Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales, 7, 66

monumenta.ch > Seneca > 100 > 3 > 12 > 3 > 2 > 12 > 30 > 1 > 12 > 69 > 2 > 6 > 30 > 51 > 66
Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales, 7, [65] Seneca Lucilio suo salutem <<< >>> [67] Seneca Lucilio suo salutem

Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales, 7, [66] Seneca Lucilio suo salutem

1 Claranum,condiscipulum meum, vidi post multos annos.2 Non, puto, exspectas, ut adiciam senem, sed mehercules viridem animo ac vigentem et cum corpusculo suo conluctantem.3 Inique enim se natura gessit et talem animum male conlocavit; aut fortasse voluit hoc ipsum nobis ostendere, posse ingenium fortissimum ac beatissimum sub qualibet cute latere.4 Vincit tamen omnia inpedimenta et ad cetera contemnenda a contemptu sui venit.5 Errare mihi visus est, qui dixit gratior et pulchro veniens e corpore virtus.6 Non enim ullo honestamento eget; ipsa magnum sui decus est et corpus suum consecrat.7 Aliter certe Claranum nostrum coepi intueri; formosus mihi videtur et tam rectus corpore quam est animo. 8 Potest ex casa vir magnus exire, potest et ex deformi humilique corpusculo formosus animus ac magnus.9 Quosdam itaque mihi videtur in hoc tales natura generare, ut adprobet virtutem omni loco nasci.10 Si posset per se nudos edere animos, fecisset; nunc, quod amplius est, facit; quosdam enim edit corporibus inpeditos, sed nihilominus perrumpentes obstantia.11 Claranus mihi videtur in exemplar editus, ut scire possemus non deformitate corporis foedari animum, sed pulchritudine animi corpus ornari.12 Quamvis autem paucissimos una fecerimus dies, tamen multi nobis sermones fuerunt, quos subinde egeram et ad te permittam.13 Hoc primo die quaesitum est: quomodo possint paria bona esse, si triplex eorum condicio est.14 Quaedam, ut nostris videtur, prima bona sunt, tamquam gaudium, pax, salus patriae; quaedam secunda, in materia infelici expressa, tamquam tormentorum patientia et in morbo gravi temperantia.15 Illa bona derecto optabimus nobis, haec, si necesse erit.16 Sunt adhuc tertia, tamquam modestus incessus et conpositus ac probus voltus et conveniens prudenti viro gestus.17 Quomodo ista inter se paria esse possunt, cum alia optanda sint, alia aversanda? Si volumus ista distinguere, ad primum bonum revertamur et consideremus id quale sit: animus intuens vera, peritus fugiendorum ac petendorum, non ex opinione, sed ex natura pretia rebus inponens, toti se inserens mundo et in omnes eius actus contemplationem suam mittens, cogitationibus actionibusque intentus, ex aequo magnus ac vehemens, asperis blandisque pariter invictus, neutri se fortunae summittens, supra omnia quae contingunt acciduntque eminens, pulcherrimus, ordinatissimus cum decore tum viribus, sanus ac siccus, inperturbatus, intrepidus, quem nulla vis frangat, quem nec adtollant fortuita nec deprimant; talis animus virtus est.18 Haec eius est facies, si sub unum veniat aspectum et semel tota se ostendat.19 Ceterum multae eius species sunt.20 Pro vitae varietate et pro actionibus explicantur; nec minor fit aut maior ipsa.21 Decrescere enim summum bonum non potest nec virtuti ire retro licet; sed in alias atque alias qualitates convertitur ad rerum, quas actura est, habitum figurata.22 Quidquid attigit, in similitudinem sui adducit et tinguit; actiones, amicitias, interdum domos totas, quas intravit disposuitque, condecorat.23 Quidquid tractavit, id amabile, conspicuum, mirabile facit.24 Itaque vis eius et magnitudo ultra non potest surgere, quando incrementum maximo non est.25 Nihil invenies rectius recto, non magis quam verius vero, quam temperato temperatius.26 Omnis sine modo est virtus; modo certa mensura est.27 Constantia non habet, quo procedat, non magis quam fiducia aut veritas aut fides.28 Quid accedere perfecto potest? Nihil, aut perfectum non erat, cui accessit.29 Ergo ne virtuti quidem, cui si quid adici potest, defuit.30 Honestum quoque nullam accessionem recipit; honestum est enim propter ista, quae