Silius, Punica, Liber II
| 1 | Caeruleis provecta vadis iam Dardana puppis |
| 2 | tristia magnanimi portabat iussa senatus |
| 3 | primoresque patrum. Fabius, Tirynthia proles, |
| 4 | ter centum memorabat avos, quos turbine Martis |
| 5 | abstulit una dies, cum Fors non aequa labori |
| 6 | patricio Cremerae maculavit sanguine ripas. |
| 7 | huic comes aequato sociavit munere curas |
| 8 | Publicola, ingentis Volesi Spartana propago. |
| 9 | is cultam referens insigni nomine plebem |
| 10 | Ausonios atavo ducebat consule fastus. |
| 11 | Hos ut depositis portum contingere velis |
| 12 | allatum Hannibali consultaque ferre senatus |
| 13 | iam medio seram bello poscentia pacem |
| 14 | ductorisque simul conceptas foedere poenas, |
| 15 | ocius armatas passim per litora turmas |
| 16 | ostentare iubet minitantia signa recensque |
| 17 | perfusos clipeos et tela rubentia caede. |
| 18 | haud dictis nunc esse locum; strepere omnia clamat |
| 19 | Tyrrhenae clangore tubae gemituque cadentum. |
| 20 | dum detur, relegant pontum neu se addere clausis |
| 21 | festinent: notum quid caede calentibus armis, |
| 22 | quantum irae liceat, motusve quid audeat ensis. |
| 23 | sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi |
| 24 | converso Tyrios petierunt remige patres. |
| 25 | Hic alto Poenus fundentem velacarinam |
| 26 | incessens dextra 'Nostrum, pro Iuppiter!' inquit |
| 27 | 'nostrum ferre caput parat illa per aequora puppis. |
| 28 | heu caecae mentes tumefactaque corda secundis! |
| 29 | armatum Hannibalem poenae petit impia tellus! |
| 30 | ne deposce, adero; dabitur tibi copia nostri |
| 31 | ante expectatum, portisque focisque timebis |
| 32 | quae nunc externos defendis, Roma, penatis. |
| 33 | Tarpeios iterum scopulos praeruptaque saxa |
| 34 | scandatis licet et celsam migretis in arcem: |
| 35 | nullo iam capti vitam pensabitis auro.' |
| 36 | Incensi dictis animi, et furor additus armis. |
| 37 | conditur extemplo telorum nubibus aether, |
| 38 | et densa resonant saxorum grandine turres. |
| 39 | ardor agit, provecta queat dum cernere muros, |
| 40 | inque oculis profugae Martem exercere carinae. |
| 41 | ipse autem incensas promissa piacula turmas |
| 42 | flagitat insignis nudato vulnere ductor |
| 43 | ac repetens questus furibundo personat ore: |
| 44 | 'Poscimur, o socii, Fabiusque e puppe catenas |
| 45 | ostentat, dominique vocat nos ira senatus. |
| 46 | si taedet coepti culpandave movimus arma, |
| 47 | Ausoniam ponto propere revocate carinam: |
| 48 | nil moror: en, vincta lacerandum tradite dextra. |
| 49 | nam cur, Eoi deductus origine Beli, |
| 50 | tot Libyae populis, tot circumfusus Hiberis, |
| 51 | servitium perferre negem? Rhoeteius immo |
| 52 | aeternum imperitet populis saeclisque propaget |
| 53 | regna ferox; nos iussa virum nutusque tremamus.' |
| 54 | effundunt gemitus atque omina tristia vertunt |
| 55 | in stirpem Aeneadum ac stimulant clamoribusiras. |
| 56 | Discinctos inter Libyas populosque bilinguis |
| 57 | Marmaricis audax in bella Oenotria signis |
| 58 | venerat Asbyte, proles Garamantis Hiarbae. |
| 59 | Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusae |
| 60 | Cinyphiumque Macen et iniquo e solecalentis |
| 61 | Battiadas late imperio sceptrisque regebat. |
| 62 | cui patrius Nasamon aeternumque arida Barce, |
| 63 | cui nemora Autololum atque infidae litora Syrtis |
| 64 | parebant nullaque levis Gaetulus habena. |
| 65 | atque is fundarat thalamos Tritonide nympha, |
| 66 | unde genus proavumque Iovem regina ferebat |
| 67 | et sua fatidico repetebat nomina luco. |
| 68 | haec ignara viri vacuoque adsueta cubili |
| 69 | venatu et silvis primos defenderat annos; |
| 70 | non calathis mollita manus operatave fuso |
| 71 | Dictynnam et saltus et anhelum impellere planta |
| 72 | cornipedem ac stravisse feras immitis amabat. |
| 73 | quales Threiciae Rhodopen Pangaeaque lustrant |
| 74 | saxosis nemora alta iugis cursuque fatigant |
| 75 | Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque Getaeque |
| 76 | et Rhesi domus et lunatis Bistones armis. |
| 77 | Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem |
| 78 | Hesperidum nodo crinem dextrumque feroci |
| 79 | nuda latus Marti ac fulgentem tegmine laevam |
| 80 | Thermodontiaca munita in proelia pelta, |
| 81 | fumantem rapidis quatiebat cursibus axem. |
| 82 | pars comitum biiugo curru, pars cetera dorso |
| 83 | fertur equi; nec non Veneris iam foedera passae |
| 84 | reginam cingunt, sed virgine densior ala est. |
| 85 | ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos |
| 86 | ante aciem ostentabat equos, tumulumque propincum |
| 87 | dum sequitur gyris, campo vibrata per auras |
| 88 | spicula contorquens summa ponebat in arce. |
| 89 | Hanc hasta totiens intrantem moenia Mopsus |
| 90 | non tulit et celsis senior Gortynia muris |
