monumenta.ch > Seneca > 19 > 94
Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales, 15, [93] Seneca Lucilio suo salutem <<<     >>> [95] Seneca Lucilio suo salutem

Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales, 15, [94] Seneca Lucilio suo salutem

1 Eam partem philosophiae, quae dat propria cuique personae praecepta _ nec in universum conponit hominem, sed marito suadet quomodo se gerat adversus uxorem, patri quomodo educet liberos, domino quomodo servos regat, quidam solam receperunt, ceteras quasi extra utilitatem nostram vagantes reliquerunt, tamquam quis posset de parte suadere nisi qui summam prius totius vitae complexus est. 2 Sed Ariston Stoicus contrario hanc partem levem existimat et quae non descendat in pectus usque anilia habentem praecepta, plurimum ait proficere ipsa decreta philosophiae constitutionemque summi boni.3 Quam qui bene intellexit ac didicit, quid in quaque re faciendum sit sibi ipse praecipit.4 Quemadmodum qui iaculari discit, destinatum locum captat et manum format ad derigenda quae mittet, eum hanc vim ex disciplina et exercitatione percepit, quocumque vult illa utitur, didicit enim non hoc aut illud ferire, sed quodcumque voluerit: sic qui se ad totam vitam instruxit, non desiderat particulatim admoneri, doctus in totum, non enim quomodo cum uxore aut cum filio viveret, sed quomodo bene viveret.5 In hoc est et quomodo cum uxore ac liberis vivat. 6 Cleanthes utilem quidem iudicat et hanc partem, sed inbecillam nisi ab universo fluit, nisi decreta ipsa philosophiae et capita cognovit.7 In duas ergo quaestiones locus iste dividitur: utrum utilis an inutilis sit, et an solus virum bonum possit efficere, id est utrum supervacuus sit an omnes faciat supervacuos. 8 Qui hanc partem videri volunt supervacuam, hoc aiunt: " Si quid oculis oppositum moratur aciem, removendum est.9 Illo quidem obiecto operam perdit qui praecipit: sic ambulabis, illo manum porriges.10 Eodem modo ubi aliqua res occaecat animum et ad officiorum dispiciendum ordinem inpedit, nihil agit qui praecipit: sic vives cum patre, sic cum uxore.11 Nihil enim proficient praecepta, quamdiu menti error offusus est; si ille discutitur, apparebit, quid cuique debeatur officio.12 Alioqui doces illum, quid sano faciendum sit, non efficis sanum.13 Pauperi ut agat divitem monstras; hoc quomodo manente paupertate fieri potest? Ostendis esurienti quid tamquam satur faciat; fixam potius medullis famem detrahe.14 " Idem tibi de omnibus vitiis dico: ipsa removenda sunt, non praecipiendum quod fieri illis manentibus non potest.15 Nisi opiniones falsas, quibus laboramus, expuleris, nec avarus, quomodo pecunia utendum sit, exaudiet, nec timidus, quomodo periculosa contemnat.16 Efficias oportet, ut sciat pecuniam nec bonum nec malum esse; ostendas illi miserrimos divites.17 Efficias, ut quicquid publice expavimus, sciat non esse tam timendum quam fama circumfert, nec dolere nec mori; saepe in morte, quam pati lex est, magnum esse solacium, quod ad neminem redit; in dolore pro remedio futuram obstinationem animi, qui levius sibi facit, quicquid contumaciter passus est.18 Optimam doloris esse naturam, quod non potest nec qui extenditur magnus esse nec qui est magnus extendi; omnia fortiter excipienda, quae nobis mundi necessitas imperat. 19 " His decretis eum illum in conspectum suae condicionis adduxeris et cognoverit beatam esse vitam non quae secundum voluptatem est, sed secundum naturam, cum virtutem unicum bonum hominis adamaverit, turpitudinem solum malum fugerit, reliqua omnia, divitias, honores, bonam valitudinem vires, imperia, scierit esse mediam partem nec bonis adnumerandam nec malis, monitorem non desiderant ad singula, qui dicat: sic incede, sic cena.20 Hoc viro hoc feminae, hoc marito hoc caelibi convenit.21 Ista enim qui diligentissime monent, ipsi facere non possunt.22 Haec paedagogus puero, haec avia nepoti praecipit, et irascendum non esse magister iracundissimus disputat.23 Si ludum litterarium intraveris, scies ista, quae ingenti supercilio philosophi iactant, in puerili esse praescripto. 