Silius, Punica, Liber I
| 1 | Ordior arma, quibus caelo se gloria tollit |
| 2 | Aeneadum, patiturque ferox Oenotria iura |
| 3 | Carthago. da, Musa, decus memorare laborum |
| 4 | antiquae Hesperiae, quantosque ad bella crearit |
| 5 | et quot Roma viros, sacri cum perfida pacti |
| 6 | gens Cadmea super regno certamina movit, |
| 7 | quaesitumque diu, qua tandem poneret arce |
| 8 | terrarum Fortuna caput. ter Marte sinistro |
| 9 | iuratumque Iovi foedus conventaque patrum |
| 10 | Sidonii fregere duces, atque impius ensis |
| 11 | ter placitam suasit temerando rumpere pacem. |
| 12 | sed medio finem bello excidiumque vicissim |
| 13 | molitae gentes, propiusque fuere periclo |
| 14 | quis superare datum: reseravit Dardanus arces |
| 15 | ductor Agenoreas, obsessa Palatia vallo |
| 16 | Poenorum ac muris defendit Roma salutem. |
| 17 | Tantarum causas irarum odiumque perenni |
| 18 | servatum studio et mandata nepotibus arma |
| 19 | fas aperire mihi superasque recludere mentes. |
| 20 | iamque adeo magni repetam primordia motus. |
| 21 | Pygmalioneis quondam per caerula terris |
| 22 | pollutum fugiens fraterno crimine regnum |
| 23 | fatali Dido Libyes appellitur orae. |
| 24 | tum pretio mercata locos nova moenia ponit, |
| 25 | cingere qua secto permissum litora tauro. |
| 26 | hic Iuno ante Argos (sic credidit alta vetustas), |
| 27 | ante Agamemnoniam, gratissima tecta, Mycenen |
| 28 | optavit profugis aeternam condere gentem. |
| 29 | verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte |
| 30 | exerere ac missas etiam trans aequora classes |
| 31 | totum signa videt victricia ferre per orbem, |
| 32 | iam propius metuens bellandi corda furore |
| 33 | Phoenicum extimulat. sed enim conamine primae |
| 34 | contuso pugnae fractisque in gurgite coeptis |
| 35 | Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens |
| 36 | arma remolitur; dux agmina sufficit unus |
| 37 | turbanti terras pontumque movere paranti. |
| 38 | Iamque deae cunctas sibi belliger induitiras |
| 39 | Hannibal: hunc audet solum componere fatis. |
| 40 | sanguineo tum laeta viro atque in regna Latini |
| 41 | turbine mox saevo venientum haud inscia cladum, |
| 42 | 'Intulerit Latio, spreta me, Troius' inquit |
| 43 | 'exul Dardaniam et bis numina capta penates |
| 44 | sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris, |
| 45 | dum Romana tuae, Ticine, cadavera ripae |
| 46 | non capiant, famulusque mihi per Celtica rura |
| 47 | sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis |
| 48 | corporibusque virum retro fluat, ac sua largo |
| 49 | stagna reformidet Trasimennus turbida tabo, |
| 50 | dum Cannas tumulum Hesperiae campumque cruore |
| 51 | Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam |
| 52 | teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis |
| 53 | per clipeos galeasque virum caesosque per artus |
| 54 | vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.' |
| 55 | haec ait ac iuvenem facta ad Mavortia flammat. |
| 56 | Ingenio motus avidus fideique sinister |
| 57 | is fuit, exuperans astu, sed devius aequi. |
| 58 | armato nullus divum pudor: improba virtus |
| 59 | et pacis despectus honos, penitusque medullis |
| 60 | sanguinis humani flagrat sitis. his super,aevi |
| 61 | flore virens havet Aegatis abolere, parentum |
| 62 | dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto. |
| 63 | dat mentem Iuno ac laudum spe corda fatigat. |
| 64 | iamque aut nocturno penetrat Capitolia visu |
| 65 | aut rapidis fertur per summas passibus Alpis. |
| 66 | saepe etiam famuli turbato ad limina somno |
| 67 | expavere trucem per vasta silentia vocem |
| 68 | ac largo sudore virum invenere futuras |
| 69 | miscentem pugnas et inania bella gerentem. |
| 70 | Hanc rabiem in finis Italum Saturniaque arva |
| 71 | addiderat iam tum puero [patrius furor oscus] |
| 72 | Sarrana prisci Barcae de gente vetustos |
| 73 | a Belo numerabat avos. namque orba marito |
| 74 | cum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri |
| 75 | Belides iuvenis vitaverat arma tyranni |
| 76 | et se participem casus sociarat in omnis. |
| 77 | nobilis hoc ortu et dextra spectatus Hamilcar, |
| 78 | ut fari primamque datum distinguere lingua |
| 79 | Hannibali vocem, sollers nutrire furores, |
| 80 | Romanum sevit puerili in pectore bellum. |
| 81 | Urbe fuit media sacrum genetricisElissae |
| 82 | manibus et patria Tyriis formidine cultum, |
| 83 | quod taxi circum et piceae squalentibus umbris |
| 84 | abdiderant caelique arcebant lumine, templum. |
| 85 | hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim |
| 86 | exuerat regina loco. stant marmore maesto |
| 87 | effigies, Belusque parens omnisque nepotum |
| 88 | a Belo series, stat gloria gentis Agenor |