rettuli.31 Quid porro? Decorum et iustum et legitimum non eiusdem esse formae putas, certis terminis conprensum? Crescere posse inperfectae rei signum est. 32 Bonum omne in easdem cadit leges; iuncta est privata et publica utilitas, tam mehercules quam inseparabile est laudandum petendumque.33 Ergo virtutes inter se pares sunt et opera virtutis et omnes homines, quibus illae configere.34 Satorum vero animaliumque virtutes cum mortales sint, fragiles quoque caducaeque sunt et incertae.35 Exibunt residuntque et ideo non eodem pretio aestimantur; una inducitur humanis virtutibus regula.36 Una enim est ratio recta simplexque.37 Nihil est divino divinius, caelesti caelestius.38 Mortalia minuuntur, cadunt, deteruntur, crescunt, exhauriuntur, inplentur.39 Itaque illis in tam incerta sorte inaequalitas est; divinorum una natura est.40 Ratio autem nihil aliud est quam in corpus humanum pars divini spiritus mersa.41 Si ratio divina est, nullum autem bonum sine ratione est, bonum omne divinum est.42 Nullum porro inter divina discrimen est; ergo nec inter bona.43 Paria itaque sunt et gaudium et fortis atque obstinata tormentorum perpessio; in utroque enim eadem est animi magnitudo, in altero remissa et laeta, in altera pugnax et intenta.44 Quid? Tu non putas parem esse virtutem eius, qui fortiter hostium moenia expugnat, et eius, qui obsidionem patientissime sustinet? Magnus Scipio, qui Numantiam cludit et conprimit cogitque invictas manus in exitium ipsas suum verti; magnus ille obsessorum animus, qui scit non esse elusam, cui mors aperta est, et in complexu libertatis expirat.45 Aeque reliqua quoque inter se paria sunt, tranquillitas, simplicitas, liberalitas, constantia, aequanimitas, tolerantia.46 Omnibus enim istis una virtus subest, quae animum rectum et indeclinabilem praestat. 47 "Quid ergo? Nihil interest inter gaudium et dolorum inflexibilem patientiam?" Nihil, quantum ad ipsas virtutes; plurimum inter illa, in quibus virtus utraque ostenditur.48 In altero enim naturalis est animi remissio ae laxitas, in altero contra naturam dolor.49 Itaque media sunt haec, quae plurimum intervalli recipiunt; virtus in utroque par est. 50 Virtutem materia non mutat; nec peiorem facit dura ac difficilis, nec meliorem hilaris et laeta.51 Necesse est ergo par sit.52 In utraque enim quod fit, aeque recte fit, aeque prudenter, aeque honeste.53 Ergo aequalia sunt bona, ultra quae nec hic potest se melius in hoc gaudio gerere nec ille melius in illis cruciatibus.54 Duo autem, quibus nihil fieri melius potest, paria sunt.55 Nam si, quae extra virtutem posita sunt, aut minuere illam aut augere possunt, desinit unum bonum esse, quod honestum.56 Si hoc concesseris, omne honestum perit.57 Quare? Dicam: quia nihil honestum est, quod ab invito, quod coactum fit.58 Omne honestum voluntarium est.59 Admisce illi pigritiam, querellam, tergiversationem, metum; quod habet in se optimum, perdidit, sibi placere.60 Non potest honestum esse, quod non est liberum; nam quod timet, servit.61 Honestum omne securum est, tranquillum est; si recusat aliquid, si conplorat, si malum iudicat, perturbationem recepit et in magna discordia volutatur.62 Hinc enim species recti vocat, illinc suspicio mali retrahit.63 Itaque qui honeste aliquid facturus est, quicquid opponitur, id etiam si incommodum putat, malum non putet, velit, libens faciat.64 Omne honestum iniussum incoactumque est, sincerum et nulli malo mixtum. 65 Scio, quid mihi responderi hoc loco possit: "hoc nobis persuadere conaris, nihil interesse, utrum aliquis in gaudio sit an in eculeo iaceat ac tortorem suum lasset?" Poteram respondere: Epicurus quoque ait sapientem, si in Phalaridis tauro peruratur, exclamaturum: "dulce est et ad me nihil pertinet".66 Quid miraris, si ego paria bona dico alterius in convivio iacentis, alterius inter tormenta fortissime stantis, cum quod incredibilius est dicat Epicurus, dulce esse torreri? Sed hoc respondeo, plurimum interesse inter gaudium et dolorem; si quaeratur electio, alterum petam, alterum vitabo.67 Illud secundum naturam est, hoc contra.68 Quamdiu sic aestimantur, magno inter se dissident spatio; cum ad virtutem ventum est, utraque par est et quae per laeta procedit et quae per tristia.69 Nullum habet momentum vexatio et dolor et quicquid aliud incommodi est; virtute enim obruitur.70 Quemadmodum minuta lumina claritas solis obscurat, sic dolores, molestias, iniurias virtus magnitudine sua elidit atque opprimit et quocumque adfulsit, ibi quicquid sine illa apparet, extinguitur; nec magis ullam portionem habent incommoda, cum in virtutem inciderunt, quam in mari nimbus. 