| 91 | tela sonante fugat nervo liquidasque per auras |
| 92 | derigit aligero letalia vulnera ferro. |
| 93 | Cres erat, aerisonis Curetum advectus ab antris, |
| 94 | Dictaeos agitare puer levioribus armis |
| 95 | pennata saltus adsuetus harundine Mopsus. |
| 96 | ille vagam caelo demisit saepe volucrem, |
| 97 | ille procul campo linquentem retia cervum |
| 98 | vulnere sistebat, rueretque inopina sub ictu |
| 99 | ante fera incauto quam sibila poneret arcus. |
| 100 | nec se tum pharetra iactavit iustius ulla |
| 101 | Eois quamquam certet Gortyna sagittis. |
| 102 | verum ut opum levior venatu extendere vitam |
| 103 | abnuit, atque artae res exegere per aequor, |
| 104 | coniuge cum Meroe natisque inglorius hospes |
| 105 | intrarat miseram fato ducente Saguntum. |
| 106 | coryti fratrum ex umeris calamique paterni |
| 107 | pendebant volucerque chalybs, Minoia tela. |
| 108 | hic medius iuvenum Massylae gentis in agmen |
| 109 | crebra Cydoneo fundebat spicula cornu. |
| 110 | iam Garamum audacemque Thyrum pariterque ruentis |
| 111 | Gisgonem levemque Bagam indignumque sagittae, |
| 112 | impubem malas, tam certae occurrere Lixum |
| 113 | fuderat et plena tractabat bella pharetra. |
| 114 | tum vultum intendens telumque in virginis ora |
| 115 | desertum non grata Iovem per votavocabat. |
| 116 | namque ut fatiferos converti prospicit arcus, |
| 117 | opposito procul insidiis Nasamonias Harpe |
| 118 | corpore praeripuit letum calamumque volantem, |
| 119 | dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu, |
| 120 | et primae ferrum a tergo videre sorores. |
| 121 | at comitis frendens casu labentia virgo |
| 122 | membra levat parvaque oculos iam luce natantis |
| 123 | inrorat lacrimis totisque adnisa doloris |
| 124 | viribus intorquet letalem in moenia cornum. |
| 125 | illa volans umerum rapido transverberat ictu |
| 126 | conantis Dorylae, iunctis iam cornibus arcus |
| 127 | et ducti spatium nervi complente sagitta, |
| 128 | excutere in ventos resoluto pollice ferrum. |
| 129 | tum subitum in vulnus praeceps devolvitur altis |
| 130 | aggeribus muri, iuxtaque cadentia membra |
| 131 | effusi versa calami fluxere pharetra. |
| 132 | exclamat paribus frater vicinus in armis |
| 133 | Icarus ulciscique parat lacrimabile fatum. |
| 134 | atque illum raptim promentem in proelia telum |
| 135 | Hannibal excussi praevertit turbinesaxi. |
| 136 | labuntur gelido torpentia frigore membra, |
| 137 | deficiensque manus pharetrae sua tela remisit. |
| 138 | At pater in gemino natorum funere Mopsus |
| 139 | correptos arcus ter maesta movit ab ira, |
| 140 | ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artis. |
| 141 | paenitet heu sero dulcis liquisse penatis, |
| 142 | adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo, |
| 143 | postquam aevum senior percussaque pectora frustra |
| 144 | sentit et, ut tantos compescat morte dolores, |
| 145 | nil opis in dextra, vastae se culmine turris |
| 146 | praecipitem iacit et delapsus pondere prono |
| 147 | membra super nati moribundos explicat artus. |
| 148 | Dum cadit externo Gortynius advena bello, |
| 149 | iam nova molitus stimulato milite Theron, |
| 150 | Alcidae templi custos araeque sacerdos, |
| 151 | non expectatum Tyriis effuderat agmen |
| 152 | et fera miscebat reserata proelia porta. |
| 153 | atque illi non hasta manu, non vertice cassis, |
| 154 | sed fisus latis umeris et mole iuventae |
| 155 | agmina vastabat clava, nihil indigusensis. |
| 156 | exuviae capiti impositae tegimenque leonis |
| 157 | terribilem attollunt excelso vertice rictum. |
| 158 | centum angues idem Lernaeaque monstra gerebat |
| 159 | in clipeo et sectis geminam serpentibus hydram. |
| 160 | ille Iubam Tapsumque patrem clarumque Micipsam |
| 161 | nomine avi Maurumque Sacen, a moenibus actos |
| 162 | palantisque fuga, praeceps ad litora cursu |
| 163 | egerat, atque una spumabant aequora dextra. |
| 164 | nec contentus Idi leto letoque Cothonis |
| 165 | Marmaridae nec caede Rothi nec caede Iugurthae, |
| 166 | Asbytes currum et radiantis tegmina laevae |
| 167 | poscebat votis gemmataque lumina peltae |
| 168 | atque in belligera versabat virgine mentem. |
| 169 | quem ruere ut telo vidit regina cruento, |
| 170 | obliquos detorquet equos laevumque perorbem |
| 171 | fallaci gyro campum secat ac velut ales |
| 172 | averso rapitur sinuata per aequora curru. |
| 173 | dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro |
| 174 | incita pulveream campo trahit ungula nubem, |
| 175 | adversum late stridens rota preterit agmen, |
| 176 | ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas. |
| 177 | hic cecidere Lycus Thamyrisque et nobile nomen |
| 178 | Eurydamas, clari deductum stirpe parentis, |
| 179 | qui thalamos ausus quondam sperare superbos |