24 "Utrum deinde manifesta an dubia praecipies? Non desiderant manifesta monitorem, praecipienti dubia non creditur; supervacuum est ergo praecipere.25 Id adeo sic disce.26 Si id mones, quod obscurum est et ambiguum, probationibus adiuvandum erit.27 Si probaturus es, illa per quae probas plus valent satisque per se sunt. 28 Sic amico utere, sic cive, sic socio.29 Quare? Quia iustum est.30 Omnia ista mihi de iustitia locus tradit.31 Illic invenio aequitatem per se expetendam, nec metu nos ad illam cogi nec mercede conduci, non esse iustum, cui quidquam in hac virtute placet praeter ipsam.32 Hoc cum persuasi mihi et perbibi, quid ista praecepta proficiunt, quae eruditum docent? Praecepta dare scienti supervacuum est, nescienti parum.33 Audire enim debet non tantum, quid sibi praecipiatur, sed etiam quare.34 Utrum, inquam, veras opiniones habenti de bonis malisque sunt necessaria an non habenti? Qui non habet, nihil a te adiuvabitur; aures eius contraria monitionibus tuis fama possedit.35 Qui habet exactum iudicium de fugiendis petendisque, scit, quid sibi faciendum sit, etiam te tacente.36 Tota ergo pars ista philosophiae summoveri potest. 37 " Duo sunt, propter quae delinquimus: aut inest animo pravis opinionibus malitia contracta aut, etiam si non est falsis occupatus, ad falsa proclivis est et cito specie quo non oportet trahente corrumpitur.38 Itaque debemus aut percurare mentem aegram et vitiis liberare, aut vacantem quidem, sed ad peiora pronam praeoccupare.39 Utrumque decreta philosophiae faciunt; ergo tale praecipiendi genus nil agit.40 Praeterea si praecepta singulis damus, inconprehensibile opus est.41 Alia enim dare debemus faeneranti, alia colenti agrum, alia negotianti, alia regum amicitias sequenti, alia pares, alia inferiores amaturo.42 In matrimonio praecipies, quomodo vivat eum uxore aliquis, quam virginem duxit, quomodo eum ea, quae alicuius ante matrimonium experta est, quemadmodum eum locuplete, quemadmodum cum indotata.43 An non putas aliquid esse discriminis inter sterilem et fecundam, inter provectiorem et puellam, inter matrem et novercam? Omnes species conplecti non possumus, atqui singulae propria exigunt; leges autem philosophiae breves sunt et omnia alligant. 44 Adice nunc, quod sapientiae praecepta finita debent esse et certa: si qua finiri non possunt, extra sapientiam sunt; sapientia rerum terminos novit.45 " Ergo ista praeceptiva pars summovenda est, quia quod paucis promittit, praestare omnibus non potest; sapientia autem omnes tenet.46 Inter insaniam publicam et hanc, quae medicis traditur, nihil interest nisi quod haec morbo laborat, illa opinionibus falsis.47 Altera causas furoris traxit ex valitudine, altera animi mala valitudo est.48 Si quis furioso praecepta det, quomodo loqui debeat, quomodo procedere, quomodo in publico se gerere, quomodo in privato, erit ipso, quem monebit, insanior.49 Ei bilis nigra curanda est et ipsa furoris causa removenda.50 Idem in hoc alio animi furore faciendum est.51 Ipse discuti debet; alioqui abibunt in vanum monentium verba". 