Silius, Punica, Liber VI
| 1 | Iam, Tartessiaco quos solverat aequore Titan |
| 2 | in noctem diffusus, equos iungebat Eois |
| 3 | litoribus, primique novo Phaethonte retecti |
| 4 | Seres lanigeris repetebant vellera lucis, |
| 5 | et foeda ante oculos strages, propiusque patebat |
| 6 | insani Mavortis opus: simul arma virique |
| 7 | ac mixtus sonipes dextraeque in vulnere caesi |
| 8 | haerentes hostis, passim clipeique iubaeque |
| 9 | atque artus trunci capitum fractusque iacebat |
| 10 | ossibus in duris ensis. nec cernere deerat |
| 11 | frustra seminecum quaerentia lumina caelum. |
| 12 | tum spumans sanie lacus et fluitantia summo |
| 13 | aeternum tumulis orbata cadavera ponto. |
| 14 | Nec tamen adversis ruerat tota Itala virtus. |
| 15 | Bruttius ingenti miserandae caedis acervo, |
| 16 | non aequum ostentans confosso corpore Martem, |
| 17 | extulerat vix triste caput truncosque trahebat |
| 18 | per stragem nervis interlabentibus artus, |
| 19 | tenuis opum, non patre nitens linguave, sed asper |
| 20 | ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit |
| 21 | plus aevi nece magnanima. puer addere sese |
| 22 | pubescente gena castris optarat et acri |
| 23 | Flaminio spectatus erat, cum Celtica victor |
| 24 | obrueret bello divis melioribus arma. |
| 25 | inde honor ac sacrae custodia Marte sub omni |
| 26 | alitis: hinc causam nutrivit gloria leti. |
| 27 | namque necis certus, captae prohibere nequiret |
| 28 | cum Poenos aquilae, postquam subsidere fata |
| 29 | viderat et magna pugnam inclinare ruina, |
| 30 | occulere interdum et terrae mandare parabat. |
| 31 | sed subitis victus telis labentia membra |
| 32 | prostravit super ac mentita morte tegebat. |
| 33 | verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore |
| 34 | reddita, vicini de strage cadaveris hasta |
| 35 | erigitur soloque vigens conamine late |
| 36 | stagnantem caede et facilem discedere terram |
| 37 | ense fodit, clausamque aquilae infelicis adorans |
| 38 | effigiem, palmis languentibus aequat harenas. |
| 39 | supremus fessi tenuis tum cessit in auras |
| 40 | halitus et magnam misit sub Tartara mentem. |
| 41 | Iuxta cernere erat meritae sibi poscere carmen |
| 42 | virtutis sacram rabiem. Laevinus, ab alto |
| 43 | Priverno, vitis Latiae praesignis honore, |
| 44 | exanimum Nasamona Tyren super ipse iacebat |
| 45 | exanimis: non hasta viro, non ensis: in artis |
| 46 | abstulerat Fors arma. tamen certamine nudo |
| 47 | invenit Marti telum dolor. ore cruento |
| 48 | pugnatum, ferrique vicem dens praebuit irae. |
| 49 | iam lacerae nares foedataque lumina morsu, |
| 50 | iam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris |
| 51 | frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus; |
| 52 | nec satias, donec mandentia linqueret ora |
| 53 | spiritus et plenos rictus mors atra teneret. |
| 54 | Talia dum praebet tristis miracula virtus, |
| 55 | diverso interea fugientes saucia turba |
| 56 | iactantur casu silvisque per avia caecis |
| 57 | ablati furtim multo cum vulnere solos |
| 58 | per noctem metantur agros. sonus omnis et aura |
| 59 | exterrent pennaque levi commota volucris. |
| 60 | non sopor aut menti requies. agit asper acerba |
| 61 | nunc Mago attonitos, nunc arduus Hannibal hasta. |
| 62 | Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles, |
| 63 | qui longum semper fama gliscente per aevum |
| 64 | infidis servasse fidem memorabere Poenis, |
| 65 | flore nitens primo, patriis heu Punica bella |
| 66 | auspiciis ingressus erat, miseramque parentem |
| 67 | et dulcis tristi repetebat sorte penates |
| 68 | saucius. haud illi comitum super ullus, et atris |
| 69 | vulneribus qui ferret opem: per devia, fractae |
| 70 | innitens hastae furtoque ereptus opacae |
| 71 | noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva. |
| 72 | hic fessus parvi, quaecumque ibi fata darentur, |
| 73 | limina pulsabat tecti, cum membra cubili |
| 74 | evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis |
| 75 | miles et haud surda tractarat proelia fama) |
| 76 | procedit renovata focis et paupere Vesta |
| 77 | lumina praetendens. utque ora agnovit et aegrum |
| 78 | vulneribus diris ac, lamentabile visu, |
| 79 | lapsantis fultum truncata cuspide gressus, |
| 80 | funesti rumore mali iam saucius aures: |
| 81 | 'Quod scelus, o nimius vitae nimiumque ferendis |
| 82 | adversis genitus, cerno? te, maxime, vidi, |
| 83 | ductorum, cum captivo Carthaginis arcem |
| 84 | terreres vultu, crimen culpamque Tonantis, |
| 85 | occidere atque hausi, quem non Sidonia tecta |
| 86 | expulerint eversa meo de corde, dolorem. |
| 87 | estis ubi en iterum, superi? dat pectora ferro |
| 88 | Regulus, ac stirpem tantae periura recidit |
| 89 | surgentem Carthago domus.' inde aegra reponit |
| 90 | membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe |
| 91 | callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha, |
| 92 | nunc mulcet sucis. ligat inde ac vellera molli |
| 93 | circumdat tactu et torpentis mitigat artus. |
| 94 | exin cura seni tristem depellere fesso |
| 95 | ore sitim et parca vires accersere mensa. |
| 96 | quae postquam properata, sopor sua munera tandem |
| 97 | applicat et mitem fundit per membra quietem. |
| 98 | necdum exorta dies, Marus instat vulneris aestus: |
| 99 | expertis medicare modis gratumque teporem |
| 100 | exutus senium trepida pietate ministrat. |
| 101 | Hic iuvenis maestos tollens ad sidera vultus |
| 102 | cum gemitu lacrimisque simul: 'Si culmina nondum |
| 103 | Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini, |
| 104 | extremas Italum res Ausoniamque ruentem |
| 105 | aspice,' ait 'genitor, tandemque adverte procellis |
| 106 | aequos Iliacis oculos. amisimus Alpes, |
| 107 | nec deinde adversis modus est: Ticinus et ater |
| 108 | stragibus Eridanus, tuque insignite tropaeis |
| 109 | Sidoniis Trebia et tellus lacrimabilis Arni. |
| 110 | sed quid ego haec? gravior quanto vis ecce malorum! |
| 111 | vidi crescentis Trasimenni caedibus undas, |
| 112 | prostrataque virum mole inter tela cadentem |
| 113 | vidi Flaminium. testor, mea numina, manes |
| 114 | dignam me poenae tum nobilitate paternae |
| 115 | strage hostis quaesisse necem, ni tristia letum, |
| 116 | ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.' |
| 117 | Cetera ~acervantem questu lenire laborans |
| 118 | effatur senior: 'Patrio, fortissime, ritu |
| 119 | quicquid adest duri et rerum inclinata feramus. |
| 120 | talis lege deum clivoso tramite vitae |
| 121 | per varios praeceps casus rota volvitur aevi. |
| 122 | sat tibi, sat magna et totum vulgata per orbem |
| 123 | stant documenta domus: sacer ille et numine nullo |
| 124 | inferior, tuus ille parens decora alta paravit |
| 125 | restando adversis nec virtutem exuit ullam |
| 126 | ante reluctantis liquit quam spiritus artus. |
| 127 | vix puerile mihi tempus confecerat aetas, |
| 128 | cum primo malas signabat Regulus aevo. |
| 129 | accessi comes, atque omnis sociavimus annos, |
| 130 | donec dis Italae visum est extinguere lumen |
| 131 | gentis, in egregio cuius sibi pectore sedem |
| 132 | ceperat alma Fides mentemque amplexa tenebat. |
| 133 | ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum |
| 134 | virtutisque ergo dedit et, sordentia fumo |
| 135 | quae cernis nunc, frena (sed est argenteus ollis |
| 136 | fulgor). nec cuiquam Marus est post talia dona |
| 137 | non praelatus eques. verum superavit honores |
| 138 | omnis hasta meos. cui me libare Lyaei |
| 139 | quod cernis latices, dignum cognoscere causam. |
| 140 | Turbidus arentis lento pede sulcat harenas |
| 141 | Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne |
| 142 | victus limosas extendere latius undas |
| 143 | et stagnante vado patulos involvere campos. |
| 144 | hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus, |
| 145 | per ripas laeti saevis consedimus arvis. |
| 146 | lucus iners iuxta Stygium pallentibus umbris |
| 147 | servabat sine sole nemus, crassusque per auras |
| 148 | halitus erumpens taetrum expirabat odorem. |
| 149 | intus dira domus curvoque immanis in antro |
| 150 | sub terra specus et tristes sine luce tenebrae. |
| 151 | horror mente redit. monstrum exitiabile et ira |
| 152 | telluris genitum, cui par vix viderit aetas |
| 153 | ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas |
| 154 | letalem ripam et lucos habitabat Avernos. |
| 155 | ingluviem immensi ventris gravidamque venenis |
| 156 | alvum deprensi satiabant fonte leones |
| 157 | aut acta ad fluvium torrenti lampade solis |
| 158 | armenta et tractae foeda gravitate per auras |
| 159 | ac tabe adflatus volucres. semesa iacebant |
| 160 | ossa solo informi dape quae repletus et asper |
| 161 | vastatis gregibus nigro ructarat in antro. |
| 162 | isque ubi ferventi concepta incendia pastu |
| 163 | gurgite mulcebat rapido et spumantibus undis, |
| 164 | nondum etiam toto demersus corpore in amnem |
| 165 | iam caput adversae ponebat margine ripae. |
| 166 | imprudens tantae pestis gradiebar, Aquino |
| 167 | Apenninicola atque Umbro comitatus Avente: |
| 168 | scire nemus faciemque loci explorare libebat. |
| 169 | iamque propinquantum tacitus penetravit in artus |
| 170 | horror et occulto riguerunt frigore membra. |
| 171 | intramus tamen et Nymphas numenque precamur |
| 172 | gurgitis ignoti trepidosque et multa paventis |
| 173 | arcano gressus audemus credere luco. |
| 174 | ecce e vestibulo primisque e faucibus antri |
| 175 | Tartareus turbo atque insano saevior Euro |
| 176 | spiritus erumpit, vastoque e gurgite fusa |
| 177 | tempestas oritur, mixtam stridore procellam |
| 178 | Cerbereo torquens. pavefacti clade vicissim |
| 179 | aspicimus. resonare solum, tellusque moveri, |
| 180 | atque antrum ruere, et visi procedere manes. |