| 180 | (heu demens!) Ithacique torum; sed enim arte pudica |
| 181 | fallacis totiens revoluto stamine telae |
| 182 | deceptus, mersum pelago iactarat Ulixen. |
| 183 | ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem |
| 184 | adfecit leto, taedaeque ad funera versae. |
| 185 | gens extrema viri campis deletur Hiberis |
| 186 | Eurydamas Nomados dextra: superinstrepit ater |
| 187 | et servat cursum perfractis ossibus axis. |
| 188 | Iamque aderat remeans virgo, interproelia postquam |
| 189 | distringi Therona videt, saevamque bipennem |
| 190 | perlibrans mediae fronti, spolium indesuperbum |
| 191 | Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat. |
| 192 | nec segnis Theron tantae spe laudis in ipsos |
| 193 | adversus consurgit equos villosaque fulvi |
| 194 | ingerit obiectans trepidantibus ora leonis. |
| 195 | attoniti terrore novo rictuque minaci |
| 196 | quadrupedes iactant resupino pondere currum. |
| 197 | tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas |
| 198 | occupat incussa gemina inter tempora clava, |
| 199 | ferventisque rotas turbataque frena pavore |
| 200 | disiecto spargit conlisa per ossa cerebro, |
| 201 | ac rapta properans caedem ostentare bipenni |
| 202 | amputat e curru revolutae virginis ora. |
| 203 | necdum irae positae. celsa nam figitur hasta |
| 204 | spectandum caput: id gestent ante agmina Poenum |
| 205 | imperat, et propere currus ad moenia vertant. |
| 206 | Haec caecus fati divumque abeunte favore |
| 207 | vicino Theron edebat proelia leto. |
| 208 | namque aderat toto ore ferens iramque minasque |
| 209 | Hannibal et caesam Asbyten fixique tropaeum |
| 210 | infandum capitis furiata mente dolebat. |
| 211 | ac simul aerati radiavit luminis umbo, |
| 212 | et concussa procul membris velocibus arma |
| 213 | letiferum intonuere, fugam perculsa repente |
| 214 | ad muros trepido convertunt agmina cursu: |
| 215 | sicut agit levibus per sera crepuscula pennis |
| 216 | e pastu volucres ad nota cubilia vesper; |
| 217 | aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosae |
| 218 | sparsa super flores examina tollit Hymettos, |
| 219 | ad dulcis ceras et odori corticis antra |
| 220 | mellis apes gravidae properant densoque volatu |
| 221 | raucum conexae glomerant ad limina murmur. |
| 222 | praecipitat metus attonitos, caecique feruntur. |
| 223 | heu blandum caeli lumen! tantone cavetur |
| 224 | mors reditura metu nascentique addita fata? |
| 225 | consilium damnant portisque atque aggere tuto |
| 226 | erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron |
| 227 | interdumque manu, interdum clamore minisque: |
| 228 | 'State, viri; meus ille hostis; mihi gloria magnae, |
| 229 | state, venit pugnae. muro tectisque Sagunti |
| 230 | hac abigam Poenos dextra; spectaculatantum |
| 231 | ferte, viri; vel, si cunctos metus acer in urbem |
| 232 | (heu deforme!) rapit, soli mihi claudite portas.' |
| 233 | At Poenus rapido praeceps ad moenia cursu, |
| 234 | dum pavitant trepidi rerum fessique salutis, |
| 235 | tendebat. stat primam urbem murosque patentis |
| 236 | postposita caede et dilata invadere pugna. |
| 237 | id postquam Herculeae custos videt impiger arae, |
| 238 | emicat et velox formidine praevenit hostem. |
| 239 | gliscit Elissaeo violentior ira tyranno: |
| 240 | 'Tu solve interea nobis, bone ianitor urbis, |
| 241 | supplicium, ut pandas' inquit 'tua moenia leto.' |
| 242 | nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum |
| 243 | mucronem; sed contortum prior impete vasto |
| 244 | Daunius huic robur iuvenis iacit. arma fragore |
| 245 | icta gravi raucum gemuere, alteque resultant |
| 246 | aere inlisa cavo nodosae pondera clavae. |
| 247 | at viduus teli et frustrato proditus ictu, |
| 248 | pernici velox cursu rapit incita membra |
| 249 | et celeri fugiens perlustrat moenia planta. |
| 250 | instat atrox terga increpitans fugientia victor. |
| 251 | conclamant matres, celsoque e culmine muri |
| 252 | lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto |
| 253 | appellant, seras fesso nunc pandere portas |
| 254 | posse volunt; quatit hortantum praecordia terror |
| 255 | ne simul accipiant ingentem moenibus hostem. |
| 256 | incutit umbonem fesso adsultatque ruenti |
| 257 | Poenus et ostentans spectantem e moenibus urbem |
| 258 | 'I, miseram Asbyten leto solare propinquo'++ |
| 259 | haec dicens, iugulo optantis dimittere vitam |
| 260 | infestum condit mucronem ac regialaetus |
| 261 | quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis, |
| 262 | quis aditum portae trepidantum saepserat agmen, |
| 263 | victor agit curruque volat per ovantia castra. |
| 264 | At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi |
| 265 | deproperat munus tumulique adiungit honorem |
| 266 | et rapto cineres ter circum corpore lustrat. |