52 Haec ab Aristone dicuntur; cui respondebimus ad singula.53 Primum adversus illud, quod ait, si quid obstat oculo et inpedit visum, debere removeri.54 Fateor huic non esse opus praeceptis ad videndum, sed remedio, quo purgetur acies et officientem sibi moram effugiat.55 Natura enim videmus, cui usum sui reddit qui removet obstantia.56 Quid autem cuique debeatur officio, natura non docet.57 Deinde cuius curata suffusio est, is non protinus eum visum recepit, aliis quoque potest reddere; malitia liberatus et liberat.58 Non opus est exhortatione, ne consilio quidem, ut colorum proprietates oculus intellegat, a nigro album etiam nullo monente distinguet.59 Multis contra praeceptis eget animus, ut videat, quid agendum sit in vita; quamquam oculis quoque aegros medicus non tantum curat sed etiam monet.60 " Non est," inquit, " quod protinus inbecillam aciem committas inprobo lumini; a tenebris primum ad umbrosa procede, deinde plus aude et paulatim claram lucem pati adsuesce.61 Non est quod post cibum studeas, non est quod plenis oculis ac tumentibus imperes; adflatum et vim frigoris in os occurrentis evita "; alia eiusmodi, quae non minus quam medicamenta proficiunt.62 Adicit remediis medicina consilium. 63 " Error," inquit, " est causa peccandi.64 Hunc nobis praecepta non detrahunt nec expugnant opiniones de bonis ac malis falsas".65 Concedo per se efficacia praecepta non esse ad evertendam pravam animi persuasionem; sed non ideo nihil ne aliis quidem adiecta proficiunt.66 Primum memoriam renovant; deinde quae in universo confusius videbantur, in partes divisa diligentius considerantur.67 Aut isto modo licet et consolationes dicas supervacuas et exhortationes; atqui non sunt supervacuae, ergo ne monitiones quidem. 68 " Stultum est," inquit, " praecipere aegro, quid facere tamquam sanus debeat, cum restituenda sanitas sit, sine qua inrita sunt praecepta".69 Quid, quod habent aegri quaedam sanique communia, de quibus admonendi sunt? Tamquam ne avide cibos adpetant, ut lassitudinem vitent.70 Habent quaedam praecepta communia pauper et dives.71 " Sana," inquit, " avaritiam, et nihil habebis quod admoneas aut pauperem aut divitem, si cupiditas utriusque consedit.72 " Quid, quod aliud est non concupiscere pecuniam, aliud uti pecunia scire? Cuius avari modum ignorant, etiam non avari usum.73 " Tolle," inquit, " errores; supervacua praecepta sunt".74 Falsum est.75 Puta enim avaritiam relaxatam, puta adstrictam esse luxuriam, temeritati frenos iniectos, ignaviae subditum calcar; etiam remotis vitiis quid et quemadmodum debeamus facere, discendum est. 76 " Nihil," inquit, " efficient monitiones admotae gravibus vitiis".77 Ne medicina quidem morbos insanabiles vincit, tamen adhibetur aliis in remedium, aliis in levamentum.78 Ne ipsa quidem universae philosophiae vis, licet totas in hoc vires suas advocet, duram iam et veterem animis extrahet pestem.79 Sed non ideo nihil sanat, quia non omnia.80 " Quid prodest," inquit, " aperta monstrare? " Plurimum; interdum enim scimus nec adtendimus.81 Non docet admonitio, sed advertit, sed excitat, sed memoriam continet nec patitur elabi.82 Pleraque ante oculos posita transimus.83 Admonere genus adhortandi est.84 Saepe animus etiam aperta dissimulat; ingerenda est itaque illi notitia rerum notissimarum.85 Illa hoc loco in Vatinium Calvi repetenda sententia est: " factum esse ambitum scitis, et hoc vos scire omnes sciunt".86 Seis amicitias sancte colendas esse, sed non facis.87 Seis inprobum esse, qui ab uxore pudicitiam exigit, ipse alienarum corruptor uxorum; scis ut illi nil eum adultero, sic tibi nil esse debere cum paelice, et non facis.88 Itaque subinde ad memoriam reducendus es; non enim reposita illa esse oportet, sed in promptu.89 Quaecumque salutaria sunt, saepe agitari debent, saepe versari, ut non tantum nota sint nobis, sed etiam parata.90 Adice nunc, quod aperta quoque apertiora fieri solent. 