Silius, Punica, Liber V
| 1 | Ceperat Etruscos occulto milite colles |
| 2 | Sidonius ductor perque alta silentia noctis |
| 3 | silvarum anfractus caecis insederat armis. |
| 4 | at parte e laeva restagnans gurgite vasto |
| 5 | effigiem in pelagi lacus umectabat inertis |
| 6 | et late multo foedabat proxima limo. |
| 7 | quae vada Faunigenae regnata antiquitus Arno |
| 8 | nunc volvente die Trasimenni nomina servant. |
| 9 | Lydius huic genitor, Tmoli decus, aequore longo |
| 10 | Maeoniam quondam in Latias advexerat oras |
| 11 | Tyrrhenus pubem dederatque vocabula terris. |
| 12 | isque insueta tubae monstravit murmura primus |
| 13 | gentibus et bellis ignava silentia rupit, |
| 14 | nec modicus voti natum ad maiora fovebat. |
| 15 | verum ardens puero castumque exuta pudorem |
| 16 | (nam forma certare deis, Trasimenne, valeres) |
| 17 | litore correptum stagnis demisit Agylle, |
| 18 | flore capi iuvenem primaevo lubrica mentem |
| 19 | nympha nec Idalia lenta incaluisse sagitta. |
| 20 | solatae viridi penitus fovere sub antro |
| 21 | Naides amplexus undosaque regna trementem. |
| 22 | hinc dotale lacus nomen, lateque Hymenaeo |
| 23 | conscia lascivo Trasimennus dicitur unda. |
| 24 | Et iam curriculo nigram nox roscida metam |
| 25 | stringebat, nec se thalamis Tithonia coniunx |
| 26 | protulerat stabatque nitens in limine primo, |
| 27 | cum minus abnuerit noctem desisse viator |
| 28 | quam coepisse diem: consul carpebat iniquas, |
| 29 | praegrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat |
| 30 | mixtus eques nec discretis levia arma maniplis |
| 31 | insertique globo pedites, et inutile Marti |
| 32 | lixarum vulgus praesago cuncta tumultu |
| 33 | implere, et pugnam fugientum more petebant. |
| 34 | tum super ipse lacus densam caligine caeca |
| 35 | exhalans nebulam late corruperat omnem |
| 36 | prospectum miseris, atque atrae noctis amictu |
| 37 | squalebat pressum picea inter nubila caelum. |
| 38 | nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto |
| 39 | abditus et nullis properantem occursibus arcet. |
| 40 | ire datur, longeque patet ceu pace quieta |
| 41 | incustoditum, mox inremeabile, litus. |
| 42 | namque sub angustas artato limite fauces |
| 43 | in fraudem ducebat iter, geminumque receptis |
| 44 | exitium, hinc rupes, hinc undae claustra premebant. |
| 45 | at turma umbroso servabat vertice montis |
| 46 | hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu: |
| 47 | haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas, |
| 48 | ore levem patulo texens de vimine nassam, |
| 49 | cautius interiora ligat mediamque per alvum |
| 50 | sensim fastigans compressa cacumina nectit |
| 51 | ac fraude artati remeare foraminis arcet |
| 52 | introitu facilem quem traxit ab aequore piscem. |
| 53 | Ocius interea propelli signa iubebat |
| 54 | excussus consul fatorum turbine mentem, |
| 55 | donec flammiferum tollentes aequore currum |
| 56 | solis equi sparsere diem. iamque orbe renato |
| 57 | diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat |
| 58 | caligo in terras nitido resoluta sereno. |
| 59 | tunc ales, priscum populis de more Latinis |
| 60 | auspicium cum bella parant mentesque deorum |
| 61 | explorant super eventu, ceu praescia luctus |
| 62 | damnavit vesci planctuque alimenta refugit. |
| 63 | nec rauco taurus cessavit flebile ad aras |
| 64 | immugire sono pressamque ad colla bipennem |
| 65 | incerta cervice ferens altaria liquit. |
| 66 | signa etiam effusa certant dum vellere mole, |
| 67 | taeter humo lacera nitentum erupit in ora |
| 68 | exultans cruor, et caedis documenta futurae |
| 69 | ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento. |
| 70 | ac super haec divum genitor terrasque fretumque |
| 71 | concutiens tonitru Cyclopum rapta caminis |
| 72 | fulmina Tyrrhenas Trasimenni torsit in undas, |
| 73 | ictusque aetheria per stagna patentia flamma |
| 74 | fumavit lacus atque arserunt fluctibus ignes. |
| 75 | heu vani monitus frustraque morantia Parcas |
| 76 | prodigia! heu fatis superi certare minores! |
| 77 | atque hic, egregius linguae nomenque superbum, |
| 78 | Corvinus, Phoebea sedet cui casside fulva |
| 79 | ostentans ales proavitae insignia pugnae, |
| 80 | plenus et ipse deum, et socium terrente pavore |
| 81 | immiscet precibus monita atque his vocibus infit: |
| 82 | 'Iliacas per te flammas Tarpeiaque saxa, |
| 83 | per patrios, consul, muros suspensaque nostrae |
| 84 | eventu pugnae natorum pignora, cedas |
| 85 | oramus superis tempusque ad proelia dextrum |
| 86 | opperiare. dabunt idem camposque diemque |
| 87 | pugnandi: tantum ne dedignare secundos |