| 267 | hinc letale viri robur tegimenque tremendum |
| 268 | in flammas iaciunt, ambustoque ore genisque |
| 269 | deforme alitibus liquere cadaver Hiberis. |
| 270 | Poenorum interea quis rerum summa potestas, |
| 271 | consultant bello super, et quae dicta ferantur |
| 272 | Ausoniae populis, oratorumque minaci |
| 273 | adventu trepidant. movet hinc foedusque fidesque |
| 274 | et testes superi iurataque pacta parentum, |
| 275 | hinc popularis amor coeptantis magna iuventae, |
| 276 | et sperare iuvat belli meliora. sed, olim |
| 277 | ductorem infestans odiis gentilibus, Hannon |
| 278 | sic adeo increpitat studia incautumque favorem: |
| 279 | 'Cuncta quidem, patres, (neque enim cohibere minantum |
| 280 | irae se valuere) premunt formidine vocem: |
| 281 | haud tamen abstiterim. mortem licet arma propinquent, |
| 282 | testabor superos, et caelo nota relinquam |
| 283 | quae postrema salus rerum patriaeque reposcit. |
| 284 | nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto |
| 285 | haec serus vates Hannon canit. anxia rupi |
| 286 | pectora ne castris innutriretur et armis |
| 287 | exitiale caput; monui et, dum vita, monebo, |
| 288 | ingenitum noscens virus flatusque paternos, |
| 289 | ut, qui stelligero speculatur sidera caelo, |
| 290 | venturam pelagi rabiem Caurique futura |
| 291 | praedicit miseris haud vanus flamina nautis. |
| 292 | consedit solio rerumque invasit habenas: |
| 293 | ergo armis foedus fasque omne abrumpitur armis, |
| 294 | oppida quassantur, longeque in moenia nostra |
| 295 | Aeneadum arrectae mentes, disiectaque paxest. |
| 296 | exagitant manes iuvenem furiaeque paternae |
| 297 | ac funesta sacra et conversi foedere rupto |
| 298 | in caput infidum superi Massylaque vates. |
| 299 | an nunc ille novi caecus caligine regni |
| 300 | externas arces quatit aut Tirynthia tecta? |
| 301 | sic propria luat hoc poena nec misceat urbis |
| 302 | fata suis: nunc hoc, hoc inquam, tempore muros |
| 303 | oppugnat, Carthago, tuos teque obsidet armis. |
| 304 | lavimus Hennaeas animoso sanguine vallis |
| 305 | et vix conducto produximus armaLacone. |
| 306 | nos ratibus laceris Scyllaea replevimus antra |
| 307 | classibus et refluo spectavimus aequore raptis |
| 308 | contorta e fundo revomentem transtra Charybdin. |
| 309 | respice, pro demens, pro pectus inane deorum, |
| 310 | Aegatis Libyaeque procul fluitantia membra! |
| 311 | quo ruis et patriae exitio tibi nomina quaeris? |
| 312 | scilicet immensae, visis iuvenalibus armis, |
| 313 | subsident Alpes, subsidet mole nivali |
| 314 | Alpibus aequatum attollens caput Apenninus. |
| 315 | sed campos fac, vane, dari. num gentibus istis |
| 316 | mortales animi, aut ferro flammave fatiscunt? |
| 317 | haud tibi Neritia cernes cum prole laborem. |
| 318 | pubescit castris miles, galeaque teruntur |
| 319 | nondum signatae flava lanugine malae, |
| 320 | nec requies aevi nota, exanguesque merendo |
| 321 | stant prima inter signa senes letumque lacessunt. |
| 322 | ipse ego Romanas perfosso corpore turmas |
| 323 | tela intorquentis correpta e vulnere vidi, |
| 324 | vidi animos mortesque virum decorisque furorem. |
| 325 | si bello absistis nec te victoribus offers, |
| 326 | quantum heu, Carthago, donat tibi sanguinis Hannon!' |
| 327 | Gestar ad haec (namque impatiens asperque coquebat |
| 328 | iamdudum immites iras mediamque loquentis |
| 329 | bis conatus erat turbando abrumpere vocem) |
| 330 | 'Concilione' inquit 'Libyae Tyrioque senatu, |
| 331 | pro superi, Ausonius miles sedet, armaque tantum |
| 332 | haud dum sumpta viro? nam cetera non latet hostis. |
| 333 | nunc geminas Alpes Apenninumque minatur, |
| 334 | nunc freta Sicaniae et Scyllaei litoris undas, |
| 335 | nec procul est quin iam manes umbrasque pavescat |
| 336 | Dardanias: tanta accumulat praeconia leto |
| 337 | vulneribusque virum ac tollit sub sidera gentem. |
| 338 | mortalem, mihi crede, licet formidine turpi |
| 339 | frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem. |
| 340 | vidi ego, cum, geminas artis post terga catenis |
| 341 | evinctus palmas, vulgo traheretur ovante |
| 342 | carceris in tenebras spes et fiducia gentis |
| 343 | Regulus Hectoreae; vidi, cum robore pendens |
| 344 | Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta. |
| 345 | nec vero terrent puerilia protinus ora |
| 346 | sub galea et pressae properata casside malae. |
| 347 | indole non adeo segni sumus: aspice, turmae |
| 348 | quot Libycae certant annos anteire labore |
| 349 | et nudis bellantur equis; ipse, aspice, ductor, |
| 350 | cum primam tenero vocem proferret abore, |
| 351 | iam bella et lituos ac flammis urere gentem |
| 352 | iurabat Phrygiam atque animo patria arma movebat. |
| 353 | proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos |
| 354 | Apenninus agat scopulos: per saxa nivesque |