91 "Si dubia sunt," inquit, " quae praecipis, probationes adicere debebis; ergo illae, non praecepta proficient".92 Quid, quod etiam sine probationibus ipsa monentis auctoritas prodest? Sic quomodo iurisconsultorum valent responsa, etiam si ratio non redditur.93 Praeterea ipsa, quae praecipiuntur, per se multum habent ponderis, utique si aut carmini intexta sunt aut prosa oratione in sententiam coartata, sicut illa Catoniana: " emas non quod opus est, sed quod necesse est; quod non opus est, asse earum est," qualia sunt illa aut reddita oraculo aut similia: " tempori parce," " te nosce".94 Numquid rationem exiges, eum tibi aliquis hos dixerit versus? Iniuriarum remedium est oblivio.95 Audentes fortuna iuvat, piger ipse sibi opstat.96 Advocatum ista non quaerunt; adfectus ipsos tangunt et natura vim suam exercente proficiunt. 97 Omnium honestarum rerum semina animi gerunt, quae admonitione excitantur, non aliter quam scintilla flatu levi adiuta ignem suum explicat.98 Erigitur virtus, eum tacta est et inpulsa.99 Praeterea quaedam sunt quidem in animo, sed parum prompta, quae incipiunt in expedito esse, eum dicta sunt.100 Quaedam diversis locis iacent sparsa, quae contrahere inexercitata mens non potest.101 Itaque in unum conferenda sunt et iungenda, ut plus valeant animumque magis adlevent.102 Aut si praecepta nihil adiuvant, omnis institutio tollenda est, ipsa natura contenti esse debemus.103 Hoc qui dicunt, non vident alium esse ingenii mobilis et erecti, alium tardi et hebetis, utique alium alio ingeniosiorem.104 Ingenii vis praeceptis alitur et crescit novasque persuasiones adicit innatis et depravata corrigit.105 " Si quis," inquit, " non habet recta decreta, quid illum admonitiones iuvabunt vitiosis obligatum? " Hoc scilicet, ut illis liberetur; non enim extincta in illo indoles naturalis est, sed obscurata et oppressa.106 Sic quoque temptat resurgere et contra prava nititur, nancta vero praesidium et adiuta praeceptis evalescit, si tamen illam diutina pestis non infecit nec enecuit; hanc enim ne disciplina quidem philosophiae toto inpetu suo conisa restituet.107 Quid enim interest inter decreta philosophiae et praecepta, nisi quod illa generalia praecepta sunt, haec specialia? Utraque res praecipit, sed altera in totum, particulatim altera. 108 " Si quis," inquit, " recta habet et honesta decreta, hic ex supervacuo monetur".109 Minime; nam hic quoque doctus quidem est facere quae debet, sed haec non satis perspicit.110 Non enim tantum adfectibus inpedimur, quo minus probanda faciamus, sed inperitia inveniendi quid quaeque res exigat.111 Habemus interdum compositum animum, sed residem et inexercitatum ad inveniendam officiorum viam, quam admonitio demonstrat.112 " Expelle," inquit, " falsas opiniones de bonis et malis, in locum autem earum veras repone, et nihil habebit admonitio, quod agat".113 Ordinatur sine dubio ista ratione animus, sed non ista tantum.114 Nam quamvis argumentis collectum sit, quae bona malaque sint, nihilominus habent praecepta partes suas.115 Et prudentia et iustitia officiis constat, officia praeceptis disponuntur. 116 Praeterea ipsum de malis bonisque iudicium confirmatur officiorum exsecutione, ad quam praecepta perducunt.117 Utraque enim inter se consentiunt; nec illa possunt praecedere, ut non haec sequantur.118 Et haec ordinem sequuntur suum; unde apparet illa praecedere. 119 " Infinita," inquit, " praecepta sunt".120 Falsum est.121 Nam de maximis ac necessariis rebus non sunt infinita.122 Tenues autem differentias habent, quas exigunt tempora, loca, personae, sed his quoque dantur praecepta generalia.123 " Nemo," inquit," praeceptis curat insaniam; ergo ne malitiam quidem".124 Dissimile est.125 Nam si insaniam sustuleris, sanitas redit, at si falsas opiniones exclusimus, non statim sequitur dispectus rerum agendarum.126 Ut sequatur, tamen admonitio conroborabit rectam de bonis malisque sententiam.127 Illud quoque falsum est, nihil apud insanos proficere praecepta.128 Nam quemadmodum sola non prosunt, sic curationem adiuvant.129 Et denuntiatio et castigatio insanos coercuit.130 De illis nunc insanis loquor, quibus mens mota est, non erepta. 