71 Hoc ut scias ita esse, ad omne pulchrum vir bonus sine ulla cunctatione procurret; stet illic licet carnifex, stet tortor atque ignis, perseverabit nec quid passurus, sed quid facturus sit, aspiciet, et se honestae rei tamquam bono viro credet; utilem illam sibi iudicabit, tutam, prosperam.72 Eundem locum habebit apud illum honesta res, sed tristis atque aspera, quem vir bonus pauper aut exul ac pallidus. 73 Agedum pone ex alia parte virum bonum divitiis abundantem, ex altera nihil habentem, sed in se omnia; uterque aeque vir bonus erit, etiam si fortuna dispari utetur.74 Idem, ut dixi, in rebus iudicium est, quod in hominibus: aeque laudabilis virtus est in corpore valido ac libero posita quam in morbido ac vincto.75 Ergo tuam quoque virtutem non magis laudabis, si corpus illi tuum integrum fortuna praestiterit quam si ex aliqua parte mutilatum; alioqui hoc erit ex servorum habitu dominum aestimare.76 Omnia enim ista, in quae dominium casus exercet, serva sunt, pecunia et corpus et honores, inbecilla, fluida, mortalia, possessionis incertae.77 Illa rursus libera et invicta opera virtutis, quae non ideo magis adpetenda sunt, si benignius a fortuna tractantur, nec minus, si aliqua iniquitate rerum premuntur. 78 Quod amicitia in hominibus est, hoc in rebus adpetitio.79 Non, puto, magis amares virum bonum locupletem quam pauperem, nec robustum et lacertosum quam gracilem et languidi corporis; ergo ne rem quidem magis adpetes aut amabis hilarem ac pacatam quam distractam et operosam.80 Aut si hoc est, magis diliges ex duobus aeque bonis viris nitidum et unctum quam pulverulentum et horrentem.81 Deinde hoc usque pervenies, ut magis diligas integrum omnibus membris et inlaesum quam debilem aut luscum.82 Paulatim fastidium tuum illo usque procedet, ut ex duobus aeque iustis ac prudentibus comatum et crispulum malis.83 Ubi par in utroque virtus est, non conparet aliarum rerum inaequalitas.84 Omnia enim alia non partes, sed accessiones sunt.85 Num quis tam iniquam censuram inter suos agit, ut sanum filium quam aegrum magis diligat, procerumve et excelsum quam brevem aut modicum? Fetus suos non distinguunt ferae et se in alimentum pariter omnium sternunt; aves ex aequo partiuntur cibos.86 Vlixes ad Ithacae suae saxa sic properat, quemadmodum Agamemnon ad Mycenarum nobiles muros.87 Nemo enim patriam quia magna est amat, sed quia sua. 88 Quorsus haec pertinent? Ut scias virtutem omnia opera velut fetus suos isdem oculis intueri, aeque indulgere omnibus et quidem inpensius laborantibus, quoniam quidem etiam parentium amor magis in ea, quorum miseretur, inclinat.89 Virtus quoque opera sua, quae videt adfici et premi, non magis amat, sed parentium bonorum more magis conplectitur ac fovet. 90 Quare non est ullum bonum altero maius? Quia non est quicquam apto aptius, quia plano nihil est planius.91 Non potes dicere hoc magis par esse alicui quam illud; ergo nec honesto honestius quicquam est.92 Quod si par omnium virtutum natura est, tria genera bonorum in aequo sunt.93 Ita dico: in aequo est moderate gaudere et moderate dolere.94 Laetitia illa non vincit hanc animi firmitatem sub tortore gemitus devorantem; illa bona optabilia, haec mirabilia sunt, utraque nihilominus paria, quia quidquid incommodi est, vi tanto maioris boni tegitur. 95 Quisquis haec inparia iudicat, ab ipsis virtutibus avertit oculos et exteriore circumspicit; bona vera idem pendent, idem patent.96 Illa falsa multum habent vani.97 Itaque speciosa et magna contra visentibus, cum ad pondus revocata sunt, fallunt. 