fabius, simul accendere sagacis |
| 527 | in subitum curas: propere capere arma maniplis |
| 528 | edicit vallique tenet munimine turmas |
| 529 | Ausonius, torquet totas in proelia vires |
| 530 | Poenorum ductor propellitque agmina voce: |
| 531 | 'Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnae. |
| 532 | non sperata diu plano certamina campo |
| 533 | offert ecce deus. quando data copia, longum |
| 534 | detergete situm ferro multoque cruore |
| 535 | exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.' |
| 536 | Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli |
| 537 | perlustrans campos oculis, tantoque periclo |
| 538 | discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat. |
| 539 | cui natus iuncta arma ferens 'Dabit improbus,' inquit |
| 540 | 'quas dignum est, poenas, qui per suffragia caeca |
| 541 | invasit nostros haec ad discrimina fasces. |
| 542 | insanae spectate tribus. pro lubrica rostra |
| 543 | et vanis fora laeta viris! nunc munera Martis |
| 544 | aequent imperio et solem concedere nocti |
| 545 | sciscant imbelles. magna mercede piabunt |
| 546 | erroris rabiem et nostrum violasse parentem.' |
| 547 | tum senior, quatiens hastam lacrimisque coortis. |
| 548 | 'Sanguine Poenorum, iuvenis, tam tristia dicta |
| 549 | sunt abolenda tibi. patiarne ante ora manusque |
| 550 | civem deleri nostras, aut vincere Poenum, |
| 551 | me spectante, sinam? non aequavisse minorem |
| 552 | solvetur culpa si sunt mihi talia corda? |
| 553 | iamque hoc, ne dubites, longaevi, nate, parentis |
| 554 | accipe et aeterno fixum sub pectore serva: |
| 555 | succensere nefas patriae, nec foedior ulla |
| 556 | culpa sub extremas fertur mortalibus umbras. |
| 557 | sic docuere senes. quantus qualisque fuisti, |
| 558 | cum pulsus lare et extorris Capitolia curru |
| 559 | intrares exul, tibi corpora caesa, Camille, |
| 560 | damnata quot sunt dextra! pacata fuissent |
| 561 | ni consulta viro mensque impenetrabilis irae, |
| 562 | mutassentque solum sceptris Aeneia regna |
| 563 | nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma. |
| 564 | pone iras, o nate, meas. socia arma feramus |
| 565 | et celeremus opem.' iamque intermixta sonabant |
| 566 | classica, procursusque viros conliserat acer. |
| 567 | Primus claustra manu portae dictator et altos |
| 568 | disiecit postis rupitque in proelia cursum. |
| 569 | non graviore movent venti certamina mole |
| 570 | Odrysius Boreas et Syrtim tollere pollens |
| 571 | Africus, obnixi cum bella furentia torquent: |
| 572 | distraxere fretum ac diversa ad litora volvunt |
| 573 | aequor quisque suum; sequitur stridente procella |
| 574 | nunc huc, nunc illuc, raptum mare et intonat undis. |
| 575 | haud prorsus daret ullus honos tellusque subacta |
| 576 | Phoenicum et Carthago ruens, iniuria quantum |
| 577 | orta ex invidia decoris tulit. omnia namque |
| 578 | dura simul devicta viro, metus, Hannibal, irae, |
| 579 | invidia, atque una fama et fortuna subactae. |
| 580 | Poenus ab excelso rapidos decurrere vallo |
| 581 | ut vidit, tremuere irae, ceciditque repente |
| 582 | cum gemitu spes haud dubiae praesumpta ruinae. |
| 583 | quippe aciem denso circumvallaverat orbe |
| 584 | hausurus clausos coniectis undique telis. |
| 585 | atque hic Dardanius pravo certamine ductor |
| 586 | iam Styga et aeternas intrarat mente tenebras |
| 587 | (nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat), |
| 588 | cum senior gemino complexus proelia cornu |
| 589 | ulteriore ligat Poenorum terga corona |
| 590 | et modo claudentis aciem nunc, extima cingens, |
| 591 | clausos ipse tenet. maiorem surgere in arma |
| 592 | maioremque dedit cerni Tirynthius. altae |
| 593 | scintillant cristae et, mirum, velocibus ingens |
| 594 | per subitum membris venit vigor: ingerit hastas |
| 595 | aversumque premit telorum nubibus hostem: |
| 596 | qualis post iuvenem, nondum subeunte senecta, |
| 597 | rector erat Pylius bellis aetate secunda. |
| 598 | Inde ruens Thurin et Buten et Narin et Arsen |
| 599 | dat leto fisumque manus conferre Mahalcen, |