| 89 | et qui longa dedit terris cognomina Phoenix. |
| 90 | ipsa sedet tandem aeternum coniuncta Sychaeo. |
| 91 | ante pedes ensis Phrygius iacet, ordine centum |
| 92 | stant arae caelique deis Ereboque potenti. |
| 93 | hic, crine effuso, atque Hennaeae numina divae |
| 94 | atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos. |
| 95 | immugit tellus rumpitque horrenda perumbras |
| 96 | sibila; inaccensi flagrant altaribus ignes. |
| 97 | tum magico volitant cantu per inania manes |
| 98 | exciti, vultusque in marmore sudat Elissae. |
| 99 | Hannibal haec patrio iussu ad penetralia fertur, |
| 100 | ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar. |
| 101 | non ille euhantis Massylae palluit iras, |
| 102 | non diros templi ritus aspersaque tabo |
| 103 | limina et audito surgentis carmine flammas. |
| 104 | Olli permulcens genitor caput oscula libat |
| 105 | attollitque animos hortando et talibus implet: |
| 106 | 'Gens recidiva Phrygum Cadmeae stirpis alumnos |
| 107 | foederibus non aequa premit. si fata negarint |
| 108 | dedecus id patriae nostra depellere dextra, |
| 109 | haec tua sit laus, nate, velis. age, concipe bella |
| 110 | latura exitium Laurentibus: horreat ortus |
| 111 | iam pubes Tyrrhena tuos, partusque recusent |
| 112 | te surgente, puer, Latiae producere matres.' |
| 113 | his acuit stimulis subicitque haud mollia dictu: |
| 114 | 'Romanos terra atque undis, ubi competet aetas, |
| 115 | ferro ignique sequar Rhoeteaque fata revolvam. |
| 116 | non superi mihi, non Martem cohibentia pacta, |
| 117 | non celsae obstiterint Alpes Tarpeiaque saxa. |
| 118 | hanc mentem iuro nostri per numina Martis, |
| 119 | per manes, regina, tuos.' tum nigra triformi |
| 120 | hostia mactatur divae, raptimque recludit |
| 121 | spirantis artus poscens responsa sacerdos |
| 122 | ac fugientem animam properatis consulit extis. |
| 123 | Ast ubi quaesitas artis de more vetustae |
| 124 | intravit mentes superum, sic deinde profatur: |
| 125 | 'Aetolos late consterni milite campos |
| 126 | Idaeoque lacus flagrantis sanguine cerno. |
| 127 | quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, |
| 128 | cuius in aerio pendent tua vertice castra! |
| 129 | iamque iugis agmen rapitur: trepidantia fumant |
| 130 | moenia, et Hesperio tellus porrecta subaxe |
| 131 | Sidoniis lucet flammis. fluit ecce cruentus |
| 132 | Eridanus. iacet ore truci super arma virosque |
| 133 | tertia qui tulerit sublimis opima Tonanti. |
| 134 | heu quaenam subitis horrescit turbida nimbis |
| 135 | tempestas, ruptoque polo micat igneus aether! |
| 136 | magna parant superi: tonat alti regia caeli, |
| 137 | bellantemque Iovem cerno.' venientia fata |
| 138 | scire ultra vetuit Iuno, fibraeque repente |
| 139 | conticuere: latent casus longique labores. |
| 140 | Sic clausum linquens arcano pectorebellum |
| 141 | atque hominum finem Gadis Calpenque secutus, |
| 142 | dum fert Herculeis Garamantica signa columnis, |
| 143 | occubuit saevo Tyrius certamine ductor. |
| 144 | Interea rerum Hasdrubali traduntur habenae, |
| 145 | occidui qui solis opes et vulgus Hiberum |
| 146 | Baeti colasque viros furiis agitabat iniquis. |
| 147 | tristia corda duci, simul immedicabilis ira, |
| 148 | et fructus regni feritas erat; asper amore |
| 149 | sanguinis, et metui demens credebat honorem, |
| 150 | nec nota docilis poena satiare furores. |
| 151 | ore excellentem et spectatum fortibus ausis |
| 152 | antiqua de stirpe Tagum, superumque hominumque |
| 153 | immemor, erecto suffixum robore maestis |
| 154 | ostentabat ovans populis sine funere regem. |
| 155 | auriferi Tagus ascito cognomine fontis |
| 156 | perque antra et ripas nymphis ululatur Hiberis. |
| 157 | Maeonium non ille vadum, non Lydia mallet |
| 158 | stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro |
| 159 | campum atque inlatis Hermi flavescit harenis. |
| 160 | primus inire manu, postremus ponere Martem. |
| 161 | cum rapidum effusis ageret sublimis habenis |
| 162 | quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta |
| 163 | sistere erat: volitabat ovans aciesque per ambas |
| 164 | iam Tagus auratis agnoscebatur in armis. |
| 165 | quem postquam diro suspensum robore vidit |
| 166 | deformem leti famulus, clam corripit ensem |
| 167 | dilectum domino pernixque inrumpit in aulam |
| 168 | atque immite ferit geminato vulnere pectus. |
| 169 | at Poeni, succensa ira turbataque luctu |
| 170 | et saevis gens laeta, ruunt tormentaque portant. |
| 171 | non ignes candensque chalybs, non verbera passim |
| 172 | ictibus innumeris lacerum scindentia corpus, |
| 173 | carnificaeve manus penitusve infusa medullis |
| 174 | pestis et in medio lucentes vulnere flammae |
