Silius, Punica, Liber III
| 1 | Postquam rupta fides Tyriis et moenia castae |
| 2 | non aequo superum genitore eversa Sagunti, |
| 3 | extemplo positos finiti cardine mundi |
| 4 | victor adit populos cognataque limina Gades. |
| 5 | nec vatum mentes agitare et praescia corda |
| 6 | cessatum super imperio: citus aequore Bostar |
| 7 | vela dare et rerum praenoscere fata iubetur. |
| 8 | prisca fides adytis longo servatur ab aevo, |
| 9 | qua sublime sedens, Cirrhaeis aemulus antris, |
| 10 | inter anhelantis Garamantas corniger Hammon |
| 11 | fatidico pandit venientia saecula luco. |
| 12 | hinc omen coeptis et casus scire futuros |
| 13 | ante diem bellique vices novisse petebat. |
| 14 | Exin clavigeri veneratus numinis aras |
| 15 | captivis onerat donis, quae nuper ab arce |
| 16 | victor fumantis rapuit semusta Sagunti. |
| 17 | vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani |
| 18 | impositas durare trabes solasque per aevum |
| 19 | condentum novisse manus. hinc credere gaudent |
| 20 | consedisse deum seniumque repellere templis. |
| 21 | tum, quis fas et honos adyti penetralia nosse, |
| 22 | femineos prohibent gressus ac limine curant |
| 23 | saetigeros arcere sues. nec discolor ulli |
| 24 | ante aras cultus: velantur corpora lino, |
| 25 | et Pelusiaco praefulget stamine vertex. |
| 26 | discinctis mos tura dare atque e lege parentum |
| 27 | sacrificam lato vestem distinguere clavo: |
| 28 | pes nudus tonsaeque comae castumque cubile. |
| 29 | inrestincta focis servant altaria flammae, |
| 30 | sed nulla effigies simulacrave nota deorum |
| 31 | maiestate locum et sacro implevere timore. |
| 32 | In foribus labor Alcidae: Lernaea recisis |
| 33 | anguibus hydra iacet, nexuque elisa leonis |
| 34 | ora Cleonaei patulo caelantur hiatu. |
| 35 | at Stygius saevis terrens latratibus umbras |
| 36 | ianitor, aeterno tum primum tractus ab antro, |
| 37 | vincla indignatur, metuitque Megaera catenas. |
| 38 | iuxta Thraces equi pestisque Erymanthia et altos |
| 39 | aeripedis ramos superantia cornua cervi. |
| 40 | nec levior vinci Libycae telluris alumnus |
| 41 | matre super stratique genus deforme bimembres |
| 42 | Centauri frontemque minor nunc amnis Acarnan. |
| 43 | inter quae fulget sacratis ignibus Oete, |
| 44 | ingentemque animam rapiunt ad sidera flammae. |
| 45 | Postquam oculos varia implevit virtutis imago, |
| 46 | mira dehinc cernit: surgentis mole profundi |
| 47 | invectum terris subitum mare nullaque circa |
| 48 | litora et infuso stagnantis aequore campos. |
| 49 | nam qua caeruleis Nereus evolvitur antris |
| 50 | atque imo freta contorquet Neptunia fundo, |
| 51 | proruptum exundat pelagus, caecosque relaxans |
| 52 | Oceanus fontis torrentibus ingruit undis. |
| 53 | tum vada, ceu saevo penitus permota tridenti, |
| 54 | luctantur terris tumefactum imponere pontum. |
| 55 | mox remeat gurges tractoque relabitur aestu, |
| 56 | ac ratis erepto campis deserta profundo, |
| 57 | et fusi transtris expectant aequora nautae. |
| 58 | Cymothoes ea regna vagae pelagique labores |
| 59 | Luna movet, Luna, immissis per caerula bigis, |
| 60 | fertque refertque fretum, sequiturque reciproca Tethys. |
| 61 | Haec propere spectata duci; nam multa fatigant. |
| 62 | curarum prima exercet, subducere bello |
| 63 | consortem thalami parvumque sub ubere natum. |
| 64 | virgineis iuvenem taedis primoque Hymenaeo |
| 65 | imbuerat coniunx memorique tenebat amore. |
| 66 | at puer, obsessae generatus in ore Sagunti, |
| 67 | bissenos Lunae nondum compleverat orbes. |
| 68 | quos ut seponi stetit et secernere ab armis, |
| 69 | adfatur ductor: 'Spes o Carthaginis altae, |
| 70 | nate, nec Aeneadum levior metus, amplior, oro, |
| 71 | sis patrio decore et factis tibi nomina condas, |
| 72 | quis superes bellator avum; iamque aegra timoris |
| 73 | Roma tuos numerat lacrimandos matribus annos. |
| 74 | ni praesaga meos ludunt praecordia sensus, |
| 75 | ingens hic terris crescit labor: ora parentis |
| 76 | agnosco torvaque oculos sub fronte minacis |
| 77 | vagitumque gravem atque irarum elementa mearum. |
| 78 | si quis forte deum tantos inciderit actus |
| 79 | ut nostro abrumpat leto primordia rerum, |
| 80 | hoc pignus belli, coniunx, servare labora. |
| 81 | cumque datum fari, duc per cunabula nostra: |
| 82 | tangat Elissaeas palmis puerilibus aras |
| 83 | et cineri iuret patrio Laurentia bella. |
| 84 | inde ubi flore novo pubescet firmior aetas, |
| 85 | emicet in Martem et calcato foedere victor |
| 86 | in Capitolina tumulum mihi vindicet arce. |
| 87 | tu vero, tanti felix quam gloria partus |
| 88 | expectat, veneranda fide, discede periclis |
| 89 | incerti Martis durosque relinque labores. |
| 90 | nos clausae nivibus rupes suppostaque caelo |
| 91 | saxa manent, nos Alcidae mirante noverca |
| 92 | sudatus labor et, bellis labor acrior, Alpes. |