| 181 | quantis armati caelum petiere Gigantes |
| 182 | anguibus, aut quantus Lernae lassavit in undis |
| 183 | Amphitryoniaden serpens, qualisque comantis |
| 184 | auro servavit ramos Iunonius anguis: |
| 185 | tantus disiecta tellure sub astra coruscum |
| 186 | extulit adsurgens caput atque in nubila primam |
| 187 | dispersit saniem et caelum foedavit hiatu. |
| 188 | diffugimus tenuemque metu conamur anheli |
| 189 | tollere clamorem frustra: nam sibila totum |
| 190 | implebant nemus. at subita formidine caecus |
| 191 | et facti damnandus Avens (sed fata trahebant) |
| 192 | antiquae quercus ingenti robore sese |
| 193 | occulit, infandum si posset fallere monstrum. |
| 194 | vix egomet credo: spiris cingentibus arte |
| 195 | arboris abstraxit molem penitusque revulsam |
| 196 | evertit fundo et radicibus eruit imis. |
| 197 | tum trepidum ac socios extrema voce cientem |
| 198 | corripit atque haustu sorbens et faucibus atris |
| 199 | (vidi respiciens) obscaena condidit alvo. |
| 200 | infelix fluvio sese et torrentibus undis |
| 201 | crediderat celerique fuga iam nabat Aquinus. |
| 202 | hunc medio invasit fluctu ripaeque relatos |
| 203 | (heu genus infandum leti!) depascitur artus. |
| 204 | Sic dirum nobis et lamentabile monstrum |
| 205 | effugisse datur. quantum mens aegra sinebat, |
| 206 | adpropero gressum et ductori singula pando. |
| 207 | ingemuit casus iuvenum miseratus acerbos. |
| 208 | utque erat in pugnas et Martem et proelia et hostem |
| 209 | igneus et magna audendi flagrabat amore, |
| 210 | ocius arma rapi et spectatum Marte sub omni |
| 211 | ire iubet campis equitem. ruit ipse citatum |
| 212 | quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim |
| 213 | consequitur iusso manus et muralia portat |
| 214 | ballistas tormenta gravis suetamque movere |
| 215 | excelsas turris immensae cuspidis hastam. |
| 216 | iamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam |
| 217 | cornea gramineum persultans ungula campum, |
| 218 | percitus hinnitu serpens evolvitur antro |
| 219 | et Stygios aestus fumanti exsibilat ore: |
| 220 | terribilis gemino de lumine fulgurat ignis. |
| 221 | at nemus arrectae et procera cacumina saltus |
| 222 | exuperant cristae: trifido vibrata per auras |
| 223 | lingua micat motu atque adsultans aethera lambit. |
| 224 | ut vero strepuere tubae, conterritus alte |
| 225 | immensum attollit corpus tergoque residens |
| 226 | cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris. |
| 227 | dira dehinc in bella ruit rapideque resolvens |
| 228 | contortos orbes derecto corpore totam |
| 229 | extendit molem subitoque propincus in ora |
| 230 | lato distantum spatio venit. omnis anhelat |
| 231 | attonitus serpentis ecus frenoque teneri |
| 232 | impatiens crebros expirat naribus ignes. |
| 233 | arduus ille super tumidis cervicibus altum |
| 234 | nutat utroque caput. trepidos inde incitus ira |
| 235 | nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet |
| 236 | elisisse premens. tunc fractis ossibus atram |
| 237 | absorbet saniem et, tabo manante per ora, |
| 238 | mutat hians hostem semesaque membra relinquit. |
| 239 | cedebant iam signa retro, victorque catervas |
| 240 | longius avectas adflatus peste premebat, |
| 241 | cum ductor, propere revocatam in proelia turmam |
| 242 | vocibus impellens: "Serpentine Itala pubes |
| 243 | terga damus Libycisque parem non esse fatemur |
| 244 | anguibus Ausoniam? si debellavit inertis |
| 245 | halitus, ac viso mens aegra effluxit hiatu, |
| 246 | ibo alacer solusque manus componere monstro |
| 247 | sufficiam." clamans haec atque interritus hastam |
| 248 | fulmineo volucrem torquet per inane lacerto. |
| 249 | venit in adversam non vano turbine frontem |
| 250 | cuspis et haud paulum vires adiuta ruentis |
| 251 | contra ardore ferae capiti tremebunda resedit. |
| 252 | clamor ad astra datur, vocesque repente profusae |
| 253 | aetherias adiere domos. furit ilicet ira |
| 254 | terrigena, impatiens dare terga novusque dolori |
| 255 | et chalybem longo tum primum passus in aevo. |
| 256 | nec frustra rapidi stimulante dolore fuisset |
| 257 | impetus, ablato ni Regulus arte regendi |
| 258 | instantem elusisset equo rursusque secutum |
| 259 | cornipedis gyros flexi curvamine tergi |
| 260 | detortis laeva celer effugisset habenis. |
| 261 | At non spectator Marus inter talia segni |
| 262 | torpebat dextra. mea tanto in corpore monstri |
| 263 | hasta secunda fuit. iam iamque extrema trisulca |
| 264 | lambebat lingua fessi certamine terga |
| 265 | quadrupedis: torsi telum atque urgentia velox |
| 266 | in memet saevi serpentis proelia verto. |
| 267 | hinc imitata cohors certatim spicula dextris |
| 268 | congerit alternasque ferum diducit in iras, |
| 269 | donec murali ballista coercuit ictu. |
| 270 | tum fractus demum vires; nec iam amplius aegra |