| 175 | cessavere; ferum visu dictuque, perartem |
| 176 | saevitiae extenti, quantum tormenta iubebant |
| 177 | creverunt artus, atque omni sanguine rapto |
| 178 | ossa liquefactis fumarunt fervida membris. |
| 179 | mens intacta manet: superat ridetque dolores |
| 180 | spectanti similis, fessosque labore ministros |
| 181 | increpitat dominique crucem clamore reposcit. |
| 182 | Haec inter spretae miseranda piacula poenae |
| 183 | erepto trepidus ductore exercitus una |
| 184 | Hannibalem voce atque alacri certamine poscit. |
| 185 | hinc studia accendit patriae virtutis imago, |
| 186 | hinc fama in populos iurati didita belli, |
| 187 | hinc virides ausis anni feruorque decorus |
| 188 | atque armata dolis mens et vis insita fandi. |
| 189 | Primi ductorem Libyes clamore salutant, |
| 190 | mox et Pyrenes populi et bellator Hiberus. |
| 191 | continuoque ferox oritur fiducia menti, |
| 192 | cessisse imperio tantum terraeque marisque. |
| 193 | Aeoliis candens Austris et lampade Phoebi |
| 194 | aestifero Libye torretur subdita Cancro, |
| 195 | aut ingens Asiae latus, aut pars tertia terris. |
| 196 | terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus |
| 197 | septeno impellens tumefactum gurgite pontum. |
| 198 | at qua diversas clementior aspicit Arctos, |
| 199 | Herculeo dirimente freto, diducta propinquis |
| 200 | Europes videt arva iugis. ultra obsidet aequor, |
| 201 | nec patitur nomen proferri longius Atlas, |
| 202 | Atlas subducto tracturus vertice caelum. |
| 203 | sidera nubiferum fulcit caput, aetheriasque |
| 204 | erigit aeternum compages ardua cervix. |
| 205 | canet barba gelu, frontemque immanibus umbris |
| 206 | pinea silva premit. vastant cava tempora venti, |
| 207 | nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu. |
| 208 | tum geminas laterum cautes maria alta fatigant, |
| 209 | atque ubi fessus equos Titan immersit anhelos, |
| 210 | flammiferum condunt fumanti gurgitecurrum. |
| 211 | sed qua se campis squalentibus Africa tendit, |
| 212 | serpentum largo coquitur fecunda veneno, |
| 213 | felix qua pinguis mitis plaga temperat agros, |
| 214 | nec Cerere Hennaea Phario nec victa colono. |
| 215 | hic passim exultant Nomades, gens insciafreni, |
| 216 | quis inter geminas per ludum mobilis aures |
| 217 | quadrupedem flectit non cedens virga lupatis. |
| 218 | altrix bellorum bellatorumque virorum |
| 219 | tellus nec fidens nudo sine fraudibus ensi. |
| 220 | Altera complebant Hispanae castra cohortes, |
| 221 | auxilia Europae genitoris parta tropaeis. |
| 222 | Martius hinc campos sonipes hinnitibus implet, |
| 223 | hinc iuga cornipedes erecti bellica raptant: |
| 224 | non Eleus eat campo ferventior axis. |
| 225 | prodiga gens animae et properare facillima mortem. |
| 226 | namque ubi transcendit florentis viribus annos, |
| 227 | impatiens aevi spernit novisse senectam, |
| 228 | et fati modus in dextra est. hic omne metallum: |
| 229 | electri gemino pallent de semine venae, |
| 230 | atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit. |
| 231 | sed scelerum causas operit deus. Astur avarus |
| 232 | visceribus lacerae telluris mergitur imis |
| 233 | et redit infelix effosso concolor auro. |
| 234 | hic certant, Pactole, tibi Duriusque Tagusque, |
| 235 | quique super Gravios lucentis voluitharenas |
| 236 | infernae populis referens oblivia Lethes. |
| 237 | nec Cereri terra indocilis nec inhospita Baccho, |
| 238 | nullaque Palladia sese magis arbore tollit. |
| 239 | Hae postquam Tyrio gentes cessere tyranno, |
| 240 | utque dati rerum freni, tunc arte paterna |
| 241 | conciliare viros, armis consulta senatus |
| 242 | vertere, nunc donis. primus sumpsisse laborem, |
| 243 | primus iter carpsisse pedes partemque subire, |
| 244 | si valli festinet opus. nec cetera segnis |
| 245 | quaecumque ad laudem stimulant, somnumque negabat |
| 246 | naturae noctemque vigil ducebat in armis. |
| 247 | interdum proiectus humi turbaeque Libyssae |
| 248 | insignis sagulo duris certare maniplis; |
| 249 | celsus et in magno praecedens agmine ductor |
| 250 | imperium perferre suum; tum vertice nudo |
| 251 | excipere insanos imbris caelique ruinam. |
| 252 | spectarunt Poeni, tremuitque exterritus Astur, |
| 253 | torquentem cum tela Iovem permixtaque nimbis |
| 254 | fulmina et excussos ventorum flatibus ignes |
| 255 | turbato transiret equo, nec pulvere fessum |
| 256 | agminis ardenti labefecit Sirius astro. |
| 257 | flammiferis tellus radiis cum exusta dehiscit, |
| 258 | candentique globo medius coquit aethera feruor, |
| 259 | femineum putat umenti iacuisse sub umbra |
| 260 | exercetque sitim et spectato fonte recedit. |
| 261 | idem correptis sternacem ad proelia frenis |