| 93 | quod si promissum vertat Fortuna favorem |
| 94 | laevaque sit coeptis, te longa stare senecta |
| 95 | aevumque extendisse velim; tua iustior aetas, |
| 96 | ultra me improperae ducant cui fila sorores.' |
| 97 | Sic ille. at contra Cirrhaei sanguis Imilce |
| 98 | Castalii, quae materno de nomine dicta |
| 99 | (Castulo Phoebei servat cognomina vatis) |
| 100 | aeque ex sacrata repetebat stirpe parentes. |
| 101 | tempore quo Bacchus populos domitabat Hiberos |
| 102 | concutiens thyrso atque armata Maenade Calpen, |
| 103 | lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice |
| 104 | Milichus indigenis late regnarat in oris |
| 105 | cornigeram attollens genitoris imagine frontem. |
| 106 | hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, |
| 107 | barbarica paulum vitiato nomine lingua. |
| 108 | quae tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: |
| 109 | 'Mene, oblite tua nostram pendere salute, |
| 110 | abnuis inceptis comitem? sic foedera nota |
| 111 | primitiaeque tori, gelidos ut scandere tecum |
| 112 | deficiam montis coniunx tua? crede vigori |
| 113 | femineo. castum haud superat labor ullus amorem. |
| 114 | sin solo aspicimur sexu, fixumque relinqui, |
| 115 | cedo equidem nec fata moror; deus annuat, oro: |
| 116 | i felix, i numinibus votisque secundis |
| 117 | atque acies inter flagrantiaque arma relictae |
| 118 | coniugis et nati curam servare memento. |
| 119 | quippe nec Ausonios tantum nec tela nec ignes |
| 120 | quantum te metuo: ruis ipsos acer in enses |
| 121 | obiectasque caput telis, nec te ulla secundo |
| 122 | eventu satiat virtus, tibi gloria soli |
| 123 | fine caret, credisque viris ignobile letum |
| 124 | belligeris in pace mori. tremor implicat artus, |
| 125 | nec quemquam horresco, qui se tibi conferet unus. |
| 126 | sed tu, bellorum genitor, miserere nefasque |
| 127 | averte et serva caput inviolabile Teucris.' |
| 128 | Iamque adeo egressi steterant in litore primo, |
| 129 | et promota ratis, pendentibus arbore nautis, |
| 130 | aptabat sensim pulsanti carbasa vento, |
| 131 | cum lenire metus properans aegramque levare |
| 132 | attonitis mentem curis sic Hannibal orsus: |
| 133 | 'Ominibus parce et lacrimis, fidissima coniunx. |
| 134 | et pace et bello cunctis stat terminus aevi, |
| 135 | extremumque diem primus tulit; ire per ora |
| 136 | nomen in aeternum paucis mens ignea donat, |
| 137 | quos pater aetheriis caelestum destinat oris. |
| 138 | an Romana iuga et famulas Carthaginis arces |
| 139 | perpetiar? stimulant manes noctisque per umbras |
| 140 | increpitans genitor, stant arae atque horrida sacra |
| 141 | ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horae |
| 142 | prolatare diem. sedeamne, ut noverit una |
| 143 | me tantum Carthago, et, qui sim, nesciat omnis |
| 144 | gens hominum, letique metu decora alta relinquam? |
| 145 | quantum etenim distant a morte silentia vitae? |
| 146 | nec tamen incautos laudum exhorresce furores. |
| 147 | et nobis est lucis honos, gaudetque senecta |
| 148 | gloria, cum longo titulis celebratur in aevo. |
| 149 | te quoque magna manent suscepti praemia belli. |
| 150 | dent modo se superi, Thybris tibi serviet omnis |
| 151 | Iliacaeque nurus et dives Dardanus auri.' |
| 152 | dumque ea permixtis inter se fletibus orant, |
| 153 | confisus pelago celsa de puppe magister |
| 154 | cunctantem ciet. abripitur divulsa marito. |
| 155 | haerent intenti vultus et litora servant, |
| 156 | donec, iter liquidum volucri rapiente carina, |
| 157 | consumpsit visus pontus tellusque recessit. |
| 158 | At Poenus belli curis avertere amorem |
| 159 | apparat et repetit properato moenia gressu. |
| 160 | quae dum perlustrat crebroque obit omnia visu, |
| 161 | tandem sollicito cessit vis dura labori, |
| 162 | belligeramque datur somno componere mentem. |
| 163 | Tum pater omnipotens, gentem exercere periclis |
| 164 | Dardaniam et fama saevorum tollere ad astra |
| 165 | bellorum meditans priscosque referre labores, |
| 166 | praecipitat consulta viri segnemque quietem |
| 167 | terret et immissa rumpit formidine somnos. |
| 168 | iamque per umentem noctis Cyllenius umbram |
| 169 | aligero lapsu portabat iussa parentis. |
| 170 | nec mora. mulcentem securo membra sopore |
| 171 | adgreditur iuvenem ac monitis incessit amaris: |
| 172 | 'Turpe duci totam somno consumere noctem, |
| 173 | o rector Libyae. vigili stant bella magistro. |
| 174 | iam maria effusas cernes turbare carinas |
| 175 | et Latiam toto pubem volitare profundo, |
| 176 | dum lentus coepti terra cunctaris Hibera. |
| 177 | scilicet id satis est decoris memorandaque virtus, |
| 178 | quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? |
| 179 | en age, si quid inest animo par fortibus ausis, |
| 180 | fer gressus agiles mecum et comitare vocantem |