| 355 | (dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem), |
| 356 | per caelum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas |
| 357 | desperare vias laudemque timere secundam. |
| 358 | sed Libyae clades et primi incendia belli |
| 359 | aggerat atque iterum pro libertate labores |
| 360 | Hannon ferre vetat. ponat formidinis aestus |
| 361 | parietibusque domus imbellis femina servet |
| 362 | singultantem animam; nos, nos contra ibimus hostem, |
| 363 | quis procul a Tyria dominos depellere Byrsa, |
| 364 | vel Iove non aequo, fixum est. sin fata repugnant, |
| 365 | et iam damnata cessit Carthagine Mavors, |
| 366 | occumbam potius nec te, patria inclita, dedam |
| 367 | aeternum famulam liberque Acheronta videbo. |
| 368 | nam quae, pro superi, Fabius iubet! "ocius arma |
| 369 | exuite et capta descendite ab arce Sagunti. |
| 370 | tum delecta manus scutorum incendat acervos, |
| 371 | uranturque rates, ac toto absistite ponto." |
| 372 | di, procul o, merita est numquam si talia plecti |
| 373 | Carthago, prohibete nefas nostrique solutas |
| 374 | ductoris servate manus!' ut deinde resedit, |
| 375 | factaque censendi patrum de more potestas, |
| 376 | hic Hannon reddi propere certamine rapta |
| 377 | instat et auctorem violati foederis addit. |
| 378 | tum vero attoniti, ceu templo inrumperet hostis, |
| 379 | exiluere patres, Latioque id verteret omen |
| 380 | oravere deum. at postquam discordia sensit |
| 381 | pectora et infidas ad Martem vergere mentes, |
| 382 | non ultra patiens Fabius rexisse dolorem |
| 383 | concilium propere exposcit, patribusque vocatis, |
| 384 | bellum se gestare sinu pacemque profatus, |
| 385 | quid sedeat, legere ambiguis neu fallere dictis |
| 386 | imperat ac, saevo neutrum renuente senatu, |
| 387 | ceu clausas acies gremioque effunderet arma, |
| 388 | 'Accipite infaustum Libyae eventuque priori |
| 389 | par' inquit 'bellum', et laxos effundit amictus. |
| 390 | tum patrias repetit pugnandi nuntius arces. |
| 391 | Atque ea dum profugae regnis agitantur Elissae, |
| 392 | ~accitis velox populis, quis aegra lababat |
| 393 | ambiguo sub Marte fides, praedaque gravatus |
| 394 | ad muros Poenus revocaverat arma Sagunti. |
| 395 | Ecce autem clipeum saevo fulgore micantem |
| 396 | Oceani gentes ductori dona ferebant, |
| 397 | Callaicae telluris opus, galeamque coruscis |
| 398 | subnixam cristis, vibrant quae vertice coni |
| 399 | albentis niveae tremulo nutamine pennae, |
| 400 | ensem, unam ac multis fatalem milibus hastam; |
| 401 | praeterea textam nodis auroque trilicem |
| 402 | loricam, nulli tegimen penetrabile telo. |
| 403 | haec, aere et duri chalybis perfecta metallo |
| 404 | atque opibus perfusa Tagi, per singula laetis |
| 405 | lustrat ovans oculis et gaudet origine regni. |
| 406 | Condebat primae Dido Carthaginis arces, |
| 407 | instabatque operi subducta classe iuventus. |
| 408 | molibus hi claudunt portus, his tecta domosque |
| 409 | partiris, iustae Bitia venerande senectae. |
| 410 | ostentant caput effossa tellure repertum |
| 411 | bellatoris equi atque omen clamore salutant. |
| 412 | has inter species orbatum classe suisque |
| 413 | Aenean pulsum pelago dextraque precantem |
| 414 | cernere erat: fronte hunc avide regina serena |
| 415 | infelix ac iam vultu spectabat amico. |
| 416 | hinc et speluncam furtivaque foedera amantum |
| 417 | Callaicae fecere manus: it clamor ad auras |
| 418 | latratusque canum, subitoque exterrita nimbo |
| 419 | occultant alae venantum corpora silvis. |
| 420 | nec procul Aeneadum vacuo iam litore classis |
| 421 | aequora nequiquam revocante petebat Elissa. |
| 422 | ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido |
| 423 | mandabat Tyriis ultricia bella futuris, |
| 424 | ardentemque rogum media spectabat ab unda |
| 425 | Dardanus et magnis pandebat carbasa fatis. |
| 426 | parte alia supplex infernis Hannibal aris |
| 427 | arcanum Stygia libat cum vate cruorem |
| 428 | et primo bella Aeneadum iurabat ab aevo. |
| 429 | at senior Siculis exultat Hamilcar in arvis: |
| 430 | spirantem credas certamina anhela movere, |
| 431 | ardor inest oculis, torvumque minatur imago. |
| 432 | Necnon et laevum clipei latus aspera signis |
| 433 | implebat Spartana cohors; hanc ducit ovantem |
| 434 | Ledaeis veniens victor Xanthippus Amyclis. |
| 435 | iuxta triste decus pendet sub imagine poenae |
| 436 | Regulus et fidei dat magna exempla Sagunto. |
| 437 | laetior at circa facies: agitata ferarum |
| 438 | agmina venatu et caelata mapalia fulgent, |
| 439 | nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri |
| 440 | adsuetas mulcet patrio sermone leaenas. |
| 441 | it liber campi pastor, cui fine sine ullo |
| 442 | invetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum |
| 443 | armenti vigilem patrio de more secuntur, |