| 262 | frangere ecum et famam letalis amare lacerti |
| 263 | ignotique amnis tranare sonantia saxa |
| 264 | atque e diversa socios accersere ripa. |
| 265 | idem expugnati primus stetit aggere muri, |
| 266 | et quotiens campo rapidus fera proelia miscet, |
| 267 | qua sparsit ferrum, latus rubet aequore limes. |
| 268 | ergo instat fatis, et rumpere foedera certus, |
| 269 | quo datur, interea Romam comprendere bello |
| 270 | gaudet et extremis pulsat Capitolia terris. |
| 271 | Prima Saguntinas turbarunt classica portas, |
| 272 | bellaque sumpta viro belli maioris amore. |
| 273 | haud procul Herculei tollunt se litore muri, |
| 274 | clementer crescente iugo, quis nobile nomen |
| 275 | conditus excelso sacravit colle Zacynthos. |
| 276 | hic comes Alcidae remeabat in agmine Thebas |
| 277 | Geryone extincto caeloque ea facta ferebat. |
| 278 | tris animas namque id monstrum, tris corpore dextras |
| 279 | armarat ternaque caput cervice gerebat. |
| 280 | haud alium vidit tellus, cui ponere finem |
| 281 | non posset mors una viro, duraeque sorores |
| 282 | tertia bis rupto torquerent stamina filo. |
| 283 | hinc spolia ostentabat ovans captivaque victor |
| 284 | armenta ad fontis medio fervore vocabat, |
| 285 | cum tumidas fauces accensis solevenenis |
| 286 | calcatus rupit letali vulnere serpens |
| 287 | Inachiumque virum terris prostravit Hiberis. |
| 288 | mox profugi ducente Noto advertere coloni, |
| 289 | insula quos genuit Graio circumflua ponto |
| 290 | et, quae auxit quondam Laertia regna,Zacynthos. |
| 291 | firmavit tenues ortus mox Daunia pubes |
| 292 | sedis inops, misit largo quam dives alumno |
| 293 | magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen. |
| 294 | libertas populis pacto servata decusque |
| 295 | maiorum, et Poenis ubi imperitare negatum. |
| 296 | Admovet abrupto flagrantia foedere ductor |
| 297 | Sidonius castra et latos quatit agmine campos. |
| 298 | ipse caput quassans circumlustravit anhelo |
| 299 | muros saevus equo, mensusque paventia tecta |
| 300 | pandere iamdudum portas et cedere vallo |
| 301 | imperat et longe clausis sua foedera, longe |
| 302 | Ausoniam fore, nec veniae spem Marte subactis: |
| 303 | scita patrum et leges et iura fidemque deosque |
| 304 | in dextra nunc esse sua. verba ocius acer |
| 305 | intorto sancit iaculo figitque perarma |
| 306 | stantem pro muro et minitantem vana Caicum. |
| 307 | concidit exacti medius per viscera teli, |
| 308 | effusisque simul praerupto ex aggere membris |
| 309 | victori moriens tepefactam retulit hastam. |
| 310 | at multo ducis exemplum clamore secuti |
| 311 | involvunt atra telorum moenia nube. |
| 312 | clara nec in numero virtus latet: obuia quisque |
| 313 | ora duci portans ceu solus bella capessit. |
| 314 | hic crebram fundit Baliari verbere glandem |
| 315 | terque levi ducta circum caput altus habena |
| 316 | permissum ventis a[b]scondit in aera telum, |
| 317 | hic valido librat stridentia saxa lacerto, |
| 318 | huic impulsa levi torquetur lancea nodo. |
| 319 | ante omnis ductor patriis insignis in armis |
| 320 | nunc picea iactat fumantem lampada flamma, |
| 321 | nunc sude, nunc iaculo, nunc saxis impiger instat |
| 322 | aut hydro imbutas, bis noxia tela, sagittas |
| 323 | contendit nervo atque insultat fraude pharetrae, |
| 324 | Dacus ut armiferis Geticae telluris in oris |
| 325 | spicula quae patrio gaudens acuisse veneno |
| 326 | fundit apud ripas inopina binominis Histri. |
| 327 | Cura subit, collem turrita cingere fronte |
| 328 | castelloque urbem circumvallare frequenti. |
| 329 | heu priscis numen populis, at nomine solo |
| 330 | in terris iam nota Fides! stat dura iuventus |
| 331 | ereptamque fugam et claudi videt aggere muros, |
| 332 | sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto |
| 333 | servata cecidisse fide. iamque acrius omnis |
| 334 | intendunt vires: adductis stridula nervis |
| 335 | Phocais effundit vastos ballista molaris; |
| 336 | atque eadem ingentis mutato pondere teli |
| 337 | ferratam excutiens ornum media agmina rumpit. |
| 338 | alternus resonat clangor. certamine tanto |
| 339 | conservere acies, veluti circumdata vallo |
| 340 | Roma foret, clamantque super: 'Tot milia,gentes |
| 341 | inter tela satae, iam capto stamus in hoste? |
| 342 | nonne pudet coepti, pudet ominis? en bona virtus |
| 343 | primitiaeque ducis! taline implere paramus |
| 344 | Italiam fama, talis praemittere pugnas?' |
| 345 | Accensae exultant mentes, haustusque medullis |
| 346 | Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella. |
| 347 | invadunt manibus vallum caesasque relincunt |
| 348 | deiecti muris dextras. subit arduus agger |
| 349 | imponitque globos pugnantum desuper urbi. |