| 181 | (respexisse veto: monet hoc pater ille deorum): |
| 182 | victorem ante altae statuam te moenia Romae.' |
| 183 | Iamque videbatur dextram iniectare graduque |
| 184 | laetantem trahere in Saturnia regna citato, |
| 185 | cum subitus circa fragor et vibrata per auras |
| 186 | exterrent saevis a tergo sibila linguis, |
| 187 | ingentique metu divum praecepta paventi |
| 188 | effluxere viro, et turbatus lumina flectit. |
| 189 | ecce iugis rapiens silvas ac robora vasto |
| 190 | contorta amplexu tractasque per invia rupes |
| 191 | ater letifero stridebat turbine serpens. |
| 192 | quantus non aequas perlustrat flexibus Arctos |
| 193 | et geminum lapsu sidus circumligat Anguis, |
| 194 | immani tantus fauces diducit hiatu |
| 195 | attollensque caput nimbosis montibus aequat. |
| 196 | congeminat sonitus rupti violentia caeli |
| 197 | imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. |
| 198 | hoc trepidus monstro (neque enim sopor ille nec altae |
| 199 | vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras |
| 200 | miscuerat lucem somno deus) ardua quae sit, |
| 201 | scitatur, pestis terrasque urgentia membra |
| 202 | quo ferat et quosnam populos deposcat hiatu. |
| 203 | cui gelidis almae Cyllenes editus antris: |
| 204 | 'Bella vides optata tibi. te maxima bella, |
| 205 | te strages nemorum, te moto turbida caelo |
| 206 | tempestas caedesque virum magnaeque ruinae |
| 207 | Idaei generis lacrimosaque fata secuntur. |
| 208 | quantus per campos populatis montibus actas |
| 209 | contorquet silvas squalenti tergore serpens |
| 210 | et late umectat terras spumante veneno, |
| 211 | tantus perdomitis decurrens Alpibus atro |
| 212 | involves bello Italiam tantoque fragore |
| 213 | eruta convulsis prosternes oppida muris.' |
| 214 | His aegrum stimulis liquere deusque soporque. |
| 215 | it membris gelidus sudor, laetoque pavore |
| 216 | promissa evolvit somni noctemque retractat. |
| 217 | iamque deum regi Martique sub omine fausto |
| 218 | instauratus honos, niveoque ante omnia tauro |
| 219 | placatus meritis monitor Cyllenius aris. |
| 220 | extemplo edicit convellere signa, repensque |
| 221 | castra quatit clamor permixtis dissona linguis. |
| 222 | Prodite, Calliope, famae, quos horrida coepta |
| 223 | excierint populos tulerintque in regna Latini, |
| 224 | et quas indomitis urbes armarit Hiberis |
| 225 | quasque Paraetonio glomerarit litore turmas |
| 226 | ausa sibi Libye rerum deposcere frenos |
| 227 | et terris mutare iugum. ~non ulla nec umquam |
| 228 | saevior it trucibus tempestas acta procellis, |
| 229 | ~nec bellum ruptis tam dirum mille carinis |
| 230 | acrius infremuit trepidumque exterruit orbem. |
| 231 | Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, |
| 232 | membra levis celsique decus fraudata superbum |
| 233 | corporis, at docilis fallendi et nectere tectos |
| 234 | numquam tarda dolos. rudis his tum parma, brevique |
| 235 | bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque |
| 236 | cingere inadsuetum, et rubrae velamine vestis |
| 237 | ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem. |
| 238 | his rector fulgens ostro super altior omnis |
| 239 | germanus nitet Hannibalis gratoque tumultu |
| 240 | Mago quatit currus et fratrem spirat in armis. |
| 241 | Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis, |
| 242 | prisca situ veterisque ante arces condita Byrsae. |
| 243 | tunc, quae Sicanio praecinxit litora muro |
| 244 | in clipei speciem curvatis turribus, Aspis. |
| 245 | sed dux in sese converterat ora Sychaeus, |
| 246 | Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore |
| 247 | maternum implebat genus, et resonare superbo |
| 248 | Hannibal haud umquam cessabat avunculus ore. |
| 249 | Adfuit undosa cretus Berenicide miles, |
| 250 | nec, tereti dextras in pugnam armata dolone, |
| 251 | destituit Barce sitientibus arida venis. |
| 252 | nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis |
| 253 | Battiadas pravos fidei stimulavit in arma. |
| 254 | quos trahit, antiquo laudatus Hamilcare quondam, |
| 255 | consilio viridis, sed belli serus, Ilertes. |
| 256 | Sabratha tum Tyrium vulgus Sarranaque Leptis |
| 257 | Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos |
| 258 | et Tingim rapido mittebat ab aequore Lixus. |
| 259 | tum Vaga et antiquis dilectus regibus Hippo, |
| 260 | quaeque procul cavit non aequos Ruspina fluctus, |
| 261 | et Zama et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. |
| 262 | ducit tot populos, ingens et corpore et armis, |
| 263 | Herculeam factis servans ac nomine famam, |
| 264 | Antaeus celsumque caput super agmina tollit. |
| 265 | Venere Aethiopes, gens haud incognita Nilo, |
| 266 | qui magneta secant: solis honor ille, metallo |
| 267 | intactum chalybem vicino ducere saxo. |