| 444 | gaesaque latratorque Cydon tectumque focique |
| 445 | in silicis venis et fistula nota iuvencis. |
| 446 | eminet excelso consurgens colle Saguntos, |
| 447 | quam circa immensi populi condensaque cingunt |
| 448 | agmina certantum pulsantque trementibus hastis. |
| 449 | extrema clipei stagnabat Hiberus in ora, |
| 450 | curvatis claudens ingentem flexibus orbem. |
| 451 | Hannibal abrupto transgressus foedere ripas |
| 452 | Poenorum populos Romana in bella vocabat. |
| 453 | tali sublimis dono, nova tegmina latis |
| 454 | aptat concutiens umeris celsusque profatur: |
| 455 | 'Heu quantum Ausonio sudabitis, arma,cruore! |
| 456 | quas, belli videx, poenas mihi, Curia, pendes!' |
| 457 | Iamque senescebat vallatus moenibus hostis, |
| 458 | carpebatque dies urbem, dum signa manusque |
| 459 | expectant fessi socias. tandem aequore vano |
| 460 | avertunt oculos frustrataque litora ponunt |
| 461 | et propius suprema vident. sedet acta medullis |
| 462 | iamdudum atque inopes penitus coquit intima pestis. |
| 463 | est furtim lento misere durantia tabo |
| 464 | viscera et exurit siccatas sanguine venas |
| 465 | per longum celata fames. iam lumina retro |
| 466 | exesis fugere genis, iam lurida sola |
| 467 | tecta cute et venis male iuncta trementibus ossa |
| 468 | extant consumptis visu deformia membris. |
| 469 | umentis rores noctis terramque madentem |
| 470 | solamen fecere mali, cassoque labore |
| 471 | e sicco frustra presserunt robore sucos. |
| 472 | nil temerare piget: rabidi ieiunia ventris |
| 473 | insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos |
| 474 | linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt. |
| 475 | Desuper haec caelo spectans Tirynthius alto |
| 476 | inlacrimat fractae nequiquam casibus urbis. |
| 477 | namque metus magnique tenent praecepta parentis |
| 478 | ne saevae tendat contra decreta novercae. |
| 479 | sic igitur coepta occultans ad limina sanctae |
| 480 | contendit Fidei secretaque pectora temptat. |
| 481 | arcanis dea laeta polo tum forte remoto |
| 482 | caelicolum magnas volvebat conscia curas. |
| 483 | quam tali adloquitur Nemeae pacator honore: |
| 484 | 'Ante Iovem generata, decus divumque hominumque, |
| 485 | qua sine non tellus pacem, non aequora norunt, |
| 486 | iustitiae consors tacitumque in pectore numen, |
| 487 | exitiumne tuae dirum spectare Sagunti |
| 488 | et tot pendentem pro te, dea, cernere poenas |
| 489 | urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam |
| 490 | te matres vincente fame, te maesta virorum |
| 491 | ora vocant, primaque sonant te voce minores. |
| 492 | fer caelo auxilium et fessis da surgere rebus.' |
| 493 | Haec satus Alcmena; contra cui talia virgo: |
| 494 | 'Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi, |
| 495 | statque dies ausis olim tam tristibus ultor. |
| 496 | sed me pollutas properantem linquere terras |
| 497 | sedibus his tectisque Iovis succedere adegit |
| 498 | fecundum in fraudes hominum genus: impia liqui |
| 499 | et, quantum terrent, tantum metuentia regna |
| 500 | ac furias auri nec vilia praemia fraudum |
| 501 | et super haec ritu horrificos ac more ferarum |
| 502 | viventis rapto populos luxuque solutum |
| 503 | omne decus multaque oppressum nocte pudorem. |
| 504 | vis colitur, iurisque locum sibi vindicat ensis, |
| 505 | et probris cessit virtus. en, aspice gentes: |
| 506 | nemo insons: pacem servant commercia culpae. |
| 507 | sed si cura, tua fundata ut moenia dextra |
| 508 | dignum te servent memorando fine vigorem, |
| 509 | dedita nec fessi tramittant corpora Poeno: |
| 510 | quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri, |
| 511 | extendam leti decus atque in saecula mittam |
| 512 | ipsaque laudatas ad manes prosequar umbras.' |
| 513 | Inde severa levi decurrens aethere virgo |
| 514 | luctantem fatis petit inflammata Saguntum. |
| 515 | invadit mentes et pectora nota pererrat |
| 516 | immittitque animis numen. tum fusa medullis |
| 517 | implicat atque sui flagrantem inspirat amorem. |
| 518 | arma volunt temptantque aegros ad proelia nisus. |
| 519 | insperatus adest vigor, interiusque recursat |
| 520 | dulcis honor divae et sacrum pro virgine letum. |
| 521 | it tacitus fessis per ovantia pectora sensus |
| 522 | vel leto graviora pati saevasque ferarum |
| 523 | attemptare dapes et mensis addere crimen. |
| 524 | sed prohibet culpa pollutam extendere lucem |
| 525 | casta Fides paribusque famem compescere membris. |
| 526 | Quam simul invisae gentis conspexit inarce, |
| 527 | forte ferens sese Libycis Saturnia castris, |
| 528 | virgineum increpitat miscentem bella furorem |
| 529 | atque ira turbata gradum ciet ocius atram |
| 530 | Tisiphonen imos agitantem verbere manes, |
| 531 | et palmas tendens 'Hos' inquit 'noctis alumna, |