| 350 | armavit clausos ac portis arcuit hostem |
| 351 | librari multa consueta phalarica dextra, |
| 352 | horrendum visu robur celsisque nivosae |
| 353 | Pyrenes trabs lecta iugis, cui plurima cuspis, |
| 354 | vix muris toleranda lues, sed cetera pingui |
| 355 | uncta pice atque atro circumlita sulphure fumant. |
| 356 | fulminis haec ritu summis e moenibus arcis |
| 357 | incita, sulcatum tremula secat aera flamma, |
| 358 | qualis sanguineo praestringit lumina crine |
| 359 | ad terram caelo decurrens ignea lampas. |
| 360 | haec ictu rapido pugnantum saepe perauras, |
| 361 | attonito ductore, tulit fumantia membra; |
| 362 | haec vastae lateri turris cum turbine fixa, |
| 363 | dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis, |
| 364 | arma virosque simul pressit flagrante ruina. |
| 365 | tandem condensis artae testudinis armis |
| 366 | subducti Poeni vallo caecaque latebra |
| 367 | pandunt prolapsam suffossis moenibus urbem. |
| 368 | terribilem in sonitum procumbens aggere victo |
| 369 | Herculeus labor atque immania saxa resolvens |
| 370 | mugitum ingentem caeli dedit. Alpibus altis |
| 371 | aeriae rupes scopulorum mole revulsa |
| 372 | haud aliter scindunt resonanti fragmine montem. |
| 373 | surgebat cumulis etiam tum prorutus agger, |
| 374 | obstabatque iacens vallum, ni protinus instent |
| 375 | hinc atque hinc acies media pugnare ruina. |
| 376 | Emicat ante omnis primaevo floreiuventae |
| 377 | insignis Rutulo Murrus de sanguine (at idem |
| 378 | matre Saguntina Graius geminoque parente |
| 379 | Dulichios Italis miscebat prole nepotes). |
| 380 | hic magno socios Aradum clamore vocantem, |
| 381 | qua corpus loricam inter galeamque patescit, |
| 382 | conantis motus speculatus, cuspide sistit, |
| 383 | prostratumque premens telo, voce insuper urget: |
| 384 | 'Fallax Poene, iaces; certe Capitolia primus |
| 385 | scandebas victor. quae tanta licentia voti? |
| 386 | nunc Stygio fer bella Iovi!' tum fervidus hastam |
| 387 | adversi torquens defigit in inguine ~Hiberi, |
| 388 | oraque dum calcat iam singultantia leto, |
| 389 | 'Hac iter est' inquit 'vobis ad moenia Romae, |
| 390 | o metuenda manus. sic, quo properatis,eundum.' |
| 391 | mox instaurantis pugnam circumsilit arma |
| 392 | et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi. |
| 393 | dives agri, dives pecoris famaeque negatus |
| 394 | bella feris arcu iaculoque agitabat Hiberus, |
| 395 | felix heu nemorum et vitae laudandus opacae, |
| 396 | si sua per patrios tenuisset spicula saltus. |
| 397 | hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus. |
| 398 | cui saevum adridens 'Narrabis Hamilcaris umbris |
| 399 | hanc' inquit 'dextram, quae iam post funera vulgi |
| 400 | Hannibalem vobis comitem dabit,' et ferit alte |
| 401 | insurgens gladio cristatae cassidis aera |
| 402 | perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa. |
| 403 | tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo |
| 404 | saeptus et horrentis effingens crine galeros, |
| 405 | tum Masulis crudaque virens ad bella senecta |
| 406 | Kartalo, non pavidus fetas mulcere leaenas, |
| 407 | flumineaque urna caelatus Bagrada parmam |
| 408 | et vastae Nasamon Syrtis populator Hiempsal, |
| 409 | audax in fluctu laceras captare carinas, |
| 410 | una omnes dextraque cadunt iraque perempti; |
| 411 | nec non serpentem diro exarmare veneno |
| 412 | doctus Athyr tactuque gravis sopire chelydros |
| 413 | ac dubiam admoto subolem explorare ceraste. |
| 414 | tu quoque fatidicis Garamanticus accola lucis |
| 415 | insignis flexo galeam per tempora cornu, |
| 416 | heu frustra reditum sortes tibi saepe locutas |
| 417 | mentitumque Iovem increpitans, occumbis, Hiarba. |
| 418 | et iam corporibus cumulatus creverat agger, |
| 419 | perfusaeque atra fumabant caede ruinae. |
| 420 | tum ductorem avido clamore in proelia poscit: |
| 421 | fulmineus ceu Spartanis latratibus actus, |
| 422 | cum silvam occursu venantum perdidit, hirto |
| 423 | horrescit saetis dorso et postrema capessit |
| 424 | proelia, canentem mandens aper ore cruorem, |
| 425 | ~iamque gemet geminum contra venabuladentem. |
| 426 | At parte ex alia, qua se insperata iuventus |
| 427 | extulerat portis, ceu spicula nulla manusque |
| 428 | vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque |
| 429 | Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem, |
| 430 | cantato nuper senior quem fecerat igni |
| 431 | litore ab Hesperidum Temisus, qui carmine pollens |
| 432 | fidebat magica ferrum crudescere lingua: |
| 433 | quantus Bistoniis late Gradivus in oris |
| 434 | belligero rapitur curru telumque coruscans, |
| 435 | Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella |
| 436 | cornipedum adflatu domat et stridoribus axis. |