| 268 | his simul immitem testantes corpore solem |
| 269 | exusti venere Nubae. non aerea cassis |
| 270 | nec lorica riget ferro, non tenditur arcus: |
| 271 | tempora multiplici mos est defendere lino |
| 272 | et lino munire latus scelerataque sucis |
| 273 | spicula derigere et ferrum infamare veneno. |
| 274 | tum primum castris Phoenicum tendere ritu |
| 275 | Cinyphii didicere Macae. squalentia barba |
| 276 | ora viris, umerosque tegunt velamine capri |
| 277 | saetigero; panda manus est armata cateia. |
| 278 | versicolor contra caetra et falcatus ab arte |
| 279 | ensis Adyrmachidis ac laevo tegmina crure. |
| 280 | sed mensis asper populus victuque maligno: |
| 281 | nam calida tristes epulae torrentur harena. |
| 282 | quin et Massyli fulgentia signa tulere, |
| 283 | Hesperidum veniens lucis domus ultima terrae. |
| 284 | praefuit intortos demissus vertice crinis |
| 285 | Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas |
| 286 | atque inter frondes revirescere viderat aurum. |
| 287 | Vos quoque desertis in castra mapalibus itis, |
| 288 | misceri gregibus Gaetulia sueta ferarum |
| 289 | indomitisque loqui et sedare leonibus iras. |
| 290 | nulla domus: plaustris habitant; migrare per arva |
| 291 | mos atque errantes circumvectare penates. |
| 292 | hinc mille alipedes turmae (velocior Euris |
| 293 | et doctus virgae sonipes) in castra ruebant: |
| 294 | ceu, pernix cum densa vagis latratibus implet |
| 295 | venator dumeta Lacon, aut exigit Umber |
| 296 | nare sagax e calle feras, perterrita late |
| 297 | agmina praecipitant volucres formidine cervi. |
| 298 | hos agit haud laeto vultu nec fronte serena |
| 299 | Asbytes nuper caesae germanus Acherras. |
| 300 | Marmaridae, medicum vulgus, strepuere catervis, |
| 301 | ad quorum cantus serpens oblita veneni, |
| 302 | ad quorum tactum mites iacuere cerastae. |
| 303 | tum, chalybis pauper, Baniurae cruda iuventus, |
| 304 | contenti parca durasse hastilia flamma, |
| 305 | miscebant avidi trucibus fera murmura linguis. |
| 306 | necnon Autololes, levibus gens ignea plantis, |
| 307 | cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis, |
| 308 | tanta fuga est: certant pennae, campumque volatu |
| 309 | cum rapuere, pedum frustra vestigia quaeras. |
| 310 | spectati castris, quos suco nobilis arbor |
| 311 | et dulci pascit lotos nimis hospita baca, |
| 312 | quique atro rabidas effervescente veneno |
| 313 | dipsadas immensis horrent Garamantes harenis. |
| 314 | fama docet, caesae rapuit cum Gorgonis ora |
| 315 | Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem: |
| 316 | inde Medusaeis terram exundasse chelydris. |
| 317 | milibus his ductor spectatus Marte Choaspes, |
| 318 | Neritia Meninge satus, cui tragula semper |
| 319 | fulmineam armabat, celebratum missile, dextram. |
| 320 | huc coit aequoreus Nasamon, invadere fluctu |
| 321 | audax naufragia et praedas avellere ponto, |
| 322 | huc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, |
| 323 | qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha |
| 324 | invento primam Libyen perfudit olivo. |
| 325 | Necnon totus adest Vesper populique reposti. |
| 326 | Cantaber ante omnis, hiemisque aestusque famisque |
| 327 | invictus palmamque ex omni ferre labore. |
| 328 | mirus amor populo, cum pigra incanuit aetas, |
| 329 | imbelles iam dudum annos praevertere saxo |
| 330 | nec vitam sine Marte pati. quippe omnis in armis |
| 331 | lucis causa sita, et damnatum vivere paci. |
| 332 | Venit et Aurorae lacrimis perfusus, in orbem |
| 333 | diversum patrias fugit cum devius oras, |
| 334 | armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. |
| 335 | his parvus sonipes nec Marti natus, at idem |
| 336 | aut inconcusso glomerat vestigia dorso, |
| 337 | aut molli pacata celer rapit esseda collo. |
| 338 | Cydnus agit, iuga Pyrenes venatibus acer |
| 339 | metiri iaculove extendere proelia Mauro. |
| 340 | Venere et Celtae sociati nomen Hiberis. |
| 341 | his pugna cecidisse decus, corpusque cremari |
| 342 | tale nefas: caelo credunt superisque referri, |
| 343 | impastus carpat si membra iacentia vultur. |
| 344 | Fibrarum et pennae divinarumque sagacem |
| 345 | flammarum misit dives Callaecia pubem, |
| 346 | barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, |
| 347 | nunc pedis alterno percussa verbere terra |
| 348 | ad numerum resonas gaudentem plaudere caetras. |
| 349 | haec requies ludusque viris, ea sacra voluptas. |
| 350 | cetera femineus peragit labor: addere sulco |
| 351 | semina et impresso tellurem vertere aratro |
| 352 | segne viris. quicquid duro sine Marte gerundum, |
| 353 | Callaici coniunx obit inrequieta mariti. |
| 354 | hos Viriathus agit Lusitanumque remotis |
| 355 | extractum lustris, primo Viriathus in aevo, |
| 356 | nomen Romanis factum mox nobile damnis. |