| 271 | consuetum ad nisus spina praestante rigorem |
| 272 | et solitum in nubes tolli caput, acrius instant. |
| 273 | iamque alvo penitus demersa phalarica sedit |
| 274 | et geminum volucres lumen rapuere sagittae. |
| 275 | iam patulis vasto sub vulnere faucibus ater |
| 276 | tabificam expirat saniem specus. ultima iamque |
| 277 | ingestis cauda et iaculis et pondere conti |
| 278 | haeret humi, lassoque tamen minitatur hiatu, |
| 279 | donec tormentis stridens magnoque fragore |
| 280 | discussit trabs acta caput, longoque resolvens |
| 281 | aggere se ripae tandem exhalavit in auras |
| 282 | liventem nebulam fugientis ab ore veneni. |
| 283 | erupit tristi fluvio mugitus et imis |
| 284 | murmura fusa vadis, subitoque et lucus et antrum |
| 285 | et resonae silvis ulularunt flebile ripae. |
| 286 | heu quantis luimus mox tristia proelia damnis, |
| 287 | quantaque supplicia et qualis exhausimus iras! |
| 288 | nec tacuere pii vates famulumque sororum |
| 289 | Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda, |
| 290 | nos violasse manu seris monuere periclis. |
| 291 | haec tunc hasta decus nobis pretiumque secundi |
| 292 | vulneris a vestro, Serrane, tributa parente, |
| 293 | princeps quae sacro bibit e serpente cruorem.' |
| 294 | Iamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat |
| 295 | Serranus medioque viri sermone profatur: |
| 296 | 'Huic si vita duci nostrum durasset in aevum, |
| 297 | non Trebia infaustas superasset sanguine ripas, |
| 298 | nec, Trasimenne, tuus premeret tot nomina gurges.' |
| 299 | Tum senior 'Magnas' inquit 'de sanguine poenas |
| 300 | percepit Tyrio et praesumpta piacula mortis. |
| 301 | nam defecta viris et opes attrita supinas |
| 302 | Africa tendebat palmas, cum sidere diro |
| 303 | misit Agenoreis ductorem animosa Therapne. |
| 304 | nulla viro species decorisque et frontis egenum |
| 305 | corpus; in exiguis vigor, admirabile, membris |
| 306 | vividus et nisu magnos qui vinceret artus. |
| 307 | iam Martem regere atque astus adiungere ferro |
| 308 | et duris facilem per inhospita ducere vitam |
| 309 | haud isti, quem nunc penes est sollertia belli, |
| 310 | cederet Hannibali. vellem hunc, o tristia nobis |
| 311 | Taygeta, hunc unum non durassetis opacis |
| 312 | Eurotae ripis. vidissem moenia flammis |
| 313 | Phoenissae ruere, aut certe non horrida fata |
| 314 | flevissem ducis et, nulla quos morte nec igni |
| 315 | exutos servans portabo in Tartara, luctus. |
| 316 | consertae campis acies, multusque per arva |
| 317 | fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira. |
| 318 | hic inter medios memorandis Regulus ausis |
| 319 | laxabat ferro campum inque pericla ruebat |
| 320 | nec repetenda dabat letali vulnera dextra. |
| 321 | sic, ubi nigrantem torquens stridentibus Austris |
| 322 | portat turbo globum piceaque e nube ruinam |
| 323 | pendentem terris pariter pontoque minatur, |
| 324 | omnis et agricola et nemoroso vertice pastor |
| 325 | et pelago trepidat subductis navita velis. |
| 326 | at fraudem nectens, socios ubi concava saxa |
| 327 | claudebant, vertit subito certamina Graius |
| 328 | et dat terga celer ficta formidine ductor, |
| 329 | haud secus ac stabulis procurans otia pastor |
| 330 | in foveam parco tectam velamine frondis |
| 331 | ducit nocte lupos positae balatibus agnae. |
| 332 | abripuit traxitque virum fax mentis honestae |
| 333 | gloria et incerti fallax fiducia Martis. |
| 334 | non socios comitumve manus, non arma sequentum |
| 335 | respicere: insano pugnae tendebat amore |
| 336 | iam solus, nubes subito cum densa Laconum |
| 337 | saxosis latebris intento ad proelia circum |
| 338 | funditur, et pone insurgit vis saeva virorum. |
| 339 | o diram Latio lucem, fastisque notandum |
| 340 | dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi |
| 341 | nata tuae tristi damnatur sorte catenae. |
| 342 | haud umquam absistam gemitu. te, Regule, vidit |
| 343 | Sidonius carcer, tuque huic sat magna triumpho |
| 344 | visa es, Carthago, superis. quae poena sequetur |
| 345 | digna satis tali pollutos Marte Laconas? |
| 346 | At nova Elissaei iurato foedera patres |
| 347 | consultant mandare duci pacisque sequestrem |
| 348 | mittere poscentis vinctam inter proelia pubem |
| 349 | captivamque manum ductore rependere nostro. |
| 350 | nec mora, iam stabat primis in litoris undis |
| 351 | navali propulsa ratis, iam nautica pubes |
| 352 | aut silvis stringunt remos, aut abiete secta |
| 353 | transtra novant. his intortos aptare rudentis, |
| 354 | his studium erecto componere carbasa malo. |
| 355 | unca locant prora curvati pondera ferri. |
| 356 | ante omnis doctus pelagi rectorque carinae |
| 357 | puppim aptat clavumque Cothon. micat aereus alta |
| 358 | fulgor aqua trifidi splendentis in aequore rostri. |
| 359 | tela simul variamque ferunt contra aspera ponti |