| 88 | expectare deos. cum fulserit hora, cruentam |
| 89 | quae stragem Libyae portet, tum signa sequentur |
| 90 | nulla vulsa manu, vescique interritus ales |
| 91 | gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores. |
| 92 | an te praestantem belli fugit, improba quantum |
| 93 | hoc possit Fortuna loco? sedet obuius hostis |
| 94 | adversa fronte, at circa nemorosa minantur |
| 95 | insidias iuga, nec laeva stagnantibus undis |
| 96 | effugium patet, et tenui stant tramite fauces. |
| 97 | si certare dolis et bellum ducere cordi est, |
| 98 | interea rapidis aderit Servilius armis, |
| 99 | cui par imperium et vires legionibus aequae. |
| 100 | bellandum est astu. levior laus in duce dextrae.' |
| 101 | Talia Corvinus, primoresque addere passim |
| 102 | orantum verba, et divisus quisque timoris |
| 103 | nunc superos, ne Flaminio, nunc deinde precari |
| 104 | Flaminium, ne caelicolis contendere perstet. |
| 105 | acrius hoc accensa ducis surrexerat ira, |
| 106 | auditoque furens socias non defore vires |
| 107 | 'Sicine nos' inquit 'Boiorum in bella ruentis |
| 108 | spectastis, cum tanta lues vulgusque tremendum |
| 109 | ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret? |
| 110 | quas ego tunc animas dextra, quae corpora fudi, |
| 111 | irata tellure sata et vix vulnere vitam |
| 112 | reddentis uno! iacuere ingentia membra |
| 113 | per campos magnisque premunt nunc ossibus arva. |
| 114 | scilicet has sera ad laudes Servilius arma |
| 115 | adiungat, nisi diviso vicisse triumpho |
| 116 | ut nequeam et decoris contentus parte quiescam? |
| 117 | quippe monent superi. similes ne fingite vobis, |
| 118 | classica qui tremitis, divos. sat magnus in hostem |
| 119 | augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum |
| 120 | auspicium Latio quod in armis dextera praestat. |
| 121 | an, Corvine, sedet, clausum se consul inerti |
| 122 | ut teneat vallo, Poenus nunc occupet altos |
| 123 | Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem, |
| 124 | hinc Clusina petat, postremo ad moenia Romae |
| 125 | inlaesus contendat iter? deforme sub armis |
| 126 | vana superstitio est: dea sola in pectore Virtus |
| 127 | bellantum viget. umbrarum me noctibus atris |
| 128 | agmina circumstant, Trebiae qui gurgite quique |
| 129 | Eridani volvuntur aquis, inhumata iuventus.' |
| 130 | Nec mora. iam medio coetu signisque sub ipsis |
| 131 | postrema aptabat nulli exorabilis arma. |
| 132 | aere atque aequorei tergo flavente iuvenci |
| 133 | cassis erat munita viro, cui vertice surgens |
| 134 | triplex crista iubas effundit crine Suebo: |
| 135 | Scylla super fracti contorquens pondera remi |
| 136 | instabat saevosque canum pandebat hiatus, |
| 137 | nobile Gargeni spolium, quod rege superbus |
| 138 | Boiorum caeso capiti inlacerabile victor |
| 139 | aptarat pugnasque decus portabat in omnis. |
| 140 | loricam induitur: tortos huic nexilis hamos |
| 141 | ferro squama rudi permixtoque asperat auro. |
| 142 | tum clipeum capit, aspersum quem caedibus olim |
| 143 | Celticus ornarat cruor, umentique sub antro |
| 144 | ceu fetum lupa permulcens puerilia membra |
| 145 | ingentem Assaraci caelo nutribat alumnum. |
| 146 | hinc ensem lateri dextraeque accommodat hastam. |
| 147 | stat sonipes vexatque ferox umentia frena, |
| 148 | Caucaseam instratus virgato corpore tigrim. |
| 149 | inde exceptus equo, qua dant angusta viarum, |
| 150 | nunc hos, nunc illos adit atque hortatibus implet: |
| 151 | 'Vestrum opus est vestrumque decus suffixa per urbem |
| 152 | Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora. |
| 153 | unum hoc pro cunctis sat erit caput. aspera quisque |
| 154 | hortamenta sibi referat: "Meus, heu! meus atris |
| 155 | Ticini frater ripis iacet," "At meus alta |
| 156 | metitur stagna Eridani sine funere natus." |
| 157 | haec sibi quisque; sed, est vestrum cui nulla doloris |
| 158 | privati rabies, is vero ingentia sumat |
| 159 | e medio, fodiant quae magnas pectus in iras, |
| 160 | perfractas Alpes passamque infanda Saguntum, |
| 161 | quosque nefas vetiti transcendere nomen Hiberi, |
| 162 | tangere iam Thybrim. nam dum nos augur et extis |
| 163 | quaesitae fibrae vanusque moratur haruspex, |
| 164 | solum iam superest Tarpeio imponere castra.' |
| 165 | Turbidus haec, visoque artis in milibus atras |
| 166 | bellatore iubas aptante 'Est, Orfite, munus, |
| 167 | est' ait 'hoc certare tuum, quis opima volenti |
| 168 | dona Iovi portet feretro suspensa cruento. |
| 169 | nam cur haec alia pariatur gloria dextra?' |
| 170 | hinc praevectus equo, postquam inter proelia notam |