| 357 | Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, |
| 358 | aut Vasco insuetus galeae ferre arma morati, |
| 359 | non, quae Dardanios post vidit, Ilerda, furores, |
| 360 | nec qui Massageten monstrans feritate parentem |
| 361 | cornipedis fusa satiaris, Concane, vena. |
| 362 | iamque Ebusus Phoenissa movet, movet Arbacus arma |
| 363 | aclyde vel tenui pugnax instare veruto, |
| 364 | iam cui Tlepolemus sator et cui Lindus origo, |
| 365 | funda bella ferens Baliaris et alite plumbo, |
| 366 | et quos nunc Gravios violato nomine Graium |
| 367 | Oeneae misere domus Aetolaque Tyde. |
| 368 | dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto, |
| 369 | Phocaicae dant Emporiae, dat Tarraco pubem |
| 370 | vitifera et Latio tantum cessura Lyaeo. |
| 371 | hos inter clara thoracis luce nitebat |
| 372 | Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis |
| 373 | atque altrix celsa mittebat Saetabis arce, |
| 374 | Saetabis et telas Arabum sprevisse superba |
| 375 | et Pelusiaco filum componere lino. |
| 376 | Mandonius populis domitorque insignis equorum |
| 377 | imperitat Caeso, et socio stant castra labore. |
| 378 | At Vettonum alas Balarus probat aequore aperto, |
| 379 | hic adeo, cum ver placidum flatusque tepescit, |
| 380 | concubitus servans tacitos grex perstat equarum |
| 381 | et Venerem occultam genitali concipit aura. |
| 382 | sed non multa dies generi, properatque senectus, |
| 383 | septimaque his stabulis longissima ducitur aestas. |
| 384 | At non Sarmaticos attollens Uxama muros |
| 385 | tam levibus persultat equis: hinc venit in arma |
| 386 | haud aevi fragilis sonipes crudoque vigore |
| 387 | asper frena pati aut iussis parere magistris. |
| 388 | Rhyndacus his ductor, telum sparus; ore ferarum |
| 389 | et rictu horrificant galeas. venatibus aevum |
| 390 | transigitur, vel more patrum vis raptaque pascunt. |
| 391 | Fulget praecipuis Parnasia Castulo signis |
| 392 | et celebre Oceano atque alternis aestibus Hispal |
| 393 | ac Nebrissa dei Nysaeis conscia thyrsis, |
| 394 | quam Satyri coluere leves redimitaque sacra |
| 395 | nebride et arcano Maenas nocturna Lyaeo. |
| 396 | Arganthoniacos armat Carteia nepotes. |
| 397 | rex proavis fuit humani ditissimus aevi, |
| 398 | ter denos decies emensus belliger annos. |
| 399 | armat Tartessos stabulanti conscia Phoebo |
| 400 | et Munda Emathios Italis paritura labores. |
| 401 | nec decus auriferae cessavit Corduba terrae. |
| 402 | hos duxere viros flaventi vertice Phorcys |
| 403 | spiciferisque gravis bellator Arauricus oris, |
| 404 | aequales aevi, genuit quos ubere ripa |
| 405 | Palladio Baetes umbratus cornua ramo. |
| 406 | Talia Sidonius per campos agmina ductor |
| 407 | pulvere nigrantis raptat lustransque sub armis, |
| 408 | qua visu comprendere erat, fulgentia signa |
| 409 | ibat ovans longaque umbram tellure trahebat. |
| 410 | non aliter, quotiens perlabitur aequora curru |
| 411 | extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn |
| 412 | frenatis Neptunus equis, fluit omnis ab antris |
| 413 | Nereidum chorus et sueto certamine nandi |
| 414 | candida perspicuo convertunt brachia ponto. |
| 415 | At Pyrenaei frondosa cacumina montis |
| 416 | turbata Poenus terrarum pace petebat. |
| 417 | Pyrene celsa nimbosi verticis arce |
| 418 | divisos Celtis late prospectat Hiberos |
| 419 | atque aeterna tenet magnis divortia terris. |
| 420 | nomen Bebrycia duxere a virgine colles, |
| 421 | hospitis Alcidae crimen, qui, sorte laborum |
| 422 | Geryonae peteret cum longa tricorporis arva, |
| 423 | possessus Baccho saeva Bebrycis in aula |
| 424 | lugendam formae sine virginitate reliquit |
| 425 | Pyrenen, letique deus, si credere fas est, |
| 426 | causa fuit leti miserae deus. edidit alvo |
| 427 | namque ut serpentem patriasque exhorruit iras, |
| 428 | confestim dulcis liquit turbata penates. |
| 429 | tum noctem Alcidae solis plangebat in antris |
| 430 | et promissa viri silvis narrabat opacis, |
| 431 | donec maerentem ingratos raptoris amores |
| 432 | tendentemque manus atque hospitis arma vocantem |
| 433 | diripuere ferae. laceros Tirynthius artus, |
| 434 | dum remeat victor, lacrimis perfudit et amens |
| 435 | palluit invento dilectae virginis ore. |
| 436 | at voce Herculea percussa cacumina montis |
| 437 | intremuere iugis: maesto clamore ciebat |
| 438 | Pyrenen, scopulique omnes ac lustra ferarum |
| 439 | Pyrenen resonant. tumulo tum membra reponit |
| 440 | supremum inlacrimans, nec honos intercidit aevo, |
| 441 | defletumque tenent montes per saecula nomen. |
| 442 | Iamque per et collis et densos abiete lucos |
| 443 | Bebryciae Poenus fines transcenderat aulae. |
| 444 | inde ferox quaesitum armis per inhospita rura |
| 445 | Volcarum populatur iter tumidique minaces |
| 446 | accedit Rhodani festino milite ripas. |