| 360 | rerum ad tempus opem. mediae stat margine puppis |
| 361 | qui voce alternos nautarum temperet ictus |
| 362 | et remis dictet sonitum pariterque relatis |
| 363 | ad numerum plaudat resonantia caerula tonsis. |
| 364 | Postquam confectum nautis opus horaque cursus |
| 365 | atque armata ratis ventique dedere profundum, |
| 366 | omnis turba ruit, matres puerique senesque. |
| 367 | per medios coetus trahit atque inimica per ora |
| 368 | spectandum Fortuna ducem. fert lumina contra |
| 369 | pacatus frontem, qualis cum litora primum |
| 370 | attigit adpulsa rector Sidonia classe. |
| 371 | accessi comes, haud ipso renuente, ratique |
| 372 | impositus maestis socium me casibus addo. |
| 373 | inluviem atque inopes mensas durumque cubile |
| 374 | et certare malis urgentibus hoste putabat |
| 375 | devicto maius, nec tam fugisse cavendo |
| 376 | adversa egregium, quam perdomuisse ferendo. |
| 377 | spes tamen una mihi, quamquam bene cognita et olim |
| 378 | atrox illa fides, urbem murosque domumque |
| 379 | tangere si miseris licuisset, corda moveri |
| 380 | posse viri et vestro certe mitescere fletu. |
| 381 | claudebam sub corde metus lacrimasque putabam |
| 382 | esse viro et nostrae similem inter tristia mentem. |
| 383 | cum tandem patriae Tiberino adlabimur amni, |
| 384 | servabam vultus ducis ac prodentia sensum |
| 385 | lumina et obtutu perstabam intentus eodem. |
| 386 | si qua fides, unum, puer, inter mille labores, |
| 387 | unum etiam in patria saevaque in Agenoris urbe |
| 388 | atque unum vidi poenae quoque tempore vultum. |
| 389 | obuia captivo cunctis simul urbibus ibat |
| 390 | Ausonia, et campum turba vincente propinqui |
| 391 | implentur colles; strepit altis Albula ripis. |
| 392 | ipsi Poenorum proceres immitia corda |
| 393 | ad patrios certant cultus revocare, togaeque |
| 394 | addebatur honos. stetit, inlacrimante senatu |
| 395 | et matrum turba iuvenumque dolore profuso, |
| 396 | inter tot gemitus immobilis. aggere consul |
| 397 | tendebat dextram et patria vestigia primus |
| 398 | ponentem terra occursu celebrabat amico. |
| 399 | collegit gressum, monitusque recedere consul |
| 400 | nec summum violare decus. cingente superba |
| 401 | Poenorum turba captivoque agmine saeptus |
| 402 | ibat et invidiam caelo divisque ferebat. |
| 403 | Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus, |
| 404 | infelix nimia magni virtute mariti, |
| 405 | squalentem crinem et tristis lacerabat amictus. |
| 406 | agnoscisne diem? an teneris non haesit in annis? |
| 407 | atque ea, postquam habitu iuxta et velamine Poeno |
| 408 | deformem aspexit, fusis ululatibus aegra |
| 409 | labitur, et gelidos mortis color occupat artus. |
| 410 | si qua deis pietas, tales, Carthago, videre |
| 411 | dent tibi Sidonias matres. me voce quieta |
| 412 | adfatus iubet et vestros et coniugis una |
| 413 | arcere amplexus pater, impenetrabilis ille |
| 414 | luctibus et numquam summissus colla dolori.' |
| 415 | Hic alto iuvenis gemitu lacrimisque coortis |
| 416 | 'Magne parens,' inquit 'quo maius numine nobis |
| 417 | Tarpeia nec in arce sedet, si iura querelis |
| 418 | sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique |
| 419 | solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti, |
| 420 | tangere sacratos vultus atque oscula ab ore |
| 421 | libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra |
| 422 | non licitum? leviora forent haec vulnera quantum, |
| 423 | si ferre ad manis infixos mente daretur |
| 424 | amplexus, venerande, tuos. sed vana recordor |
| 425 | ni, Mare, (nam primo tunc haerebamus in aevo) |
| 426 | humana maior species erat. horrida cano |
| 427 | vertice descendens ingentia colla tegebat |
| 428 | caesaries, frontique coma squalente sedebat |
| 429 | terribilis decor atque animi venerabile pondus. |
| 430 | nil posthac oculis simile incidit.' excipit inde |
| 431 | iam Marus atque, inhibens convellere vulnera questu, |
| 432 | 'Quid, cum praeteritis invisa penatibus' inquit |
| 433 | 'hospitia et sedes Poenorum intravit acerbas? |
| 434 | adfixi clipei currusque et spicula nota |
| 435 | aedibus in parvis, magni monumenta triumphi, |
| 436 | pulsabant oculos, coniunxque in limine primo |
| 437 | clamabat: "Quo fers gressus? non Punicus hic est, |
| 438 | Regule, quem fugias, carcer. vestigia nostri |
| 439 | casta tori domus et patrium sine crimine servat |
| 440 | inviolata larem. semel hic iterumque (quid, oro, |
| 441 | pollutum est nobis?) prolem, gratante senatu |
| 442 | et patria, sum enixa tibi. tua, respice, sedes |
| 443 | haec est, unde ingens umeris fulgentibus ostro |
| 444 | vidisti Latios consul procedere fasces, |
| 445 | unde ire in Martem, quo capta referre solebas |
| 446 | et victor mecum suspendere postibus arma. |
| 447 | non ego complexus et sanctae foedera taedae |
| 448 | coniugiumve peto: patrios damnare penatis |