131 " Leges," inquit, " ut faciamus, quod oportet, non efficiunt, et quid aliud sunt quam minis mixta praecepta? " Primum omnium ob hoc illae non persuadent, quia minantur, at haec non cogunt, sed exorant.132 Deinde leges a scelere deterrent, praecepta in officium adhortantur.133 His adice quod leges quoque proficiunt ad bonos mores, utique si non tantum imperant, sed docent.134 In hac re dissentio a Posidonio, qui " inprobo," inquit, " quod Platonis legibus adiecta principia sunt.135 Legem enim brevem esse oportet, quo facilius ab imperitis teneatur.136 Velut emissa divinitus vox sit; iubeat, non disputet.137 Nihil videtur mihi frigidius, nihil ineptius quam lex cum prologo.138 Mone, dic, quid me velis fecisse; non disco, sed pareo".139 Proficiunt vero ; itaque malis moribus uti videbis civitates usas malis legibus.140 " At non apud omnis proficiunt". 141 Ne philosophia quidem; nec ideo inutilis et formandis animis inefficax est.142 Quid autem? Philosophia non vitae lex est? Sed putemus non proficere leges; non ideo sequitur, ut ne monitiones quidem proficiant.143 Aut sic et consolationes nega proficere dissuasionesque et adhortationes et obiurgationes et laudationes.144 Omnia ista monitionum genera sunt.145 Per ista ad perfectum animi statum pervenitur. 146 Nulla res magis animis honesta induit dubiosque et in pravum inclinabiles revocat ad rectum quam bonorum virorum conversatio.147 Paulatim enim descendit in pectora, et vim praeceptorum obtinet frequenter aspici, frequenter audiri.148 Occursus mehercules ipse sapientium iuvat, et est aliquid, quod ex magno, viro vel tacente proficias. 149 Nec tibi facile dixerim quemadmodum prosit, sicut illud intellego profuisse.150 " Minuta quaedam," ut ait Phaedon, " animalia cum mordent non sentiuntur; adeo tenuis illis et fallens in periculum vis est.151 Tumor indicat morsum et in ipso tumore nullum vulnus apparet.152 Idem tibi in conversatione virorum sapientium eveniet: non deprehendes, quemadmodum aut quando tibi prosit, profuisse deprendes". 153 Quorsus, inquis, hoc pertinet? Aeque praecepta bona, si saepe tecum sint, profutura quam bona exempla.154 Pythagoras ait alium animum fieri intrantibus templum deorumque simulacra ex vicino cernentibus et alicuius oraculi opperientibus vocem. 155 Quis autem negabit feriri quibusdam praeceptis, efficaciter etiam inperitissimos? Velut his brevissimis vocibus, sed multum habentibus ponderis: Nil nimis.156 Avarus animus nullo satiatur lucro.157 Ab alio exspectes, alteri quod feceris.158 Haec cum ictu quodam audimus, nec ulli Meet dubitare aut interrogare " quare? "; adeo etiam sine ratione ipsa veritas ducit.159 Si reverentia frenat animos ac vitia compescit, cur non et admonitio idem possit? Si inponit pudorem castigatio, cur admonitio non faciat, etiam si nudis praeceptis utitur? Illa vero efficacior est et altius penetrat, quae adiuvat ratione quod praecipit, quae adicit, quare quidque faciendum sit et quis facientem oboedientemque praeceptis fructus exspectet.160 Si imperio proficitur, et admonitione; atqui proficitur imperio; ergo et admonitione. 