| 447 | aggeribus caput Alpinis et rupe nivali |
| 448 | proserit in Celtas ingentemque extrahit amnem |
| 449 | spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos |
| 450 | ac propere in pontem lato ruit incitus alveo. |
| 451 | auget opes stanti similis tacitoque liquore |
| 452 | mixtus Arar, quem gurgitibus complexus anhelis |
| 453 | cunctantem immergit pelago raptumque per arva |
| 454 | ferre vetat patrium vicina ad litora nomen. |
| 455 | invadunt alacres inimicum pontibus amnem: |
| 456 | nunc celso capite et cervicibus arma tuentur, |
| 457 | nunc validis gurges certatim frangitur ulnis. |
| 458 | fluminea sonipes religatus ducitur alno, |
| 459 | belua nec retinet tardante Libyssa timore. |
| 460 | nam trabibus vada et iniecta tellure repertum |
| 461 | conexas operire trabes ac ducere in altum |
| 462 | paulatim ripae resolutis aggere vinclis. |
| 463 | at gregis inlapsu fremebundo territus atras |
| 464 | expavit moles Rhodanus stagnisque refusis |
| 465 | torsit harenoso minitantia murmura fundo. |
| 466 | Iamque Tricastinis incedit finibus agmen, |
| 467 | iam facilis campos, iam rura Vocontia carpit. |
| 468 | turbidus hic truncis saxisque Druentia laetum |
| 469 | ductoris vastavit iter. namque Alpibus ortus |
| 470 | avulsas ornos et adesi fragmina montis |
| 471 | cum sonitu volvens fertur latrantibus undis |
| 472 | ac vada translato mutat fallacia cursu, |
| 473 | non pediti fidus, patulis non puppibus aequus. |
| 474 | et tunc imbre recens fuso correpta sub armis |
| 475 | corpora multa virum spumanti vertice torquens |
| 476 | immersit fundo laceris deformia membris. |
| 477 | Sed iam praeteritos ultra meminisse labores |
| 478 | conspectae propius dempsere paventibus Alpes. |
| 479 | cuncta gelu canaque aeternum grandine tecta |
| 480 | aequaevam glaciem cohibent: riget ardua montis |
| 481 | aetherii facies surgentique obuia Phoebo |
| 482 | duratas nescit flammis mollire pruinas. |
| 483 | quantum Tartareus regni pallentis hiatus |
| 484 | ad manis imos atque atrae stagna paludis |
| 485 | a supera tellure patet, tam longa per auras |
| 486 | erigitur tellus et caelum intercipit umbra. |
| 487 | nullum ver usquam nullique aestatis honores. |
| 488 | sola iugis habitat diris sedesque tuetur |
| 489 | perpetuas deformis hiemps; illa undique nubes |
| 490 | huc atras agit et mixtos cum grandine nimbos. |
| 491 | iam cuncti flatus ventique furentia regna |
| 492 | Alpina posuere domo. caligat in altis |
| 493 | obtutus saxis, abeuntque in nubila montes. |
| 494 | mixtus Athos Tauro Rhodopeque adiuncta Mimanti |
| 495 | Ossaque cum Pelio cumque Haemo cesserit Othrys. |
| 496 | primus inexpertas adiit Tirynthius arces. |
| 497 | scindentem nubes frangentemque ardua montis |
| 498 | spectarunt superi longisque ab origine saeclis |
| 499 | intemerata gradu magna vi saxa domantem. |
| 500 | At miles dubio tardat vestigia gressu, |
| 501 | impia ceu sacros in finis arma per orbem, |
| 502 | Natura prohibente, ferant divisque repugnent. |
| 503 | contra quae ductor++non Alpibus ille nec ullo |
| 504 | turbatus terrore loci, sed languida maestis |
| 505 | corda virum fovet hortando revocatque vigorem: |
| 506 | 'Non pudet obsequio superum fessosque secundis, |
| 507 | post belli decus atque acies, dare terga nivosis |
| 508 | montibus et segnes summittere rupibus arma? |
| 509 | nunc, o nunc, socii, dominantis moenia Romae |
| 510 | credite vos summumque Iovis conscendere culmen. |
| 511 | hic labor Ausoniam et dabit hic in vincula Thybrim.' |
| 512 | nec mora. commotum promissis ditibus agmen |
| 513 | erigit in collem et vestigia linquere nota |
| 514 | Herculis edicit magni crudisque locorum |
| 515 | ferre pedem ac proprio turmas evadere calle. |
| 516 | rumpit inaccessos aditus atque ardua primus |
| 517 | exuperat summaque vocat de rupe cohortes. |
| 518 | tum, qua durati concreto frigore collis |
| 519 | lubrica frustratur canenti semita clivo, |
| 520 | luctantem ferro glaciem cremat: haurit hiatu |
| 521 | nix resoluta viros altoque e culmine praeceps |
| 522 | umenti turmas operit delapsa ruina. |
| 523 | interdum adverso glomeratas turbine Corus |
| 524 | in media ora nives fuscis agit horridus alis, |
| 525 | aut rursum immani stridens avulsa procella |
| 526 | nudatis rapit arma viris volvensque per orbem |
| 527 | contorto rotat in nubes sublimia flatu. |
| 528 | quoque magis subiere iugo atque evadere nisi |
| 529 | erexere gradum, crescit labor. ardua supra |
| 530 | sese aperit fessis et nascitur altera moles, |
| 531 | unde nec edomitos exudatosque labores |
| 532 | respexisse libet: tanta formidine plana |
| 533 | exterrent repetita oculis, atque una pruinae |
| 534 | canentis, quocumque datur permittere visus, |
| 535 | ingeritur facies. medio sic navita ponto, |
| 536 | cum dulcis liquit terras et inania nullos |