| 449 | absiste ac natis fas duc concedere noctem." |
| 450 | Hos inter fletus iunctus vestigia Poenis |
| 451 | limine se clusit Tyrio questusque reliquit. |
| 452 | vixdum clara dies summa lustrabat in Oeta |
| 453 | Herculei monumenta rogi, cum consul adire |
| 454 | accirique iubet Libyas. tum limina templi |
| 455 | vidimus intrantem. quae consultata senatus, |
| 456 | quasve viri voces extremum curia maerens |
| 457 | audierit, placido nobis ipse edidit ore. |
| 458 | intulit ut gressus, certatim voce manuque |
| 459 | ad solitam sedem et vestigia nota vocabant. |
| 460 | abnuit antiquumque loci aspernatus honorem. |
| 461 | at circumfusi non setius undique dextram |
| 462 | prensare ac, patriae ductorem nomine tanto |
| 463 | redderet, orabant: captiva posse redemptum |
| 464 | pensari turba, ac Tyrias tum iustius arces |
| 465 | arsuras dextra, fuerit quae vincta catenis. |
| 466 | Tum palmas simul attollens ac lumina caelo |
| 467 | "Iustitiae rectique dator, qui cuncta gubernas, |
| 468 | nec levior mihi diva Fides Sarranaque Iuno, |
| 469 | quos reditus testes iurata mente vocavi, |
| 470 | sit mihi fas me digna loqui Latiosque tueri |
| 471 | voce focos: ibo ad Tyrios non segnior," inquit |
| 472 | "stante fide reditus et salvo foedere poenae. |
| 473 | sic nobis rerum exitio desistite honorem |
| 474 | tendere. tot bellis totque annis fregimus aevum. |
| 475 | nunc etiam vinclis et longo carcere torpent |
| 476 | captivo in senio vires. fuit ille nec umquam, |
| 477 | dum fuit, a duro cessavit munere Martis |
| 478 | Regulus. exangui spectatis corpore nomen. |
| 479 | at non Carthago, fraudum domus, inscia quantum |
| 480 | e nobis restet, iuvenes parat, aspera ferro |
| 481 | pectora, captivos nostra pensare senecta. |
| 482 | ite dolos contra, gensque astu fallere laeta |
| 483 | discat, me capto quantum tibi, Roma, supersit. |
| 484 | nec vero placeat, nisi quae de more parentum |
| 485 | pax erit. exposcunt Libyes nobisque dedere |
| 486 | haec referenda, pari libeat si pendere bellum |
| 487 | foedere et ex aequo geminas conscribere leges. |
| 488 | sed mihi sit Stygios ante intravisse penatis, |
| 489 | talia quam videam ferientis pacta Latinos." |
| 490 | Haec fatus Tyriae sese iam reddidit irae, |
| 491 | nec monitus spernente gravis fidosque senatu |
| 492 | Poenorum dimissa cohors. quae maesta repulsa |
| 493 | ac minitans capto patrias properabat ad oras. |
| 494 | prosequitur vulgus, patres, ac planctibus ingens |
| 495 | personat et luctu campus. revocare libebat |
| 496 | interdum et iusto raptum retinere dolore. |
| 497 | At trepida et subito ceu stans in funere coniunx, |
| 498 | ut vidit puppi properantem intrare, tremendum |
| 499 | vociferans celerem gressum referebat ad undas: |
| 500 | "Tollite me, Libyes, comitem poenaeque necisque. |
| 501 | hoc unum, coniunx, uteri per pignora nostri |
| 502 | unum oro: liceat tecum quoscumque ferentem |
| 503 | terrarum pelagique pati caelique labores. |
| 504 | non ego Amyclaeum ductorem in proelia misi, |
| 505 | nec nostris tua sunt circumdata colla catenis. |
| 506 | cur usque ad Poenos miseram fugis? accipe mecum |
| 507 | hanc prolem. forsan duras Carthaginis iras |
| 508 | flectemus lacrimis, aut, si praecluserit aures |
| 509 | urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit |
| 510 | teque tuosque simul, vel, si stat rumpere vitam, |
| 511 | in patria moriamur. adest comes ultima fati." |
| 512 | Has inter voces vinclis resoluta moveri |
| 513 | paulatim et ripa coepit decedere puppis. |
| 514 | tum vero infelix, mentem furiata dolore, |
| 515 | exclamat fessas tendens ad litora palmas: |
| 516 | "En, qui se iactat Libyae populisque nefandis |
| 517 | atque hosti servare fidem. data foedera nobis |
| 518 | ac promissa fides thalamis ubi, perfide, nunc est?" |
| 519 | ultima vox duras haec tunc penetravit ad auris, |
| 520 | cetera percussi vetuerunt noscere remi. |
| 521 | Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras |
| 522 | ac legimus pontum pinuque immane cavata |
| 523 | aequor et immensas curva trabe findimus undas. |
| 524 | ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti |
| 525 | obrueret scopulisque ratem furor improbus Euri |
| 526 | frangeret, optabam: letum id commune fuisset. |
| 527 | sed nos ad poenam moderato flamine lenes |
| 528 | vexerunt Zephyri Tyrioque dedere furori. |
| 529 | Infelix vidi patriamque remissus in urbem |
| 530 | narrator poenae dura mercede reverti. |
| 531 | nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum |
| 532 | Pygmalioneam temptarem expromere gentem, |
| 533 | si maius quicquam toto vidisset in orbe |
| 534 | gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis |
| 535 | edidit exemplum virtus. pudet addere questus |
| 536 | suppliciis, quae spectavi placido ore ferentem. |
| 537 | tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto |
| 538 | fingere ne cessa atque orientis comprime fletus. |
| 539 | praefixo paribus ligno mucronibus omnes |
| 540 | armantur laterum crates, densumque per artem |
| 541 | texitur erecti stantisque ex ordine ferri |
| 542 | infelix stimulus, somnisque hac fraude negatis |
| 543 | quocumque inflexum producto tempore torpor |
| 544 | inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus. |
| 545 | absiste, o iuvenis, lacrimis. patientia cunctos |
| 546 | haec superat currus. longo revirescet in aevo |
| 547 | gloria; dum caeli sedem terrasque tenebit |
| 548 | casta Fides, dum virtutis venerabile nomen, |
| 549 | vivet; eritque dies, tua quo, dux inclite, fata |
| 550 | audire horrebunt a te calcata minores.' |
| 551 | Haec Marus et maesta refovebat vulnera cura. |
| 552 | interea, rapidas perfusa cruoribus alas, |
| 553 | sicut sanguinea Trasimenni tinxerat unda, |
| 554 | vera ac ficta simul spargebat Fama per Urbem. |
| 555 | Allia et infandi Senones captaeque recursat |
| 556 | attonitis arcis facies. excussit habenas |
| 557 | luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo. |
| 558 | hic raptim ruit in muros: vox horrida fertur |
| 559 | 'Hostis adest', iaciuntque sudes et inania tela. |
| 560 | ast aliae laceris canentes crinibus alta |
| 561 | verrunt tecta deum et seris post fata suorum |
| 562 | sollicitant precibus. requiem tenebraeque diesque |
| 563 | amisere: iacent portis ululante dolore |
| 564 | dispersum vulgus, remeantumque ordine longo |
| 565 | servat turba gradus. pendent ex ore loquentum, |
| 566 | nec laetis sat certa fides, iterumque morantur |
| 567 | orando et, vultu interdum sine voce precati, |
| 568 | quod rogitant, audire pavent. hinc fletus, ubi aures |
| 569 | percussae graviore malo, metus inde, negatum |
| 570 | si scire, et dubius responsi nuntius haesit. |
| 571 | iamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo |
| 572 | corpora, sollicite laeti funduntur et ipsis |
| 573 | oscula vulneribus figunt superosque fatigant. |
| 574 | Hic inter trepidos, curae venerandus, agebat |
| 575 | Serranum Marus, atque olim post fata mariti |
| 576 | non egressa domum vitato Marcia coetu |
| 577 | et lucem causa natorum passa ruebat |
| 578 | in luctum similem antiquo. turbata repente |
| 579 | agnoscensque Marum 'Fidei comes inclite magnae, |
| 580 | hunc certe mihi reddis.' ait 'leve vulnus? an alte |
| 581 | usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro? |
| 582 | quicquid id est, dum non vinctum Carthago catenis |
| 583 | abripiat poenaeque instauret monstra paternae, |
| 584 | gratum est, o superi. quotiens heu, nate, petebam, |
| 585 | ne patrias iras animosque in proelia ferres |
| 586 | neu te belligeri stimularet in arma parentis |
| 587 | triste decus. nimium vivacis dura senectae |
| 588 | supplicia expendi. quaeso, iam parcite, si qua |
| 589 | numina pugnastis nobis.' At cladis acerbae |
| 590 | discussa ceu nube, patres conquirere fessis |
| 591 | iam rebus meditantur opem, atque ad munera belli |
| 592 | certatur, pulsusque timor graviore periclo. |
| 593 | maxima curarum rectorem ponere castris |
| 594 | cui Latium et moles rerum quassata recumbat, |
| 595 | spectante occasum patria. Iovis illa ruenti |
| 596 | Ausoniae atque Italis tempus protendere regnis |
| 597 | cura fuit; nam Tyrrhenos Poenumque secundis |
| 598 | Albana surgens respexerat arce tumentem, |
| 599 | qui ferre in muros victricia signa parabat. |
| 600 | tum quassans caput 'Haud umquam tibi Iuppiter,' inquit |
| 601 | 'o iuvenis, dederit portas transcendere Romae |
| 602 | atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles |
| 603 | caedibus, et ripas fluviorum exire Latino |
| 604 | sanguine fas fuerit: Tarpeium accedere collem |
| 605 | murisque aspirare veto.' quater inde coruscum |
| 606 | contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit |
| 607 | Maeonidum tellus, atramque per aethera volvens |
| 608 | abrupto fregit caelo super agmina nubem. |
| 609 | nec Poenum avertisse satis: dat numine magno |
| 610 | Aeneadis mentem gremio deponere tuto |
| 611 | Romuleam laudem Fabioque salutis habenas |
| 612 | credere ductori. cui postquam tradita belli |
| 613 | iura videt, 'Non hunc' inquit 'superaverit unquam |
| 614 | invidia aut blando popularis gloria fuco, |
| 615 | non astus fallax, non praeda aliusve cupido. |
| 616 | bellandi vetus ac laudum cladumque quieta |
| 617 | mente capax. par ingenium castrisque togaeque.' |
| 618 | sic genitor divum recipitque ad sidera gressum. |
| 619 | Hic circumspectis nulli deprensus in armis |
| 620 | laudatusque Iovi Fabius mirabile quantum |
| 621 | gaudebat reducem patriae adnumerare reversus, |
| 622 | duxerat egrediens quam secum in proelia, pubem. |
| 623 | nec membris quisquam natove pepercit amato |
| 624 | acrius aut vidit socium per bella cruorem |
| 625 | tristior. atque idem, perfusus sanguine victor |