| 532 | hos muros impelle manu populumque ferocem |
| 533 | dextris sterne suis: Iuno iubet. ipsa propinqua |
| 534 | effectus studiumque tuum de nube videbo. |
| 535 | illa deos summumque Iovem turbantia tela, |
| 536 | quis Acheronta moves, flammam immanesque chelydros |
| 537 | stridoremque tuum, quo territa comprimit ora |
| 538 | Cerberus, ac mixto quae spumant felle venena |
| 539 | et quicquid scelerum, poenarum quicquid et irae |
| 540 | pectore fecundo coquitur tibi, congere praeceps |
| 541 | in Rutulos totamque Erebo demitte Saguntum. |
| 542 | hac mercede Fides constet delapsa per auras.' |
| 543 | Sic voce instimulans dextra dea concita saevam |
| 544 | Eumenida incussit muris, tremuitque repente |
| 545 | mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus. |
| 546 | sibilat insurgens capiti et turgentia circa |
| 547 | multus colla micat squalenti tergore serpens. |
| 548 | Mors graditur vasto cava pandens guttura rictu |
| 549 | casuroque inhiat populo: tunc Luctus et atri |
| 550 | pectora circumstant Planctus Maerorque Dolorque, |
| 551 | atque omnes adsunt Poenae, formaque trifauci |
| 552 | personat insomnis lacrimosae Ianitor aulae. |
| 553 | protinus adsimulat faciem mutabile monstrum |
| 554 | Tiburnae gressumque simul sonitumque loquentis. |
| 555 | haec bello vacuos et saevi turbine Martis |
| 556 | lugebat thalamos, Murro spoliata marito, |
| 557 | clara genus Daunique trahens a sanguine nomen. |
| 558 | cui vultus induta pares disiectaque crinem |
| 559 | Eumenis in medios inrumpit turbida coetus |
| 560 | et maestas lacerata genas 'Quis terminus?'inquit |
| 561 | 'sat Fidei proavisque datum. vidi ipsa cruentum, |
| 562 | ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras |
| 563 | terrentem Murrum noctes et dira sonantem: |
| 564 | "Eripe te, coniunx, miserandae casibus urbis |
| 565 | et fuge, si terras adimit victoria Poeni, |
| 566 | ad manes, Tiburna, meos; cecidere penates, |
| 567 | occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis." |
| 568 | mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. |
| 569 | nullane iam posthac tua tecta, Sagunte, videbo? |
| 570 | felix, Murre, necis patriaque superstite felix. |
| 571 | at nos, Sidoniis famulatum matribus actas, |
| 572 | post belli casus vastique pericula ponti |
| 573 | Carthago aspiciet victrix, tandemque suprema |
| 574 | nocte obita Libyae gremio captiva iacebo. |
| 575 | sed vos, o iuvenes, vetuit quos conscia virtus |
| 576 | posse capi, quis telum ingens contra aspera mors est, |
| 577 | vestris servitio manibus subducite matres. |
| 578 | ardua virtutem profert via: pergite primi |
| 579 | nec facilem populis nec notam invadere laudem.' |
| 580 | His ubi turbatas hortatibus impulit aures, |
| 581 | inde petit tumulum, summo quem vertice montis |
| 582 | Amphitryoniades spectandum ex aequore nautis |
| 583 | struxerat et grato cineres decorarat honore. |
| 584 | excitus sede, horrendum, prorumpit ab ima |
| 585 | caeruleus maculis auro squalentibus anguis. |
| 586 | ignea sanguinea radiabant lumina flamma, |
| 587 | oraque vibranti stridebant sibila lingua. |
| 588 | isque inter trepidos coetus mediamque per urbem |
| 589 | volvitur et muris propere delabitur altis |
| 590 | ac similis profugo vicina ad litora tendit |
| 591 | spumantisque freti praeceps immergitur undis. |
| 592 | Tum vero excussae mentes, ceu prodita tecta |
| 593 | expulsi fugiant manes, umbraeque recusent |
| 594 | captivo iacuisse solo. sperare salute |
| 595 | pertaesum, damnantque cibos: agit abdita Erinys. |
| 596 | haud gravior duris divum inclementia rebus |
| 597 | quam leti perferre moras: abrumpere vitam |
| 598 | ocius attoniti quaerunt lucemque gravantur. |
| 599 | certatim structus subrectae molis ad astra |
| 600 | in media stetit urbe rogus: portantque trahuntque |
| 601 | longae pacis opes quaesitaque praemia dextris, |
| 602 | Callaico vestes distinctas matribus auro |
| 603 | armaque Dulichia proavis portata Zacyntho |
| 604 | et prisca advectos Rutulorum ex urbe penates. |
| 605 | huc, quicquid superest captis, clipeosque simulque |
| 606 | infaustos iaciunt enses et condita bello |
| 607 | effodiunt penitus terra gaudentque superbi |
| 608 | victoris praedam flammis donare supremis. |
| 609 | Quae postquam congesta videt feralis Erinys, |
| 610 | lampada flammiferis tinctam Phlegethontis inundis |
| 611 | quassat et inferna superos caligine condit. |
| 612 | inde opus aggressi toto quod nobile mundo |
| 613 | aeternum invictis infelix gloria servat. |
| 614 | princeps Tisiphone lentum indignata paventum |
| 615 | pressit ovans capulum cunctantemque impulit ensem |
| 616 | et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. |
| 617 | invitas maculant cognato sanguine dextras |
| 618 | miranturque nefas aversa mente peractum |
| 619 | et facto sceleri inlacrimant. hic turbidus ira |