| 171 | accepit vocem, 'Procul hinc te Martius,' inquit |
| 172 | 'Murrane, ostendit clamor, videoque furentem |
| 173 | iam Tyria te caede. venit laus quanta! sed, oro, |
| 174 | haec angusta loci ferro patefacta relaxa.' |
| 175 | tum Soracte satum, praestantem corpore et armis, |
| 176 | Aequanum noscens, patrio cui ritus in aruo, |
| 177 | cum pius Arcitenens accensis gaudet acervis, |
| 178 | exta ter innocuos laetum portare per ignes, |
| 179 | 'Sic in Apollinea semper vestigia pruna |
| 180 | inviolata teras victorque vaporis ad aras |
| 181 | dona serenato referas sollemnia Phoebo: |
| 182 | concipe' ait 'dignum factis, Aequane, furorem |
| 183 | vulneribusque tuis. socio te caedis et irae |
| 184 | non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem |
| 185 | Cinyphiaeque globos dubitarim inrumpere turmae.' |
| 186 | Nec iam ultra monitus et verba morantia Martem |
| 187 | ferre valet: longo Aeneadis quod flebitur aevo |
| 188 | increpuere simul feralia classica signum, |
| 189 | ac tuba terrificis fregit stridoribus auras. |
| 190 | heu dolor, heu lacrimae nec post tot saecula serae! |
| 191 | horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma |
| 192 | exciret Tyrius. latebrosis collibus Astur |
| 193 | et Libys et torta Baliaris saevus habena |
| 194 | erumpunt multusque Maces Garamasque Nomasque, |
| 195 | tum, quo non alius venalem in proelia dextram |
| 196 | ocior attulerit conductaque bella probarit, |
| 197 | Cantaber et galeae contempto tegmine Vasco. |
| 198 | hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma simulque |
| 199 | consona vox urget, signum clamore vicissim |
| 200 | per collis Tyria circumfundente corona. |
| 201 | Avertere dei vultus fatoque dederunt |
| 202 | maiori non sponte locum; stupet ipse tyranni |
| 203 | fortunam Libyci Mavors, disiectaque crinem |
| 204 | inlacrimat Venus, et Delum pervectus Apollo |
| 205 | tristem maerenti solatur pectine luctum. |
| 206 | sola Apennini residens in vertice diras |
| 207 | expectat caedes immiti pectore Iuno. |
| 208 | Primae Picentum, rupto ceu turbine fusa |
| 209 | agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes |
| 210 | invadunt ultro et poenas pro morte futura, |
| 211 | turbato victore, petunt accensa iuventus, |
| 212 | et velut erepto metuendi libera caelo |
| 213 | manibus ipsa suis praesumpta piacula mittit. |
| 214 | funditur unanimo nisu et concordibus ausis |
| 215 | pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi |
| 216 | summittunt clipeos curvato pondere teli. |
| 217 | acrius hoc rursum Libys (et praesentia saevi |
| 218 | extimulat ducis) hortantes se quisque vicissim |
| 219 | incumbunt pressoque impellunt pectore pectus. |
| 220 | Ipsa, facem quatiens ac flavam sanguine multo |
| 221 | sparsa comam, medias acies Bellona pererrat. |
| 222 | stridit Tartareae nigro sub pectore divae |
| 223 | letiferum murmur, feralique horrida cantu |
| 224 | bucina lymphatas agit in certamina mentes. |
| 225 | his iras adversa fovent crudusque ruente |
| 226 | fortuna stimulus spem proiecisse salutis: |
| 227 | hos dexter deus et laeto Victoria vultu |
| 228 | adridens acuit, Martisque favore fruuntur. |
| 229 | Abreptus pulchro caedum Lateranus amore |
| 230 | dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostis. |
| 231 | quem postquam florens aequali Lentulus aevo |
| 232 | conspexit nimium pugnae nimiumque cruoris |
| 233 | infestas inter non aequo Marte catervas |
| 234 | fata inritantem, nisu se concitat acri |
| 235 | immitemque Bagam, qui iam vicina ferebat |
| 236 | vulnera pugnantis tergo, velocior hasta |
| 237 | occupat et socium duris se casibus addit. |
| 238 | tunc alacres arma adglomerant geminaque corusci |
| 239 | fronte micant: paribus fulgent capita ardua cristis. |
| 240 | actus in adversos casu (namque obuia ferre |
| 241 | arma quis auderet, nisi quem deus ima colentum |
| 242 | damnasset Stygiae nocti?) praefracta gerebat |
| 243 | Syrticus excelso decurrens robora monte |
| 244 | et quatiens acer nodosi pondera rami |
| 245 | flagrabat geminae nequiquam caedis amore: |
| 246 | 'Non hic Aegates infidaque litora nautis, |
| 247 | o iuvenes, motumque novis sine Marte procellis |
| 248 | fortunam bello pelagus dabit. aequoris olim |
| 249 | victores, media sit qualis, discite, terra |
| 250 | bellator Libys, et meliori cedite regnis.' |
| 251 | ac simul infesto Lateranum pondere truncae |
| 252 | arboris urgebat iungens convicia pugnae. |
| 253 | Lentulus huic frendens ira: 'Trasimennus in altos |
| 254 | ascendet citius collis, quam sanguine roret |
| 255 | iste pio ramus,' subsidensque ilia nisu |