| 600 | cui decus insigne et quaesitum cuspide nomen. |
| 601 | tum Garadum largumque comae prosternit Adherben |
| 602 | et geminas acies superantem vertice Thulin, |
| 603 | qui summas alto prensabat in aggere pinnas, |
| 604 | eminus hos, gladio Sapharum gladioque Monaesum |
| 605 | et Morinum pugnas aeris stridore cientem, |
| 606 | dexteriore gena cum sedit letifer ictus, |
| 607 | perque tubam fixae decurrens vulnere malae |
| 608 | extremo fluxit propulsus murmure sanguis. |
| 609 | proximus huic iaculo Nasamonius occidit Idmon. |
| 610 | namque super tepido lapsantem sanguine et aegra |
| 611 | lubrica nitentem nequiquam evadere planta |
| 612 | impacto prosternit equo trepideque levantem |
| 613 | membra adflicta solo pressa violentius hasta |
| 614 | implicuit terrae telumque in caede reliquit. |
| 615 | haeret humi cornus motu tremefacta iacentis |
| 616 | et campo servat mandatum adfixa cadaver. |
| 617 | Necnon exemplo laudis furiata iuventus, |
| 618 | Sullaeque Crassique simul iunctusque Metello |
| 619 | Furnius ac melior dextrae Torquatus, inibant |
| 620 | proelia et unanimi vel morte emisse volebant |
| 621 | spectari Fabio. miser hic vestigia retro |
| 622 | dum rapit et molem subducto corpore vitat |
| 623 | intorti Bibulus saxi atque in terga refertur, |
| 624 | strage super lapsus socium, qua fibula morsus |
| 625 | loricae crebro laxata resolverat ictu, |
| 626 | accepit lateri penitusque in viscera adegit |
| 627 | extabat fixo quod forte cadavere ferrum. |
| 628 | heu sortem necis! evasit Garamantica tela |
| 629 | Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus |
| 630 | occideret, telo non in sua vulnera misso. |
| 631 | volvitur exanimis, turpatque decora iuventa |
| 632 | ora novus pallor. membris dimissa solutis |
| 633 | arma fluunt, erratque niger per lumina somnus. |
| 634 | Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum |
| 635 | excitus prece, et auxilio socia arma ferebat, |
| 636 | Eoa tumidus pharetrati militis ala, |
| 637 | gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim |
| 638 | casside et aurato fulgebat gemma monili, |
| 639 | qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda |
| 640 | laudatur Veneri et certat maioribus astris. |
| 641 | ostro ipse ac sonipes ostro totumque per agmen |
| 642 | purpura Agenoreis saturata micabat aenis. |
| 643 | hic avidum pugnae et tam clarum excidere nomen |
| 644 | Brutum exoptantem, varie nunc laevus in orbem, |
| 645 | nunc dexter levibus flexo per devia gyris |
| 646 | ludificatus equo, volucrem post terga sagittam |
| 647 | fundit Achaemenio detractans proelia ritu. |
| 648 | nec damnata manus, medio sed, flebile, mento |
| 649 | armigeri Cascae penetrabilis haesit harundo |
| 650 | oblicumque secans subrecta cuspide vulnus |
| 651 | umenti ferrum admovit tepefacta palato. |
| 652 | at Brutus diro casu turbatus amici |
| 653 | ausum multa virum et spargentem in vulnera saevos |
| 654 | fraude fugae calamos, iam nullis cursibus instat |
| 655 | prendere cornipedis, sed totam pectoris iram |
| 656 | mandat atrox hastae telumque volatile nodo |
| 657 | excutit et summum, qua laxa monilia crebro |
| 658 | nudabant versu, tramittit cuspide pectus. |
| 659 | labitur intento cornu transfossus, et una |
| 660 | arcum laeva cadens, dimisit dextra sagittam. |
| 661 | At non tam tristi sortitus proelia Marte |
| 662 | Phoebei Soractis honor Carmelus agebat. |
| 663 | sanguine quippe suo iam Bagrada tinxerat ensem, |
| 664 | dux rectorque Nubae populi, iam fusus eidem |
| 665 | Zeusis Amyclaei stirps impacata Phalanti, |
| 666 | quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi. |
| 667 | talia dum metuit, nec pugnae fisus in hoste |
| 668 | tam rapido nec deinde fugae, suadente pavore, |
| 669 | per dumos miser in vicina cacumina quercus |
| 670 | repserat atque alta sese occultabat in umbra |
| 671 | Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis. |
| 672 | hunc longa multa orantem Carmelus et altos |
| 673 | mutantem saltu ramos transverberat hasta, |
| 674 | ut, qui viscatos populatur harundine lucos, |