| 620 | et rabie cladum perpessaeque ultima vitae |
| 621 | obliquos versat materna per ubera visus. |
| 622 | hic raptam librans dilectae in colla securim |
| 623 | coniugis increpitat sese mediumque furorem |
| 624 | proiecta damnat stupefactus membra bipenni. |
| 625 | nec tamen evasisse datur; nam verberaErinys |
| 626 | incutit atque atros insibilat ore tumores. |
| 627 | sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito |
| 628 | effluxere tori, et subiere oblivia taedae. |
| 629 | ille iacit totis conisus viribus aegrum |
| 630 | in flammas corpus, densum qua turbine nigro |
| 631 | exundat fumans piceus caligine vertex. |
| 632 | At medios inter coetus pietate sinistra, |
| 633 | infelix Tymbrene, furis, Poenoque parentis |
| 634 | dum properas auferre necem, reddentia formam |
| 635 | ora tuam laceras temerasque simillima membra. |
| 636 | vos etiam primo gemini cecidistis in aevo, |
| 637 | Eurymedon fratrem et fratrem mentite Lycorma, |
| 638 | cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis |
| 639 | reddere et in vultu genetrici stare suorum. |
| 640 | iam fixus iugulo culpa te solverat ensis, |
| 641 | Eurymedon, inter miserae lamenta senectae, |
| 642 | dumque malis turbata parens deceptaque visis |
| 643 | 'Quo ruis? huc ferrum' clamat 'converte, Lycorma,' |
| 644 | ecce simul iugulum perfoderat ense Lycormas. |
| 645 | sed magno 'Quinam, Eurymedon, furor iste?'sonabat |
| 646 | cum planctu geminaeque notis decepta figurae |
| 647 | funera mutato revocabat nomine mater, |
| 648 | donec transacto tremebunda per ubera ferro |
| 649 | tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos. |
| 650 | Quis diros urbis casus laudandaque monstra |
| 651 | et Fidei poenas ac tristia fata piorum |
| 652 | imperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu |
| 653 | cessassent castra ac miserescere nescius hostis. |
| 654 | urbs, habitata diu Fidei caeloque parentem |
| 655 | murorum repetens, ruit inter perfida gentis |
| 656 | Sidoniae tela atque immania facta suorum, |
| 657 | iniustis neglecta deis: furit ensis et ignis, |
| 658 | quique caret flamma, scelerum est locus. erigit atro |
| 659 | nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. |
| 660 | ardet in excelso proceri vertice montis |
| 661 | arx intacta prius bellis (hinc Punica castra |
| 662 | litoraque et totam soliti spectare Saguntum), |
| 663 | ardent tecta deum. resplendet imagine flammae |
| 664 | aequor, et in tremulo vibrant incendia ponto. |
| 665 | Ecce inter medios caedum Tiburna furores |
| 666 | fulgenti dextram mucrone armata mariti |
| 667 | et laeva infelix ardentem lampada quassans |
| 668 | squalentemque erecta comam ac liventia planctu |
| 669 | pectora nudatis ostendens saeva lacertis |
| 670 | ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur: |
| 671 | qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, |
| 672 | iraque turbatos exercet regia manes, |
| 673 | Alecto solium ante dei sedemque tremendam |
| 674 | Tartareo est operata Iovi poenasque ministrat. |
| 675 | arma viri multo nuper defensa cruore |
| 676 | imponit tumulo inlacrimans, manesque precata |
| 677 | acciperent sese, flagrantem lampada subdit. |
| 678 | tunc rapiens letum 'Tibi ego haec' ait 'optime coniunx, |
| 679 | ad manes, en, ipsa fero.' sic ense recepto |
| 680 | arma super ruit et flammas invadit hiatu. |
| 681 | Semiambusta iacet nullo discrimine passim |
| 682 | infelix obitus, permixto funere, turba: |
| 683 | ceu, stimulante fame cum victor ovilia tandem |
| 684 | faucibus invasit siccis leo, mandit hianti |
| 685 | ore fremens imbelle pecus, patuloque redundat |
| 686 | gutture ructatus large cruor: incubat atris |
| 687 | semesae stragis cumulis, aut murmure anhelo |
| 688 | infrendens laceros inter spatiatur acervos: |
| 689 | late fusa iacent pecudes custosque Molossus |
| 690 | pastorumque cohors stabulique gregisque magister, |
| 691 | totaque vastatis disiecta mapalia tectis. |
| 692 | inrumpunt vacuam Poeni tot cladibus arcem. |
| 693 | tum demum ad manis perfecto munere Erinys |
| 694 | Iunoni laudata redit magnamque superba |
| 695 | exultat rapiens secum sub Tartara turbam. |
| 696 | At vos, sidereae, quas nulla aequaverit aetas, |
| 697 | ite, decus terrarum, animae, venerabile vulgus, |
| 698 | Elysium et castas sedes decorate piorum. |
| 699 | cui vero non aequa dedit victoria nomen |
| 700 | (audite, o gentes, neu rumpite foedera pacis |
| 701 | nec regnis postferte fidem!) vagus exul in orbe |
| 702 | errabit toto patriis proiectus ab oris, |
| 703 | tergaque vertentem trepidans Carthago videbit. |
| 704 | saepe Saguntinis somnos exterritus umbris |
| 705 | optabit cecidisse manu, ferroque negato |
| 706 | invictus quondam Stygias bellator ad undas |
| 707 | deformata feret liventi membra veneno. |