| 437 | iamque Hostum Rutulumque Pholum ingentemque Metiscum, |
| 438 | iam Lygdum Duriumque simul flavumque Galaesum |
| 439 | et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris, |
| 440 | Daunum etiam, grata quo non spectatior alter |
| 441 | voce movere fora atque orando fingere mentes |
| 442 | nec legum custos sollertior, aspera telis |
| 443 | dicta admiscentem: 'Quaenam te, Poene, paternae |
| 444 | huc adigunt Furiae? non haec Sidonia tecta |
| 445 | feminea fabricata manu pretiove parata, |
| 446 | exulibusve datum dimensis litus harenis. |
| 447 | fundamenta deum Romanaque foedera cernis.' |
| 448 | ast illum toto iactantem talia campo |
| 449 | ingenti raptum nisu medioque virorum |
| 450 | avulsum inter tela globo et post terga revinctum |
| 451 | Hannibal ad poenam lentae mandaverat irae, |
| 452 | increpitansque suos inferri signa iubebat, |
| 453 | perque ipsos caedis cumulos stragemque iacentum |
| 454 | monstrabat furibundus iter cunctosque ciebat |
| 455 | nomine et in praedas stantem dabat improbus urbem. |
| 456 | Sed postquam a trepidis allatum fervere partem |
| 457 | diversam Marte infausto, Murroque secundos |
| 458 | hunc superos tribuisse diem, ruit ocius amens |
| 459 | lymphato cursu atque ingentis deserit actus. |
| 460 | letiferum nutant fulgentes vertice cristae, |
| 461 | crine ut flammifero terret fera regna cometes |
| 462 | sanguineum spargens ignem: vomit atra rubentis |
| 463 | fax caelo radios, ac saeva luce coruscum |
| 464 | scintillat sidus terrisque extrema minatur. |
| 465 | praecipiti dant tela viam, dant signavirique, |
| 466 | atque ambae trepidant acies. iacit igneus hastae |
| 467 | dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo. |
| 468 | talis ubi Aegaeo surgente ad sidera ponto |
| 469 | per longum vasto Cori cum murmure fluctus |
| 470 | suspensum in terras portat mare, frigida nautis |
| 471 | corda tremunt: sonat ille procul flatuque tumescens |
| 472 | curvatis pavidas tramittit Cycladas undis. |
| 473 | non cuncta e muris unum incessentia tela |
| 474 | fumantesque ante ora faces, non saxa per artem |
| 475 | tormentis excussa tenent. ut tegmina primum |
| 476 | fulgentis galeae conspexit et arma cruento |
| 477 | ontra solem auro rutilantia, turbidus infit: |
| 478 | 'En, qui res Libycas inceptaque tanta retardet, |
| 479 | Romani Murrus belli mora. foedera, faxo, |
| 480 | iam noscas, quid vana queant et vester Hiberus. |
| 481 | fer tecum castamque fidem servataque iura: |
| 482 | deceptos mihi linque deos.' cui talia Murrus: |
| 483 | 'Exoptatus ades. mens olim proelia poscit |
| 484 | speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum |
| 485 | praemia et Italiam tellure inquire subima. |
| 486 | longum in Dardanios finis iter atque nivalem |
| 487 | Pyrenen Alpesque tibi mea dextera donat.' |
| 488 | Haec inter cernens subeuntem comminus hostem |
| 489 | praeruptumque loci fidum sibi, corripit ingens |
| 490 | aggere convulso saxum et nitentis inora |
| 491 | devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu. |
| 492 | subsedit duro concussus fragmine muri. |
| 493 | tum pudor accendit mentem, nec conscia fallit |
| 494 | virtus pressa loco; frendens luctatur et aegro |
| 495 | scandit in adversum per saxa vetantia nisu. |
| 496 | sed postquam propior vicino lumine fulsit |
| 497 | et tota se mole tulit, velut incita clausum |
| 498 | agmina Poenorum cingant, et cuncta paventem |
| 499 | castra premant, lato Murrus caligat in hoste. |
| 500 | mille simul dextrae densusque micare videtur |
| 501 | ensis et innumerae nutare in casside cristae. |
| 502 | conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos |
| 503 | igne micet. trahit instanti languentia leto |
| 504 | membra pavens Murrus supremaque vota capessit: |
| 505 | 'Conditor Alcide, cuius vestigia sacra |
| 506 | incolimus, terrae minitantem averte procellam, |
| 507 | si tua non segni defenso moenia dextra.' |
| 508 | Dumque orat caeloque attollit lumina supplex, |
| 509 | 'Cerne', ait 'an nostris longe Tirynthius ausis |
| 510 | iustius adfuerit. ni displicet aemula virtus, |
| 511 | haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis |
| 512 | agnosces, invicte, tuis. fer numen amicum |
| 513 | et, Troiae quondam primis memorate ruinis, |
| 514 | dexter ades Phrygiae delenti stirpis alumnos.' |
| 515 | sic Poenus pressumque ira simul exigit ensem |
| 516 | qua capuli statuere morae, teloque relato |
| 517 | horrida labentis perfunditur arma cruore. |
| 518 | ilicet ingenti casu turbata iuventus |
| 519 | procurrit: nota arma viri corpusque superbo |
| 520 | victori spoliare negant. coit aucta vicissim |
| 521 | hortando manus, et glomerata mole feruntur. |