| 675 | dum nemoris celsi procera cacumina sensim |
| 676 | substructa certat tacitus contingere meta, |
| 677 | sublimem calamo sequitur crescente volucrem. |
| 678 | effudit vitam, atque alte manante cruore |
| 679 | membra pependerunt curvato exanguia ramo. |
| 680 | Iamque in palantis ac versos terga feroces |
| 681 | pugnabant Itali, subitus cum mole pavenda |
| 682 | terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis. |
| 683 | nigra viro membra, et furvi iuga celsa trahebant |
| 684 | cornipedes, totusque novae formidinis arte |
| 685 | concolor aequabat liventia currus equorum |
| 686 | terga: nec erectis similes imponere cristis |
| 687 | cessarat pennas, aterque tegebat amictus: |
| 688 | ceu quondam aeternae regnator noctis, ad imos |
| 689 | cum fugeret thalamos Hennaea virgine rapta, |
| 690 | egit nigrantem Stygia caligine currum. |
| 691 | at Cato, tum prima sparsus lanugine malas, |
| 692 | quod peperere decus Circaeo Tuscula dorso |
| 693 | moenia, Laertae quondam regnata nepoti, |
| 694 | quamquam tardatos turbata fronte Latinos |
| 695 | collegisse gradum videt, imperterritus ipse |
| 696 | ferrata calce atque effusa largus habena |
| 697 | cunctantem impellebat equum. negat obuius ire |
| 698 | et trepidat cassa sonipes exterritus umbra. |
| 699 | tum celer in pugnam dorso delatus ab alto |
| 700 | alipedem planta currum premit atque volanti |
| 701 | adsilit a tergo. cecidere et lora repente |
| 702 | et stimuli, ferrumque super cervice tremiscens |
| 703 | palluit infelix subducto sanguine Maurus. |
| 704 | ora rapit gladio praefixaque cuspide portat. |
| 705 | At saevo Mavorte ferox perrumpit anhelum |
| 706 | dictator cum caede globum. miserabile visu, |
| 707 | vulneribus fessum ac multo labente cruore |
| 708 | ductorem cernit suprema ac foeda precantem. |
| 709 | manavere genis lacrimae, clipeoque paventem |
| 710 | protegit et natum stimulans 'Fortissime, labem |
| 711 | hanc pellamus' ait 'Poenoque ob mitia facta, |
| 712 | quod nullos nostris ignis disperserit arvis, |
| 713 | dignum expendamus pretium.' tunc arte paterna |
| 714 | ac stimulis gaudens iuvenis circumdata Poenum |
| 715 | agmina deturbat gladio campumque relaxat, |
| 716 | donec Sidonius decederet aequore ductor: |
| 717 | ceu, stimulante fame, rapuit cum Martius agnum |
| 718 | averso pastore lupus fetumque trementem |
| 719 | ore tenet presso, tum, si vestigia cursu |
| 720 | auditis celeret balatibus obuia pastor, |
| 721 | iam sibimet metuens, spirantem dentibus imis |
| 722 | reiectat praedam et vacuo fugit aeger hiatu. |
| 723 | ~tum demum, Tyriis quas circumfuderat atra |
| 724 | tempestas, Stygiae tandem fugere tenebrae. |
| 725 | torpebant dextrae, et sese meruisse negabant |
| 726 | servari, subitisque bonis mens aegra natabat: |
| 727 | ut, qui conlapsa pressi iacuere ruina, |
| 728 | eruta cum subito membra et nox atra recessit, |
| 729 | conivent solemque pavent agnoscere visu. |
| 730 | Quis actis senior numerato milite laetus |
| 731 | collis et tuto repetebat in aggere castra. |
| 732 | ecce autem e media iam morte renata iuventus |
| 733 | clamorem tollens ad sidera et ordine longo |
| 734 | ibat ovans Fabiumque decus Fabiumque salutem |
| 735 | certatim et magna memorabant voce parentem. |
| 736 | tum qui partitis dissederat ante maniplis |
| 737 | 'Sancte' ait 'o genitor, revocato ad lucis honorem |
| 738 | si fas vera queri, cur nobis castra virosque |
| 739 | dividere est licitum? patiens cur arma dedisti, |
| 740 | quae solus rexisse vales? hoc munere lapsi |
| 741 | aeternas multo cum sanguine vidimus umbras. |
| 742 | ocius huc aquilas servataque signa referte. |
| 743 | hic patria est, murique urbis stant pectore in uno. |
| 744 | tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos: |
| 745 | cum solo tibi iam Fabio sunt bella gerenda.' |
| 746 | Haec ubi dicta dedit, mille hinc, venerabile visu, |
| 747 | caespite de viridi surgunt properantibus arae. |
| 748 | nec prius aut epulas aut munera grata Lyaei |
| 749 | fas cuiquam tetigisse fuit quam multa precatus |
| 750 | in mensam Fabio sacrum libavit honorem. |