| 626 | hostili, plenis repetebat moenia castris. |
| 627 | stirpe genus clarum caeloque adfinis origo. |
| 628 | nam remeans longis olim Tirynthius oris |
| 629 | et triplicis monstri famam et spectacula captas |
| 630 | mira boves hac, qua fulgent nunc moenia Romae, |
| 631 | egit ovans. tunc Arcadius, sic fama, locabat |
| 632 | inter desertos fundata Palatia dumos |
| 633 | paupere sub populo ductor, cum regia virgo |
| 634 | hospite victa sacro Fabium de crimine laeto |
| 635 | procreat et magni commiscet seminis ortus |
| 636 | Arcas in Herculeos mater ventura nepotes. |
| 637 | ter centum domus haec Fabios armavit in hostem |
| 638 | limine progressos uno; pulcherrima quorum |
| 639 | cunctando Fabius superavit facta ducemque |
| 640 | Hannibalem aequando. tantus tunc, Poene, fuisti. |
| 641 | Dum se perculsi renovant in bella Latini, |
| 642 | turbatus Iove et exuta spe moenia Romae |
| 643 | pulsandi, collis Umbros atque arva petebat |
| 644 | Hannibal, excelso summi qua vertice montis |
| 645 | devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis |
| 646 | proiecta in campis nebulas exhalat inertis |
| 647 | et sedet ingentem pascens Mevania taurum, |
| 648 | dona Iovi. tum Palladios se fundit in agros |
| 649 | Picenum dives praedae atque errantibus armis, |
| 650 | quo spolia invitant, transfert populantia signa, |
| 651 | donec pestiferos mitis Campania cursus |
| 652 | tardavit bellumque sinu indefensa recepit. |
| 653 | Hic dum stagnosi spectat templumque domosque |
| 654 | Literni ductor, varia splendentia cernit |
| 655 | pictura belli patribus monumenta prioris |
| 656 | exhausti: nam porticibus signata manebant, |
| 657 | quis inerat longus rerum et spectabilis ordo. |
| 658 | primus bella truci suadebat Regulus ore, |
| 659 | bella neganda viro, si noscere fata daretur. |
| 660 | at princeps Poenis indicta more parentum |
| 661 | Appius astabat pugna lauroque revinctus |
| 662 | iustum Sarrana ducebat caede triumphum. |
| 663 | aequoreum iuxta decus et navale tropaeum, |
| 664 | rostra gerens nivea surgebat mole columna. |
| 665 | exuvias Marti ~donumque Duilius, alto |
| 666 | ante omnis mersa Poenorum classe, dicabat. |
| 667 | cui, nocturnus honos, funalia clara sacerque |
| 668 | post epulas tibicen adest, castosque penatis |
| 669 | insignis laeti repetebat murmure cantus. |
| 670 | cernit et extremos defuncti civis honores: |
| 671 | Scipio ductoris celebrabat funera Poeni, |
| 672 | Sardoa victor terra. videt inde ruentem |
| 673 | litoribus Libycis dispersa per agmina pubem; |
| 674 | instabat crista fulgens et terga premebat |
| 675 | Regulus: Autololes Nomadesque et Maurus et Hammon |
| 676 | et Garamas positis dedebant oppida telis. |
| 677 | lentus harenoso spumabat Bagrada campo |
| 678 | viperea sanie, turmisque minantibus ultro |
| 679 | pugnabat serpens et cum duce bella gerebat. |
| 680 | necnon proiectum puppi frustraque vocantem |
| 681 | numina Amyclaeum mergebat perfida ponto |
| 682 | rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas |
| 683 | Xanthippus digni pendebat in aequore leti. |
| 684 | addiderant geminas medio consurgere fluctu |
| 685 | Aegatis: lacerae circum fragmenta videres |
| 686 | classis et effusos fluitare in gurgite Poenos. |
| 687 | possessor pelagi pronaque Lutatius aura |
| 688 | captivas puppis ad litora victor agebat. |
| 689 | haec inter iuncto religatus in ordine Hamilcar, |
| 690 | ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum |
| 691 | totius in sese vulgi converterat ora. |
| 692 | sed Pacis faciem et pollutas foederis aras |
| 693 | deceptumque Iovem ac dictantis iura Latinos |
| 694 | cernere erat. strictas trepida cervice securis |
| 695 | horrebat Libys, ac summissis ordine palmis |
| 696 | orantes veniam iurabant inrita pacta. |
| 697 | haec Eryce e summo spectabat laeta Dione. |
| 698 | Quae postquam infesto percensuit omnia vultu |
| 699 | adridens Poenus, lenta proclamat ab ira: |
| 700 | 'Non leviora dabis nostris inscribere tectis |
| 701 | acta meae dextrae: captam, Carthago, Saguntum |
| 702 | da spectare, simul flamma ferroque ruentem; |
| 703 | perfodiant patres natorum membra. nec Alpes |
| 704 | exiguus domitas capiet locus: ardua celsis |
| 705 | persultet iuga victor equis Garamasque Nomasque. |
| 706 | addes Ticini spumantis sanguine ripas |
| 707 | et nostrum Trebiam et Trasimenni litora Tusci |
| 708 | clausa cadaveribus. ruat ingens corpore et armis |
| 709 | Flaminius, fugiat consul manante cruore |
| 710 | Scipio et ad socios nati cervice vehatur. |
| 711 | haec mitte in populos, et adhuc maiora dabuntur. |
| 712 | flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis |
| 713 | Romam et deiectum Tarpeia rupe Tonantem. |
| 714 | interea vos, ut dignum est, ista (ocius ite) |
| 715 | o iuvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur, |
| 716 | in cineres monumenta date atque involvite flammis.' |