| 256 | conantis suspensa fodit. tum fervidus atro |
| 257 | pulmone exundat per hiantia viscera sanguis. |
| 258 | Nec minus accensis in mutua funera dextris |
| 259 | parte alia campi saevit furor. altus Iertes |
| 260 | obtruncat Nerium. Rullo ditissimus arvi |
| 261 | occumbis, generose Volunx, nec clausa repostis |
| 262 | pondera thesauris patrio nec regia quondam |
| 263 | praefulgens ebore et possessa mapalia soli |
| 264 | profuerunt. quid rapta iuvant, quid gentibus auri |
| 265 | numquam extincta sitis? modo quem Fortuna fovendo |
| 266 | congestis opibus donisque refersit opimis, |
| 267 | nudum Tartarea portabit navita cumba. |
| 268 | Iuxta bellator iuvenilibus Appius ausis |
| 269 | pandebat campum caede atque, ubi plurima virtus |
| 270 | nullique aspirare vigor, decus inde petebat. |
| 271 | obuius huic Atlans, Atlans a litore Hibero, |
| 272 | nequiquam extremae longinquus cultor harenae, |
| 273 | impetit os hasta, leviterque e corpore summo |
| 274 | degustat cuspis generosum extrema cruorem. |
| 275 | intonuere minae, violentaque lumina flammis |
| 276 | exarsere novis. furit et diffulminat omnem |
| 277 | obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus |
| 278 | Martia commendat mananti sanguine membra. |
| 279 | tum vero aspiceres pavitantem et condere semet |
| 280 | nitentem sociis iuvenem, ceu tigride cerva |
| 281 | Hyrcana cum pressa tremit, vel territa pennas |
| 282 | colligit accipitrem cernens in nube columba, |
| 283 | aut dumis subit, albenti si sensit in aethra |
| 284 | librantem nisus aquilam, lepus. ora citato |
| 285 | ense ferit, tum colla viri dextramque micantem |
| 286 | demetit ac mutat successu saevior hostem. |
| 287 | Stabat fulgentem portans in bella bipennem |
| 288 | Cinyphius socerique miser Magonis inire |
| 289 | optabat pugnam ante oculos spe laudis Isalcas, |
| 290 | Sidonia tumidus sponsa vanoque superbus |
| 291 | foedere promissae post Dardana proelia taedae. |
| 292 | huic immittit atrox violentas Appius iras |
| 293 | conantique gravem fronti librare securim |
| 294 | altior insurgens galeam super exigit ictum. |
| 295 | at fragilis valido conamine solvitur ensis |
| 296 | aere in Cinyphio, nec dispar sortis Isalcas |
| 297 | umbonem incerto detersit futtilis ictu. |
| 298 | tum quod humo haud umquam valuisset vellere saxum, |
| 299 | ni vires trux ira daret, contorquet anhelans |
| 300 | Appius et lapsu resupino in terga cadentem |
| 301 | mole premit scopuli perfractisque ossibus urget. |
| 302 | vidit coniuncto miscens certamina campo |
| 303 | labentem socer, et lacrimae sub casside fusae |
| 304 | cum gemitu, rapidusque ruit: data foedera nuper |
| 305 | accendunt animos expectatique nepotes. |
| 306 | iamque aderat clipeumque viri atque immania membra |
| 307 | lustrabat visu, propiorque a fronte coruscae |
| 308 | lux galeae saevas paulum tardaverat iras. |
| 309 | haud secus, e specula praeceps delatus opaca, |
| 310 | subsidens campo summissos contrahit artus, |
| 311 | cum vicina trucis conspexit cornua tauri, |
| 312 | quamvis longa fames stimulet, leo: nunc ferus alta |
| 313 | surgentis cervice toros, nunc torva sub hirta |
| 314 | lumina miratur fronte ac iam signa moventem |
| 315 | et sparsa pugnas meditantem spectat harena. |
| 316 | hic prior intorquens telum sic Appius infit: |
| 317 | 'Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus |
| 318 | et generum comitare socer.' per tegmina velox |
| 319 | tunc aerisque moras laevo stetit hasta lacerto. |
| 320 | at contra non dicta Libys, sed fervidus hastam |
| 321 | perlibrat, magni donum memorabile fratris, |
| 322 | caeso quam victor sub moenibus ille Sagunti |
| 323 | abstulerat Durio ac spectatae nobile pugnae |
| 324 | germano dederat portare in proelia pignus. |
| 325 | telum ingens perque arma viri perque ora, doloris |
| 326 | adiutum nisu, letalem pertulit ictum, |
| 327 | exanguesque viri conantis vellere ferrum |
| 328 | in vulnus cecidere manus. iacet aequore nomen |
| 329 | clarum Maeonio atque Italae pars magna ruinae |
| 330 | Appius. intremuere lacus, corpusque refugit |
| 331 | contractis Trasimennus aquis: telum ore cruento |
| 332 | expirans premit atque admorsae immurmurat hastae. |
| 333 | Nec fati melior Mamercus corpore toto |
| 334 | exsolvit poenas nulli non saucius hosti. |
| 335 | namque per adversos, qua Lusitana ciebat |
| 336 | pugnas dira manus, raptum cum sanguine caesi |
| 337 | signiferi magna vexillum mole ferebat |
| 338 | et trepida infelix revocabat signa suorum. |
| 339 | sed furiata cohors ausisque accensa superbis |
| 340 | quodcumque ipsa manu gestabat missile, quicquid |