161 In duas partes virtus dividitur, in contemplationem veri et actionem.162 Contemplationem institutio tradit, actionem admonitio.163 Virtutem et exercet et ostendit recta actio.164 Acturo autem si prodest qui suadet, et qui monet proderit.165 Ergo si recta actio virtuti necessaria est, rectas autem actiones admonitio demonstrat, et admonitio necessaria est.166 Duae res plurimum roboris animo dant, fides veri et fiducia: utramque admonitio facit.167 Nam et creditur illi et, cum creditum est, magnos animus spiritus concipit ac fiducia impletur.168 Ergo admonitio non est supervacua.169 M. Agrippa, vir ingentis animi, qui solus ex iis, quos civilia bella claros potentesque fecerunt, felix in publicum fuit, dicere solebat multum se huic debere sententiae: " Nam concordia parvae res crescunt, discordia maximae dilabuntur".170 Hac se aibat et fratrem et amicum optimum factum.171 Si eiusmodi sententiae familiariter in animum receptae formant eum, cur non haec pars philosophiae, quae talibus sententiis constat, idem possit? Pars virtutis disciplina constat, pars exercitatione; et discas oportet et quod didicisti agendo confirmes.172 Quod si est, non tantum scita sapientiae prosunt, sed etiam praecepta, quae adfectus nostros velut edicto coercent et ablegant. 173 '' Philosophia,'' inquit,'' dividitur in haec, scientiam et habitum animi.174 Nam qui didicit et facienda ac vitanda percepit, nondum sapiens est, nisi in ea, quae didicit, animus eius transfiguratus est.175 Tertia ista pars praecipiendi ex utroque est, et ex decretis et ex habitu.176 Itaque supervacua est ad implendam virtutem, cui duo illa sufficiunt".177 Isto ergo modo et consolatio supervacua est, nam haec quoque ex utroque est, et adhortatio et suasio et ipsa argumentatio.178 Nam et haec ab habitu animi compositi validique proficiscitur.179 Sed quamvis ista ex optimo habitu animi veniant, optimus animi habitus ex his est; et facit illa et ex illis ipse fit.180 Deinde istud, quod dicis, iam perfecti viri est ac summam consecuti felicitatis humanae.181 Ad haec autem tarde pervenitur; interim etiam inperfecto sed proficient demonstranda est in rebus agendis via.182 Hanc forsitan etiam sine admonitione dabit sibi ipsa sapientia, quae iam eo perduxit animum, ut moveri nequeat nisi in rectum.183 Inbecillioribus quidem ingeniis necessarium est aliquem praeire: hoc vitabis, hoc facies.184 Praeterea si expectat tempus, quo per se sciat quid optimum factu sit, interim errabit et errando inpedietur, quo minus ad illud perveniat, quo possit se esse contentus.185 Regi ergo debet, dum incipit posse se regere.186 Pueri ad praescriptum discunt.187 Digiti illorum tenentur et aliena manu per litterarum simulacra ducuntur, deinde imitari iubentur proposita et ad illa reformare chirographum.188 Sic animus noster dum eruditur ad praescriptum, iuvatur.189 Haec sunt, per quae probatur hanc philosophiae partem supervacuam non esse.190 Quaeritur deinde, an ad faciendum sapientem sola sufficiat.191 Huic quaestioni suum diem dabimus; interim omissis argumentis nonne apparet opus esse nobis aliquo advocato, qui contra populi praecepta praecipiat? Nulla ad aures nostras vox inpune perfertur; nocent qui optant, nocent qui execrantur.192 Nam et horum inprecatio falsos nobis metus inserit et illorum amor male docet bene optando.193 Mittit enim nos ad longinqua bona et incerta et errantia, cum possimus felicitatem domo promere.194 Non licet, inquam, ire recta via.195 Trahunt in pravum parentes, trahunt servi.196 Nemo errat uni sibi, sed dementiam spargit in proximos accipitque invicem.197 Et ideo in singulis vitia populorum sunt, quia illa populus dedit.198 Dum facit quisque peiorem, factus est; didicit deteriora, deinde docuit, effectaque est ingens illa nequitia congesto in unum quod cuique pessimum scitur. 