| 522 | hinc saxis galea, hinc clipeus sonat aereus hastis. |
| 523 | incessunt sudibus librataque pondera plumbi |
| 524 | certatim iaciunt. decisae vertice cristae, |
| 525 | direptumque decus nutantum in caede iubarum. |
| 526 | iamque agitur largus per membra fluentia sudor, |
| 527 | et stant loricae squamis horrentia tela. |
| 528 | nec requies tegimenve datur mutare sub ictu. |
| 529 | genua labant, fessique umeri gestamina laxant. |
| 530 | tum creber penitusque trahens suspiria sicco |
| 531 | fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo |
| 532 | auditur gemitus fractumque in casside murmur. |
| 533 | mente adversa domat gaudetque nitescere duris |
| 534 | virtutem et decoris pretio discrimina pensat. |
| 535 | Hic subitus scisso densa inter nubila caelo |
| 536 | erupit quatiens terram fragor, et super ipsas |
| 537 | bis pater intonuit geminato fulmine pugnas. |
| 538 | inde inter nubes ventorum turbine caeco |
| 539 | ultrix iniusti vibravit lancea belli |
| 540 | ac femine adverso librata cuspide sedit. |
| 541 | Tarpeiae rupes superisque habitabile saxum |
| 542 | et vos, virginea lucentes semper in ara |
| 543 | Laomedonteae, Troiana altaria, flammae, |
| 544 | heu quantum vobis fallacis imagine teli |
| 545 | promisere dei! propius si pressa furenti |
| 546 | hasta foret, clausae starent mortalibus Alpes, |
| 547 | nec, Trasimenne, tuis nunc Allia cederet undis. |
| 548 | Sed Iuno, aspectans Pyrenes vertice celsae |
| 549 | nava rudimenta et primos in Marte calores, |
| 550 | ut videt impressum coniecta cuspide vulnus, |
| 551 | advolat obscura circumdata nube per auras |
| 552 | et validam duris evellit ab ossibus hastam. |
| 553 | ille tegit clipeo fusum per membra cruorem, |
| 554 | tardaque paulatim et dubio vestigia nisu |
| 555 | alternata trahens, aversus ab aggere cedit. |
| 556 | Nox tandem optatis terras pontumque tenebris |
| 557 | condidit et pugnas erepta luce diremit. |
| 558 | at durae invigilant mentes molemque reponunt, |
| 559 | noctis opus. clausos acuunt extrema pericli |
| 560 | et fractis rebus violentior ultima virtus. |
| 561 | hinc puer invalidique senes, hinc femina ferre |
| 562 | certat opem in dubiis miserando nava labori, |
| 563 | saxaque mananti subvectat vulnere miles. |
| 564 | iam patribus clarisque senum sua munia curae: |
| 565 | concurrunt lectosque viros hortantur et orant |
| 566 | defessis subeant rebus revocentque salutem |
| 567 | et Latia extremis implorent casibus arma. |
| 568 | 'Ite citi, remis velisque impellite puppim. |
| 569 | saucia dum castris clausa est fera, tempore Martis |
| 570 | utendum est rupto et grassandum ad clara periclis. |
| 571 | ite citi, deflete fidem murosque ruentis |
| 572 | antiquaque domo meliora accersite fata. |
| 573 | mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.' |
| 574 | ast illi celerant, qua proxima litora, gressum |
| 575 | et fugiunt tumido per spumea caerula velo. |
| 576 | Pellebat somnos Tithoni roscida coniunx, |
| 577 | ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos |
| 578 | adflarat montis roseasque movebat habenas. |
| 579 | iam celsa e muris extructa mole iuventus |
| 580 | clausam nocturnis ostentat turribus urbem. |
| 581 | rerum omnes pendent actus, et milite maesto |
| 582 | laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor, |
| 583 | inque ducem versae tanto discrimine curae. |
| 584 | Interea Rutulis longinqua per aequora vectis |
| 585 | Herculei ponto coepere existere colles |
| 586 | et nebulosa iugis attollere saxa Monoeci. |
| 587 | Thracius hos Boreas scopulos immitia regna |
| 588 | solus habet semperque rigens nunc litora pulsat, |
| 589 | nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes, |
| 590 | atque ubi se terris glaciali fundit abArcto, |
| 591 | haud ulli contra fiducia surgere vento. |
| 592 | verticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant |
| 593 | aequora, et iniecto conduntur gurgite montes, |
| 594 | iamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit. |
| 595 | hunc postquam Boreae dirum evasere furorem, |
| 596 | alternos maesti casus bellique marisque |
| 597 | et dubium rerum eventum sermone volutant. |
| 598 | 'O patria, o Fidei domus inclita, quo tua nunc sunt |
| 599 | fata loco? sacraene manent in collibus arces? |
| 600 | an cinis (heu superi) tanto de nomine restat? |
| 601 | ferte leves auras flatusque ciete secundos, |
| 602 | si nondum insultat templorum Poenicus ignis |
| 603 | culminibus, Latiaeque valent succurrere classes.' |
| 604 | Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis, |
| 605 | donec Laurentis puppis defertur adoras, |
| 606 | qua pater acceptis Anienis ditior undis |
| 607 | in pontum flavo descendit gurgite Thybris. |