| 341 | praebebat tellus sparsis vix pervia telis |
| 342 | iniecit pariter, pluresque in corpore nullum |
| 343 | invenere locum perfossis ossibus hastae. |
| 344 | Advolat interea fraterni vulneris ira |
| 345 | turbatus Libyae ductor, visoque cruore, |
| 346 | num lateri cuspis, num toto pondere telum |
| 347 | sedisset, fratremque amens sociosque rogabat. |
| 348 | utque metum leti procul et leviora pavore |
| 349 | cognovit, proprio tectum gestamine praeceps |
| 350 | ex acie rapit et tutis a turbine pugnae |
| 351 | constituit castris. medicas hinc ocius artes |
| 352 | et senioris opem Synhali vocat. unguere vulnus |
| 353 | herbarum hic sucis ferrumque e corpore cantu |
| 354 | exigere et somnum tacto misisse chelydro |
| 355 | anteibat cunctos, nomenque erat inde per urbes |
| 356 | perque Paraetoniae celebratum litora Syrtis. |
| 357 | ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon |
| 358 | scire pater dederat Synhalo morsusque ferarum |
| 359 | telorumque gravis ictus sedare medendo. |
| 360 | atque is deinde suo moriens caelestia dona |
| 361 | monstravit nato, natusque heredis honori |
| 362 | tramisit patrias artis. quem deinde secutus |
| 363 | haud levior fama Synhalus Garamantica sollers |
| 364 | monstrata augebat studio multaque vetustum |
| 365 | Hammonis comitem numerabat imagine patrem. |
| 366 | tum proavita ferens leni medicamina dextra |
| 367 | ocius, intortos de more astrictus amictus, |
| 368 | mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus. |
| 369 | at Mago, exuvias secum caesique volutans |
| 370 | hostis mente necem, fraternas pectore curas |
| 371 | pellebat dictis et casum laude levabat: |
| 372 | 'Parce metu, germane. meis medicamina nulla |
| 373 | adversis maiora feres: iacet Appius hasta |
| 374 | ad manis pulsus nostra. si vita relinquat, |
| 375 | sat nobis actum est: sequar hostem laetus ad umbras.' |
| 376 | Quae dum turbatos avertunt aequore campi |
| 377 | ductores valloque tenent, ex agmine Poenum |
| 378 | cedentem consul tumulo speculatus ab alto |
| 379 | atque atram belli castris se condere nubem, |
| 380 | turbidus extemplo trepidantis milite maesto |
| 381 | invadit cuneos subitoque pavore relaxat |
| 382 | iam rarescentis acies. tum voce feroci |
| 383 | poscit ecum ac mediae ruit in certamina vallis. |
| 384 | sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum |
| 385 | inlidit terris molitus Iuppiter altas |
| 386 | fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia caelo, |
| 387 | intremuere simul tellus et pontus et aether, |
| 388 | ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo. |
| 389 | incidit attonitis inopino turbine Poenis |
| 390 | haud secus improvisa lues, gelidusque sub ossa |
| 391 | pervasit miseris conspecti consulis horror. |
| 392 | it medius ferroque ruens densissima latum |
| 393 | pandit iter. clamor vario discrimine vocum |
| 394 | fert belli rabiem ad superos et sidera pulsat, |
| 395 | ceu pater Oceanus cum saeva Tethye Calpen |
| 396 | Herculeam ferit atque exesa in viscera montis |
| 397 | contortum pelagus latrantibus ingerit undis: |
| 398 | dant gemitum scopuli, fractasque in rupibus undas |
| 399 | audit Tartessos latis distermina terris, |
| 400 | audit non parvo divisus gurgite Lixus. |
| 401 | Ante omnis iaculo tacitas fallente per auras |
| 402 | occumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem |
| 403 | Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam. |
| 404 | ille sibi longam Clotho turbamque nepotum |
| 405 | crediderat vanis deceptus in alite signis. |
| 406 | sed non augurio Parcarum impellere metas |
| 407 | concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis |
| 408 | suspiciens oculis caelum superosque reposcit |
| 409 | tempora promissae media iam morte senectae. |
| 410 | nec Bagaso exultare datum aut impune relictum |
| 411 | consulis ante oculos vita spoliasse Libonem. |
| 412 | laurigeris decus illud avis navaque iuventa |
| 413 | florebat, sed Massylus succiderat ensis |
| 414 | pubescente caput mala, properoque virentis |
| 415 | delerat leto bellator barbarus annos. |
| 416 | Flaminium implorasse tamen iam morte suprema |
| 417 | haud frustra fuit. avulsa est nam protinus hosti |
| 418 | ore simul cervix: iuvit punire feroci |
| 419 | victorem exemplo et monstratum reddere letum. |
| 420 | Quis deus, o Musae, paribus tot funera verbis |
| 421 | evolvat, tantisque umbris in carmine digna |
| 422 | quis lamenta ferat? certantis laude cadendi |
| 423 | primaevos iuvenes mortisque in limine cruda |
| 424 | facta virum et fixis rabiem sub pectore telis? |