5 Sit ergo aliquis custos et aurem subinde pervellat abigatque rumores et reclamet populis laudantibus.199 Erras enim, si existimas nobiscum vitia nasci; supervenerunt, ingesta sunt.200 Itaque monitionibus crebris opiniones, quae nos circumsonant, repellantur.201 Nulli nos vitio natura conciliat; illa integros ac liberos genuit.202 Nihil quo avaritiam nostram inritaret, posuit in aperto.203 Pedibus aurum argentumque subiecit calcandumque ac premendum dedit quidquid est propter quod calcamur ac premimur.204 Illa vultus nostros erexit ad caelum et quidquid magnificum mirumque fecerat, videri a suspicientibus voluit.205 Ortus occasusque et properantis mundi volubilem cursum, interdiu terrena aperientem, nocte caelestia, tardos siderum incessus si conpares toti, citatissimos autem si cogites, quanta spatia numquam intermissa velocitate circumeant, defectus solis ac lunae invicem obstantium, alia deinceps digna miratu, sive per ordinem subeunt sive subitis causis mota prosiliunt, ut nocturnos ignium tractus et sine ullo ictu sonituque fulgores caeli patescentis columnasque ac trabes et varia simulacra flammarum.206 Haec supra nos itura disposuit; aurum quidem et argentum et propter ista numquam pacem agens ferrum, quasi male nobis committerentur, abscondit.207 Nos in lucem, propter quae pugnaremus, extulimus; nos et causas periculorum nostrorum et instrumenta disiecto terrarum pondere eruimus; nos fortunae mala nostra tradidimus nec erubescimus summa apud nos haberi, quae fuerant ima terrarum, vis scire, quam falsus oculos tuos deceperit fulgor? Nihil est istis, quamdiu mersa et involuta caeno suo iacent, foedius, nihil obscurius, quidni? Quae per longissimorum cuniculorum tenebras extrahuntur.208 Nihil est illis, dum fiunt et a faece sua separantur, informius.209 Denique ipsos opifices intuere, per quorum manus sterile terrae genus et infernum perpurgatur; videbis quanta fuligine oblinantur.210 Atqui ista magis inquinant animos quam corpora, et in possessore eorum quam in artifice plus sordium est.211 Necessarium itaque admoneri est, habere aliquem advocatum bonae mentis et in tanto fremitu tumultuque falsorum unam denique audire vocem.212 Quae erit illa vox? Ea scilicet, quae tibi tantis clamoribus ambitionis exsurdato salubria insusurret verba, quae dicat: non est quod invideas istis, quos magnos felicesque populus vocat, non est quod tibi compositae mentis habitum et sanitatem plausus excutiat, non est quod tibi tranquillitatis tuae fastidium faciat ille sub illis fascibus purpura cultus, non est quod feliciorem eum iudices cui summovetur, quam te quem lictor semita deicit.213 Si vis exercere tibi utile, nulli autem grave imperium, summove vitia.214 Multi inveniuntur qui ignem inferant urbibus, qui inexpugnabilia saeculis et per aliquot aetates tuta prosternant, qui aequum arcibus aggerem attollant et muros in miram altitudinem eductos arietibus ac machinis quassent.215 Multi sunt qui ante se agant agmina et tergis hostium graves instent et ad mare magnum perfusi caede gentium veniant; sed hi quoque, ut vincerent hostem, cupiditate victi sunt.216 Nemo illis venientibus restitit, sed nec ipsi ambitioni crudelitatique restiterant; tunc, cum agere alios visi sunt, agebantur.217 Agebat infelicem Alexandrum furor aliena vastandi et ad ignota mittebat.218 An tu putas sanum, qui a Graeciae primum cladibus, in qua eruditus est, incipit? Qui quod cuique optimum est, eripit, Lacedaemona servire iubet, Athenas tacere? Non contentus tot civitatium strage, quas aut vicerat Philippus aut emerat, alias alio loco proicit et toto orbe arma circumfert, nec subsistit usquam lassa crudelitas immanium ferarum modo, quae plus quam exigit fames mordent.219 Iam in unum regnum multa regna coniecit; iam Graeci Persaeque eundem timent; iam etiam a Dareo liberae nationes iugum accipiunt: it tamen ultra oceanum solemque, indignatur ab Herculis Liberique vestigiis victoriam flectere, ipsi naturae vim parat.220 Non ille ire vult, sed non potest stare, non aliter quam in praeceps deiecta pondera, quibus eundi finis est iacuisse. 