| 537 | inveniunt ventos securo carbasa malo, |
| 538 | immensas prospectat aquas ac victa profundis |
| 539 | aequoribus fessus renovat sua lumina caelo. |
| 540 | Iamque super clades atque importuna locorum |
| 541 | inluvie rigidaeque comae squalore perenni |
| 542 | horrida semiferi promunt e rupibus ora, |
| 543 | atque effusa cavis exesi pumicis antris |
| 544 | Alpina invadit manus adsuetoque vigore |
| 545 | per dumos notasque nives atque invia pernix |
| 546 | clausum montivagis infestat cursibus hostem. |
| 547 | mutatur iam forma locis. hic sanguine multo |
| 548 | infectae rubuere nives, hic nescia vinci |
| 549 | paulatim glacies cedit tepefacta cruore, |
| 550 | dumque premit sonipes duro vestigia cornu, |
| 551 | ungula perfossis haesit compressa pruinis. |
| 552 | nec pestis lapsus simplex: abscisa relincunt |
| 553 | membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus. |
| 554 | bis senos soles, totidem per vulnera saevas |
| 555 | emensi noctes optato vertice sidunt |
| 556 | castraque praeruptis suspendunt ardua saxis. |
| 557 | At Venus, ancipiti mentem labefacta timore, |
| 558 | adfatur genitorem et rumpit maesta querelas: |
| 559 | 'Quis poenae modus aut pereundi terminus, oro, |
| 560 | Aeneadis erit, et quando terrasque fretumque |
| 561 | emensis sedisse dabis? cur pellere nostros |
| 562 | a te concessa Poenus parat urbe nepotes? |
| 563 | Alpibus imposuit Libyam finemque minatur |
| 564 | imperio. casus metuit iam Roma Sagunti. |
| 565 | quo Troiae extremos cineres sacramque ruinam |
| 566 | Assaracique larem et Vestae secreta feramus? |
| 567 | da sedem, genitor, tutisque iacere. parumne est |
| 568 | exilia errantis totum quaesisse per orbem? |
| 569 | anne iterum capta repetentur Pergama Roma?' |
| 570 | His Venus, et contra genitor sic deinde profatur: |
| 571 | 'Pelle metus, neu te Tyriae conamina gentis |
| 572 | turbarint, Cytherea: tenet longumque tenebit |
| 573 | Tarpeias arces sanguis tuus. hac ego Martis |
| 574 | mole viros spectare paro atque expendere bello. |
| 575 | gens ferri patiens ac laeta domare labores |
| 576 | paulatim antiquo patrum desuescit honori, |
| 577 | atque ille, haud umquam parcus pro laude cruoris |
| 578 | et semper famae sitiens, obscura sedendo |
| 579 | tempora agit mutum volvens inglorius aevum |
| 580 | sanguine de nostro populus, blandoque veneno |
| 581 | desidiae virtus paulatim evicta senescit. |
| 582 | magnae molis opus multoque labore parandum, |
| 583 | tot populos inter soli sibi poscere regna. |
| 584 | iamque tibi veniet tempus quo maxima rerum |
| 585 | nobilior sit Roma malis. hinc nomina nostro |
| 586 | non indigna polo referet labor, hinc tibi Paulus, |
| 587 | hinc Fabius gratusque mihi Marcellus opimis. |
| 588 | hi tantum parient Latio per vulnera regnum |
| 589 | quod luxu et multum mutata mente nepotes |
| 590 | non tamen evertisse queant. iamque ipse creatus |
| 591 | qui Poenum revocet patriae Latioque repulsum |
| 592 | ante suae muros Carthaginis exuat armis. |
| 593 | hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur aevo. |
| 594 | exin se Curibus virtus caelestis ad astra |
| 595 | efferet, et sacris augebit nomen Iulis |
| 596 | bellatrix gens bacifero nutrita Sabino. |
| 597 | hinc pater ignotam donabit vincere Thylen |
| 598 | inque Caledonios primus trahet agmina lucos, |
| 599 | compescet ripis Rhenum, reget impiger Afros |
| 600 | palmiferamque senex bello domitabit Idymen. |
| 601 | nec Stygis ille lacus viduataque lumine regna, |
| 602 | sed superum sedem nostrosque tenebit honores. |
| 603 | tum iuvenis magno praecellens robore mentis |
| 604 | excipiet patriam molem celsusque feretur |
| 605 | aequatum imperio tollens caput. hic fera gentis |
| 606 | bella Palaestinae primo delebit in aevo. |
| 607 | at tu transcendes, Germanice, facta tuorum, |
| 608 | iam puer auricomo praeformidate Batavo. |
| 609 | nec te terruerint Tarpei culminis ignes: |
| 610 | sacrilegas inter flammas servabere terris. |
| 611 | nam te longa manent nostri consortia mundi. |
| 612 | huic laxos arcus olim Gangetica pubes |
| 613 | summittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras. |
| 614 | hic et ab Arctoo currus aget axe per urbem, |
| 615 | ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos. |
| 616 | idem indignantem tramittere Dardana signa |
| 617 | Sarmaticis victor compescet sedibus Histrum. |
| 618 | quin et Romuleos superabit voce nepotes |
| 619 | quis erit eloquio partum decus. huic sua Musae |
| 620 | sacra ferent, meliorque lyra, cui substitit Hebrus |
| 621 | et venit Rhodope, Phoebo miranda loquetur. |
| 622 | ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis, |
| 623 | aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe |
| 624 | et iunget nostro templorum culmina caelo. |
| 625 | tunc, o nate deum divosque dature, beatas |