| 425 | sternitur alternus vastis concursibus hostis, |
| 426 | nec spoliare vacat praedaeque advertere mentem. |
| 427 | urget amor caedum, clausis dum detinet hostem |
| 428 | fraternum castris vulnus, funditque ruitque |
| 429 | nunc iaculis, nunc ense, modo inter milia consul |
| 430 | bellantum conspectus equo, modo Marte feroci |
| 431 | ante aquilas et signa pedes. fluit impia rivis |
| 432 | saguineis vallis, tumulique et concava saxa |
| 433 | armorum sonitus flatusque imitantur equorum. |
| 434 | Miscebat campum, membrorum in proelia portans |
| 435 | celsius humano robur, visaque paventis |
| 436 | mole gigantei vertebat corporis alas |
| 437 | Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque |
| 438 | ingens tollebant umeri caput, hirtaque torvae |
| 439 | frontis caesaries et crinibus aemula barba |
| 440 | umbrabat rictus; squalore hinc hispida diro |
| 441 | et villosa feris horrebant pectora saetis. |
| 442 | aspirare viro propioremque addere Martem |
| 443 | haud ausum cuiquam. laxo ceu belua campo |
| 444 | incessebatur tutis ex agmine telis. |
| 445 | tandem vesanos palantum in terga ferenti |
| 446 | cum fremitu vultus tacita per nubila penna |
| 447 | intravit torvum Gortynia lumen harundo |
| 448 | avertitque virum. fugientis ad agmina consul |
| 449 | intorquet tergo iaculum, quod tegmine nudas |
| 450 | inrupit costas hirtoque a pectore primum |
| 451 | mucronem ostendit. rapidus convellere temptat |
| 452 | qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit, |
| 453 | donec abundanter defuso sanguine late |
| 454 | procubuit moriens et telum vulnere pressit. |
| 455 | spiritus exundans vicinum pulvere moto |
| 456 | perflavit campum et nubem dispersit in auras. |
| 457 | Nec minor interea tumulis silvisque fremebat |
| 458 | diversis Mavors, variaque per ardua pugna |
| 459 | et saxa et dumi rorantes caede nitebant. |
| 460 | exitium trepidis letique et stragis acerbae |
| 461 | causa Sychaeus erat. Murranum ille eminus hasta |
| 462 | perculerat, quo non alius, cum bella silerent, |
| 463 | dulcius Oeagrios pulsabat pectine nervos. |
| 464 | occubuit silva in magna patriosque sub ipso |
| 465 | quaesivit montis leto ac felicia Baccho |
| 466 | Aequana et Zephyro Surrentum molle salubri. |
| 467 | addiderat misero comitem pugnaeque ferocis |
| 468 | gaudebat tristi victor novitate Sychaeus. |
| 469 | palantis nam dum sequitur, pervaserat altam |
| 470 | in silvam et priscae reclinis ab ictibus ulmi |
| 471 | terga tuebatur trunco frustraque relictos |
| 472 | Tauranus comites suprema voce ciebat. |
| 473 | transegit iuvenem ac perfossis incita membris |
| 474 | haesit in opposito cuspis Sidonia ligno. |
| 475 | Quid vobis, quaenam ira deum, vel mente sinistra |
| 476 | quae sedit formido, viri? qui Marte relicto |
| 477 | ramorum quaesistis opem. non aequus in artis |
| 478 | nimirum rebus suasor metus. arguit asper |
| 479 | exitus eventu pravi consulta timoris. |
| 480 | annosa excelsos tendebat in aethera ramos |
| 481 | aesculus, umbrosum magnas super ardua silvas |
| 482 | nubibus insertans altis caput, instar (aperto |
| 483 | si staret campo) nemoris, lateque tenebat |
| 484 | frondosi nigra tellurem roboris umbra. |
| 485 | par iuxta quercus longum molita per aevum |
| 486 | vertice canenti proferre sub astra cacumen |
| 487 | diffusas patulo laxabat stipite frondes |
| 488 | umbrabatque coma summi fastigia montis. |
| 489 | huc Hennaea cohors, Triquetris quam miserat oris |
| 490 | rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti |
| 491 | dedecus et mentem nimio mutata pavore |
| 492 | certatim sese tulit ascendensque vicissim |
| 493 | pressit nutantis incerto pondere ramos. |
| 494 | mox alius super atque alius consistere tuto |
| 495 | dum certant, pars excussi (nam fragmine putri |
| 496 | ramorum et senio male fida fefellerat arbor), |
| 497 | pars trepidi celso inter tela cacumine pendent. |
| 498 | turbatos una properans consumere peste |
| 499 | corripit aeratam iam dudum in bella bipennem, |
| 500 | deposito clipeo mutatus tela, Sychaeus. |
| 501 | incumbunt sociae dextrae, magnoque fragore |
| 502 | pulsa gemit crebris succumbens ictibus arbos. |
| 503 | fluctuat infelix concusso stipite turba, |
| 504 | ceu, Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos, |
| 505 | fronde super tremuli vix tota cacuminis haerens |
| 506 | iactatur nido pariter nutante volucris. |
| 507 | procubuit tandem multa devicta securi |
| 508 | suffugium infelix miseris et inhospita quercus |
| 509 | elisitque virum spatiosa membra ruina. |
| 510 | Inde aliae cladum facies. contermina taedis |
| 511 | conlucet rapidoque involvitur aesculus igni. |