221 Ne Gnaeo quidem Pompeio externa bella ac domestica virtus aut ratio suadebat, sed insanus amor magnitudinis falsae.222 Modo in Hispaniam et Sertoriana arma, modo ad colligandos piratas ac maria pacanda vadebat.223 Hae praetexebantur causae ad continuandam potentiam.224 Quid illum in Africam, quid in septentrionem, quid in Mithridaten et Armeniam et omnis Asiae angulos traxit? Infinita scilicet cupido crescendi, cum sibi uni parum magnus videretur.225 Quid C. Caesarem in sua fata pariter ac publica inmisit? Gloria et ambitio et nullus supra ceteros eminendi modus.226 Unum ante se ferre non potuit, cum res publica supra se duos ferret.227 Quid, tu C. Marium semel consulem - unum enim consulatum accepit, ceteros rapuit - cum Teutonos Cimbrosque concideret, cum Iugurtham per Africae deserta sequeretur, tot pericula putas adpetisse virtutis instinctu? Marius exercitus, Marium ambitio ducebat. 228 Isti cum omnia concuterent, concutiebantur turbinum more, qui rapta convolvunt, sed ipsi ante volvuntur et ob hoc maiore impetu incurrunt, quia nullum illis sui regimen est ideoque cum multis fuerunt malo, pestiferam illam vim, qua plerisque nocuerunt, ipsi quoque sentiunt.229 Non est quod credas quemquam fieri aliena infelicitate felicem. 230 Omnia ista exempla, quae oculis atque auribus nostris ingeruntur, retexenda sunt et plenum malis sermonibus pectus exhauriendum.231 Inducenda in occupatum locum virtus, quae mendacia et contra verum placentia exstirpet, quae nos a populo, cui nimis credimus, separet ac sinceris opinionibus reddat.232 Hoc est enim sapientia, in naturam converti et eo restitui, unde publicus error expulerit.233 Magna pars sanitatis est hortatores insaniae reliquisse et ex isto coitu invicem noxio procul abisse.234 Hoc ut esse verum scias, aspice, quanto aliter unusquisque populo vivat, aliter sibi.235 Non est per se magistra innocentiae solitudo nec frugalitatem docent rura, sed ubi testis ac spectator abscessit, vitia subsidunt, quorum monstrari et conspici fructus est.236 Quis eam, quam nulli ostenderet, induit purpuram? Quis posuit secretam in auro dapem? Quis sub alicuius arboris rusticae proiectus umbra luxuriae suae pompam solus explicuit? Nemo oculis suis lautus est, ne paucorum quidem aut familiarium,-sed apparatum vitiorum suorum pro modo turbae spectantis expandit.237 Ita est: inritamentum est omnium, in quae insanimus, admirator et conscius.238 Ne concupiscamus efficies, si ne ostendamus effeceris.239 Ambitio et luxuria et inpotentia scaenam desiderant: sanabis ista, si absconderis. 240 Itaque si in medio urbium fremitu conlocati sumus, stet ad latus monitor et contra laudatores ingentium patrimoniorum laudet parvo divitem et usu opes metientem.241 Contra illos, qui gratiam ac potentiam attollunt, otium ipse suspiciat traditum litteris et animum ab externis ad sua reversum.242 Ostendat ex constitutione vulgi beatos in illo invidioso fastigio suo trementes et adtonitos longeque aliam de se opinionem habentes quam ab aliis habetur.243 Nam quae aliis excelsa videntur, ipsis praerupta sunt.244 Itaque exanimantur et trepidant, quotiens despexerunt in illud magnitudinis suae praeceps.245 Cogitant enim varios casus et in sublimi maxime lubricos.246 Tunc adpetita formidant et quae illos graves aliis reddit, gravior ipsis felicitas incubat.247 Tunc laudant otium lene et sui iuris, odio est fulgor et fuga a rebus adhuc stantibus quaeritur.248 Tunc demum videas philosophantis metu et aegrae fortunae sana consilia.249 Nam quasi ista inter se contraria sint, bona fortuna et mens bona, ita melius in malis sapimus; secunda rectum auferunt.250 Vale. Seneca HOME


Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales, 15, [93] Seneca Lucilio suo salutem <<<     >>> [95] Seneca Lucilio suo salutem
monumenta.ch > Seneca > 19 > 94