| 626 | imperio terras patrio rege. tarda senectam |
| 627 | hospitia excipient caeli, solioque Quirinus |
| 628 | concedet, mediumque parens fraterque locabunt: |
| 629 | siderei iuxta radiabunt tempora nati.' |
| 630 | Dum pandit seriem venturi Iuppiter aevi, |
| 631 | ductor Agenoreus tumulis delatus iniquis |
| 632 | lapsantem dubio devexa per invia nisu |
| 633 | firmabat gressum atque umentia saxa premebat. |
| 634 | non acies hostisve tenet, sed prona minaci |
| 635 | praerupto turbant et cautibus obuia rupes. |
| 636 | stant clausi maerentque moras et dura viarum. |
| 637 | nec refovere datur torpentia membra quiete: |
| 638 | noctem operi iungunt et robora ferre coactis |
| 639 | approperant umeris ac raptas collibus ornos. |
| 640 | iamque ubi nudarunt silva densissima montis, |
| 641 | aggessere trabes, rapidisque accensus in orbem |
| 642 | excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro |
| 643 | dat gemitum putris resoluto pondere moles |
| 644 | atque aperit fessis antiqui regna Latini. |
| 645 | his tandem ignotas transgressus casibus Alpes |
| 646 | Taurinis ductor statuit tentoria campis. |
| 647 | Interea voces Iovis atque oracula portans |
| 648 | emensis aderat Garamantum laetus harenis |
| 649 | Bostar et ut viso stimulabat corda Tonante: |
| 650 | 'Maxime Belide, patriis qui moenibus arces |
| 651 | servitium dextra, Libycas penetravimus aras. |
| 652 | nos tulit ad superos perfundens sidera Syrtis, |
| 653 | nos paene aequoribus tellus violentior hausit. |
| 654 | ad finem caeli medio tenduntur ab orbe |
| 655 | squalentes campi. tumulum Natura negavit |
| 656 | immensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens |
| 657 | construxit turbo impacta glomeratus harena, |
| 658 | vel si perfracto populatus carcere terras |
| 659 | Africus et pontum spargens super aera Corus |
| 660 | invasere truces capientem proelia campum |
| 661 | inque vicem ingesto cumularunt pulvere montis. |
| 662 | has observatis valles enavimus astris. |
| 663 | namque dies confundit iter, peditemque profundo |
| 664 | errantem campo et semper media arva videntem |
| 665 | Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis. |
| 666 | verum ubi defessi lucos nemorosaque regna |
| 667 | cornigeri Iovis et fulgentia templa subimus, |
| 668 | exceptos hospes tectis inducit Arisbas. |
| 669 | stat fano vicina, novum et memorabile, lympha, |
| 670 | quae nascente die, quae deficiente tepescit |
| 671 | ante pedes ensis Phrygius iacet, ordine centum |
| 672 | stant arae caelique deis Ereboque potenti. |
| 673 | hic, crine effuso, atque Hennaeae numina divae |
| 674 | atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos. |
| 675 | immugit tellus rumpitque horrenda per umbras |
| 676 | sibila; inaccensi flagrant altaribus ignes. |
| 677 | tum magico volitant cantu per inania manes |
| 678 | exciti, vultusque in marmore sudat Elissae. |
| 679 | Hannibal haec patrio iussu ad penetralia fertur, |
| 680 | ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar. |
| 681 | non ille euhantis Massylae palluit iras, |
| 682 | non diros templi ritus aspersaque tabo |
| 683 | limina et audito surgentis carmine flammas. |
| 684 | Olli permulcens genitor caput oscula libat |
| 685 | attollitque animos hortando et talibus implet: |
| 686 | 'Gens recidiva Phrygum Cadmeae stirpis alumnos |
| 687 | foederibus non aequa premit. si fata negarint |
| 688 | dedecus id patriae nostra depellere dextra, |
| 689 | haec tua sit laus, nate, velis. age, concipe bella |
| 690 | latura exitium Laurentibus: horreat ortus |
| 691 | iam pubes Tyrrhena tuos, partusque recusent |
| 692 | te surgente, puer, Latiae producere matres.' |
| 693 | his acuit stimulis subicitque haud mollia dictu: |
| 694 | 'Romanos terra atque undis, ubi competet aetas, |
| 695 | ferro ignique sequar Rhoeteaque fata revolvam. |
| 696 | non superi mihi, non Martem cohibentia pacta, |
| 697 | non celsae obstiterint Alpes Tarpeiaque saxa. |
| 698 | hanc mentem iuro nostri per numina Martis, |
| 699 | per manes, regina, tuos.' tum nigra triformi |
| 700 | hostia mactatur divae, raptimque recludit |
| 701 | spirantis artus poscens responsa sacerdos |
| 702 | ac fugientem animam properatis consulit extis. |
| 703 | Ast ubi quaesitas artis de more vetustae |
| 704 | intravit mentes superum, sic deinde profatur: |
| 705 | 'Aetolos late consterni milite campos |
| 706 | Idaeoque lacus flagrantis sanguine cerno. |
| 707 | quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, |
| 708 | cuius in aerio pendent tua vertice castra! |
| 709 | iamque iugis agmen rapitur: trepidantia fumant |
| 710 | moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe |
| 711 | Sidoniis lucet flammis. fluit ecce cruentus |
| 712 | Eridanus. iacet ore truci super arma virosque |
| 713 | tertia qui tulerit sublimis opima Tonanti. |