| 512 | iamque inter frondes arenti robore gliscens |
| 513 | verticibus saevis torquet Vulcanus anhelos |
| 514 | cum fervore globos flammarum et culmina torret. |
| 515 | nec tela interea cessant. semusta gementum |
| 516 | atque amplexa cadunt ardentis corpora ramos. |
| 517 | Haec inter miseranda virum certamina consul |
| 518 | ecce aderat volvens iram exitiumque Sychaeo. |
| 519 | at iuvenis dubio tantae discrimine pugnae |
| 520 | occupat eventum telo temptare priorem. |
| 521 | cui medio leviter clipeo stetit aeris in ora |
| 522 | cuspis et oppositas vetita est tramittere crates. |
| 523 | sed non et consul misso concredere telo |
| 524 | fortunam optatae caedis parat, at latus ense |
| 525 | haurit: nec crudae tardarunt tegmina parmae. |
| 526 | labitur infelix atque adpetit ore cruento |
| 527 | tellurem expirans. tum diffundente per artus |
| 528 | frigore se Stygio manantem in viscera mortem |
| 529 | accipit et longo componit lumina somno. |
| 530 | Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors |
| 531 | casibus alternat, iam castris Mago relictis, |
| 532 | iam Libyae ductor properantia signa citato |
| 533 | raptabant cursu et cessata reponere havebant |
| 534 | tempora caede virum ac multo pensare cruore. |
| 535 | it globus intorquens nigranti turbine nubem |
| 536 | pulveris, et surgit sublatis campus harenis, |
| 537 | quaque ferens gressum flectit vestigia ductor, |
| 538 | undanti circum tempestas acta procella |
| 539 | volvitur atque altos operit caligine montis. |
| 540 | occubuere femur Fontanus, Buta canorum |
| 541 | transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis |
| 542 | prospexit terga. hunc tristes luxere Fregellae |
| 543 | multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit. |
| 544 | haud dispar fortuna tibi, Laevine, sed auso |
| 545 | non eadem. neque enim Tyrio concurrere regi |
| 546 | temptas, sed lectus par ad certamen Ithemon |
| 547 | Autololum moderator erat; quem poplite caeso |
| 548 | dum spoliat, gravis immiti cum turbine costas |
| 549 | fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu |
| 550 | hoste super fuso subita cecidere ruina. |
| 551 | [Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat |
| 552 | mille viros, nulli victus vel ponere castra |
| 553 | vel iunxisse ratem duroque resolvere muros |
| 554 | ariete et in turrim subitos immittere pontis.] |
| 555 | Quem postquam Libyae ductor virtute feroci |
| 556 | exultare videt (namque illi vulnere praeceps |
| 557 | terga dabat levibus diffisus Arauricus armis), |
| 558 | acrius hoc, pulchro Mavorte accensus in iram |
| 559 | et dignum sese ratus in certamina saevo |
| 560 | comminus ire viro, referenti e corpore telum |
| 561 | advolat et fodiens pectus: 'Laudande laborum, |
| 562 | quisquis es, haud alia decuit te occumbere dextra. |
| 563 | ad manis leti perfer decus. Itala gentis |
| 564 | ni tibi origo foret, vita donatus abires.' |
| 565 | hinc Fadum petit et veterem bellare Labicum, |
| 566 | cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar |
| 567 | clarum spectato dederat certamine nomen. |
| 568 | immemor annorum seniumque oblitus in arma |
| 569 | ille quidem cruda mente et viridissimus irae |
| 570 | ibat, sed vani frigentem in Marte senectam |
| 571 | prodebant ictus: stipula crepitabat inani |
| 572 | ignis iners cassamque dabat sine robore flammam. |
| 573 | quem postquam accepit patrio monstrante superbum |
| 574 | armigero Poenum ductor, 'Certamina primae |
| 575 | hic lue nunc' inquit 'pugnae: te notus Hamilcar |
| 576 | hac trahit ad manis dextra.' tum librat ab aure |
| 577 | intorquens iaculum et versantem in vulnere sese |
| 578 | transigit. extracta foedavit cuspide sanguis |
| 579 | canitiem et longos finivit morte labores. |
| 580 | nec minus Herminium primis obtruncat in armis, |
| 581 | adsuetum, Trasimenne, tuos praedantibus hamis |
| 582 | exhaurire lacus patriaeque alimenta senectae |
| 583 | ducere suspenso per stagna iacentia lino. |
| 584 | interea exanimem maesti super arma Sychaeum |
| 585 | portabant Poeni corpusque in castra ferebant. |
| 586 | quos ubi conspexit tristi clamore ruentis |
| 587 | ductor, praesago percussus pectora luctu, |
| 588 | 'Quinam' inquit 'dolor, o socii, quemve ira deorum |
| 589 | eripuit nobis? num te, dulcedine laudis |
| 590 | flagrantem et nimio primi Mavortis amore |
| 591 | atra, Sychaee, dies properato funere carpsit?' |
| 592 | utque dato gemitu lacrimae adsensere ferentum |
| 593 | et dictus pariter caedis maerentibus auctor, |
| 594 | 'Cerno' ait 'adverso pulchrum sub pectore vulnus |