| 608 | hinc consanguineae subeunt iam moenia Romae. |
| 609 | Concilium vocat augustum castaque beatos |
| 610 | paupertate patres ac nomina parta triumphis |
| 611 | consul et aequantem superos virtute senatum. |
| 612 | facta animosa viros et recti sacra cupido |
| 613 | attollunt, hirtaeque togae neglectaque mensa |
| 614 | dexteraque a curuis capulo non segnis aratris. |
| 615 | exiguo faciles et opum non indigacorda, |
| 616 | ad parvos curru remeabant saepe penates. |
| 617 | In foribus sacris primoque in limine templi |
| 618 | captivi currus, belli decus, armaque rapta |
| 619 | pugnantum ducibus saevaeque in Marte secures, |
| 620 | perfossi clipei et servantia tela cruorem |
| 621 | claustraque portarum pendent: hic Punica bella, |
| 622 | Aegatis cernas fusaque per aequora classe |
| 623 | exactam ponto Libyen testantia rostra. |
| 624 | hic galeae Senonum pensatique improbus auri |
| 625 | arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis |
| 626 | arma revertentis pompa gestata Camilli, |
| 627 | hic spolia Aeacidae, hic Epirotica signa |
| 628 | et Ligurum horrentes coni parmaeque relatae |
| 629 | Hispana de gente rudes Alpinaque gaesa. |
| 630 | Sed postquam clades patefecit et horrida bella |
| 631 | orantum squalor, praesens astare Sagunti |
| 632 | ante oculos visa est extrema precantis imago. |
| 633 | tum senior maesto Sicoris sic incipit ore: |
| 634 | 'Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur |
| 635 | Marte satam populi ferro parere subacti, |
| 636 | ne crede emensum levia ob discrimina pontum. |
| 637 | vidimus obsessam patriam murosque trementis, |
| 638 | et, quem insana freta aut coetus genuere ferarum, |
| 639 | vidimus Hannibalem. procul his a moenibus, oro, |
| 640 | arcete, o superi, nostroque in Marte tenete |
| 641 | fatiferae iuvenem dextrae! qua mole sonantis |
| 642 | exigit ille trabes! et quantus crescit in armis! |
| 643 | trans iuga Pyrenes, medium indignatus Hiberum, |
| 644 | excivit Calpen et mersos Syrtis harenis |
| 645 | molitur populos maioraque moenia quaerit. |
| 646 | omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis, |
| 647 | omnis ab aestifero sitiens Libys imminet axe. |
| 648 | spumeus hic medio qui surgit ab aequore fluctus, |
| 649 | si prohibere piget, vestras effringet in urbes. |
| 650 | an tanti pretium motus ruptique per enses |
| 651 | foederis hoc iuveni iurata in bella ruenti |
| 652 | creditis, ut statuat superatae iura Sagunto? |
| 653 | ocius ite, viri, et nascentem extinguite flammam, |
| 654 | ne serae redeant post aucta pericula curae. |
| 655 | quamquam o, si nullus terror, non obruta iam nunc |
| 656 | semina fumarent belli, vestraene Sagunto |
| 657 | spernendum consanguineam protendere dextram? |
| 658 | per vos culta diu Rutulae primordia gentis |
| 659 | Laurentemque larem et genetricis pignora Troiae, |
| 660 | conservate pios, qui permutare coacti |
| 661 | Acrisioneis Tirynthia culmina muris. |
| 662 | vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni |
| 663 | iuvisse egregium, vos et Campana tueri |
| 664 | moenia, depulso Samnitum robore, dignum |
| 665 | Sigeis duxistis avis. vetus incola Dauni, |
| 666 | testor vos, fontes et stagna arcana Numici, |
| 667 | cum felix nimium dimitteret Ardea pubem, |
| 668 | sacra domumque ferens et avi penetralia Turni |
| 669 | ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi. |
| 670 | cur ut decisa atque avulsa a corpore membra |
| 671 | despiciar, nosterque luat cur foedera sanguis?' |
| 672 | Tandem, ut finitae voces, (miserabile visu) |
| 673 | summissi palmas, lacerato tegmine vestis, |
| 674 | adfigunt proni squalentia corpora terrae. |
| 675 | inde agitant consulta patres curasque fatigant. |
| 676 | Lentulus, ut cernens accensae tecta Sagunti, |
| 677 | poscendum poenae iuvenem celerique negantis |
| 678 | exuri bello Carthaginis arva iubebat. |
| 679 | at Fabius, cauta speculator mente futuri |
| 680 | nec laetus dubiis parcusque lacessere Martem |
| 681 | et melior clauso bellum producere ferro, |
| 682 | prima super tantis rebus pensanda, ducisne |
| 683 | ceperit arma furor, patres an signa moveri |
| 684 | censuerint, mittique viros, qui exacta reportent. |
| 685 | providus haec ritu vatis fundebat abalto |
| 686 | pectore praemeditans Fabius surgentia bella, |
| 687 | ut saepe e celsa grandaevus puppe magister, |
| 688 | prospiciens signis venturum in carbasa Corum, |
| 689 | summo iam dudum substringit lintea malo. |
| 690 | sed lacrimae atque ira mixtus dolor impulit omnis |
| 691 | praecipitare latens fatum, lectique senatu, |
| 692 | qui ductorem adeant; si perstet surdus in armis |
| 693 | pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces |
| 694 | nec divum oblitis indicere bella morentur. |