| 595 | cuspidis Iliacae. dignus Carthagine, dignus |
| 596 | Hasdrubale ad manis ibis, nec te optima mater |
| 597 | dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra |
| 598 | degenerem cernens noster vitabit Hamilcar. |
| 599 | at mihi Flaminius, tam maesti causa doloris, |
| 600 | morte sua minuat luctus. haec pompa sequetur |
| 601 | exequias, seroque emptum volet impia Roma |
| 602 | non violasse mei corpus mucrone Sychaei.' |
| 603 | Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem, |
| 604 | iraque anhelatum proturbat pectore murmur, |
| 605 | ut multo accensis fervore exuberat undis |
| 606 | clausus ubi exusto liquor indignatur aeno. |
| 607 | tum praeceps ruit in medios solumque fatigat |
| 608 | Flaminium incessens. nec dicto segnius ille |
| 609 | bella capessebat, propiorque insurgere Mavors |
| 610 | coeperat, et campo iunctus iam stabat uterque, |
| 611 | cum subitus per saxa fragor, motique repente, |
| 612 | horrendum, colles et summa cacumina totis |
| 613 | intremuere iugis. nutant in vertice silvae |
| 614 | pinifero fractaeque ruunt super agmina rupes. |
| 615 | immugit penitus convulsis ima cavernis |
| 616 | dissiliens tellus nec parvos rumpit hiatus, |
| 617 | atque umbras late Stygias immensa vorago |
| 618 | faucibus ostendit patulis, manesque profundi |
| 619 | antiquum expavere diem. lacus ater in altos |
| 620 | sublatus montis et sede excussus avita |
| 621 | lavit Tyrrhenas ignota aspergine silvas. |
| 622 | iamque eadem populos magnorumque oppida regum |
| 623 | tempestas et dira lues stravitque tulitque. |
| 624 | ac super haec reflui pugnarunt montibus amnes, |
| 625 | et retro fluctus torsit mare. monte relicto |
| 626 | Apenninicolae fugere ad litora Fauni. |
| 627 | pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles, |
| 628 | iactatus titubante solo, tremebundaque tela, |
| 629 | subducta tellure ruens, torquebat in hostem, |
| 630 | donec pulsa vagos cursus ad litora vertit |
| 631 | mentis inops stagnisque inlata est Daunia pubes. |
| 632 | quis consul terga increpitans (nam turbine motae |
| 633 | ablatus terrae inciderat): 'Quid deinde, quid, oro, |
| 634 | restat, io, profugis? vos en ad moenia Romae |
| 635 | ducitis Hannibalem, vos in Tarpeia Tonantis |
| 636 | tecta faces ferrumque datis. sta, miles, et acris |
| 637 | disce ex me pugnas, vel si pugnare negatum, |
| 638 | disce mori. dabit exemplum non vile futuris |
| 639 | Flaminius. ne terga Libys, ne Cantaber umquam |
| 640 | consulis aspiciat. solus, si tanta libido |
| 641 | est vobis rabiesque fugae, tela omnia solus |
| 642 | pectore consumo et moriens fugiente per auras |
| 643 | hac anima vestras revocabo ad proelia dextras.' |
| 644 | Dumque ea commemorat densosque obit obuius hostis, |
| 645 | advolat ora ferus mentemque Ducarius. acri |
| 646 | nomen erat gentile viro, fusisque catervis |
| 647 | Boiorum quondam patriis antiqua gerebat |
| 648 | vulnera barbaricae mentis, noscensque superbi |
| 649 | victoris vultus 'Tune' inquit 'maximus ille |
| 650 | Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo, |
| 651 | corporis an tanti manet de vulnere sanguis. |
| 652 | nec vos paeniteat, populares, fortibus umbris |
| 653 | hoc mactare caput: nostros hic curribus egit |
| 654 | insistens victos alta ad Capitolia patres. |
| 655 | ultrix hora vocat.' pariter tunc undique fusis |
| 656 | obruitur telis, nimboque ruente per auras |
| 657 | contectus nulli dextra iactare reliquit |
| 658 | Flaminium cecidisse sua. nec pugna perempto |
| 659 | ulterior ductore fuit. namque agmine denso |
| 660 | primores iuvenum, laeva ob discrimina Martis |
| 661 | infensi superis dextrisque et cernere Poenum |
| 662 | victorem plus morte rati, super ocius omnes |
| 663 | membra ducis stratosque artus certamine magno |
| 664 | telaque corporaque et non fausto Marte cruentas |
| 665 | iniecere manus. sic densi caedis acervo |
| 666 | ceu tumulo texere virum. tum, strage per undas |
| 667 | per silvas sparsa perque altam sanguine vallem, |
| 668 | in medias fratre invectus comitante catervas |
| 669 | caesorum iuvenum Poenus 'Quae vulnera cernis, |
| 670 | quas mortes!' inquit 'premit omnis dextera ferrum, |
| 671 | armatusque iacet servans certamina miles. |
| 672 | hos, en, hos obitus nostrae spectate cohortes! |
| 673 | fronte minae durant, et stant in vultibus irae. |
| 674 | et vereor, ne, quae tanta creat indole tellus |
| 675 | magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint |
| 676 | imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.' |
| 677 | Sic fatus cessit nocti; finemque dedere |
| 678 | caedibus infusae subducto sole tenebrae. |