98 Ita est, mi Lucili; quicquid vera ratio commendat, solidum et aeternum est, firmat animum attollitque semper futurum in excelso; illa quae temere laudantur et vulgi sententia bona sunt, inflant inanibus laetos.99 Rursus ea, quae Minentur tamquam mala.100 iniciunt formidinem mentibus et illas non aliter quam animalia species periculi agitant.101 Utraque ergo res sine causa animum et diffundit et mordet; nec illa gaudio nec haec metu digna est.102 Sola ratio inmutabilis et iudicii tenax est.103 Non enim servit, sed imperat sensibus.104 Ratio rationi par est, sicut rectum recto; ergo et virtus virtuti.105 Virtus non aliud quam recta ratio est.106 Omnes virtutes rationes sunt.107 Rationes sunt, si rectae sunt.108 Si rectae sunt, et pares sunt.109 Qualis ratio est, tales et actiones sunt; ergo omnes pares sunt.110 Nam cum similes rationi sint, similes et inter se sunt.111 Pares autem actiones inter se esse dico, qua honestae rectaeque sunt.112 Ceterum magna habebunt discrimina variante materia, quae modo latior est, modo angustior, modo inlustris, modo ignobilis, modo ad multos pertinens, modo ad paucos.113 In omnibus tamen istis id, quod optimum est, par est; honestae sunt.114 Tamquam viri boni omnes pares sunt, qua boni sunt.115 Sed habent differentias aetatis: alius senior est, alius iuvenior; habent corporis: alius formosus, alius deformis est; habent fortunae: ille dives, hic pauper est, ille gratiosus, potens, urbibus notus et populis, hic ignotus plerisque et obscurus.116 Sed per illud, quo boni sunt, pares sunt.117 De bonis ac malis sensus non iudicat; quid utile sit, quid inutile, ignorat.118 Non potest ferre sententiam, nisi in rem praesentem perductus est.119 Nec futuri providus est nec praeteriti memor; quid sit consequens, nescit.120 Ex hoc autem rerum ordo sedesque contexitur et unitas vitae per rectum itura.121 Ratio ergo arbitra est bonorum ac malorum; aliena et externa pro vilibus habet et ea, quae neque bona sunt neque mala, accessiones minimas ac levissimas iudicat.122 Omne enim illi bonum in animo est. 123 Ceterum bona quaedam prima existimat, ad quae ex proposito venit, tamquam victoriam, bonos liberos, salutem patriae.124 Quaedam secunda, quae non apparent nisi in rebus adversis, tamquam aequo animo pati morbum magnum, exilium.125 Quaedam media, quae nihilo magis secundum naturam sunt quam contra naturam, tamquam prudenter ambulare, conposite sedere.126 Non enim minus secundum naturam est sedere quam stare aut ambulare.127 Duo illa bona superiora diversa sunt.128 Prima enim secundum naturam sunt: gaudere liberorum pietate, patriae incolumitate.129 Secunda contra naturam sunt: fortiter opstare tormentis et sitim perpeti morbo urente praecordia.130 " Quid ergo? Aliquid contra naturam bonum est?" Minime; sed id aliquando contra naturam est, in quo bonum illud existit.131 Vulnerari enim et subiecto igne tabescere et adversa valetudine adfligi contra naturam est, sed inter ista servare animum infatigabilem secundum naturam est.132 Et ut quod volo exprimam breviter, materia boni aliquando contra naturam est, bonum numquam, quoniam bonum sine ratione nullum est, sequitur autem ratio naturam.133 " Quid est ergo ratio? " Naturae imitatio.134 " Quod est summum hominis bonum? " Ex naturae voluntate se gerere.135 " Non est " inquit " dubium, quin felicior pax sit numquam lacessita quam multo reparata sanguine.136 Non est dubium " inquit " quin felicior res sit inconcussa valetudo quam ex gravibus morbis et extrema minitantibus in tutum vi quadam et patientia educta.137 Eodem modo non erit dubium, quin maius bonum sit gaudium quam obnixus animus ad perpetiendos cruciatus vulnerum aut ignium". 138 Minime.139 Illa enim, quae fortuita sunt, plurimum discriminis recipiunt; aestimantur enim utilitate sumentium.140 Bonorum unum propositum est consentire naturae; hoc in omnibus par est.141 Cum alicuius in senatu sententiam sequimur, non potest dici: ille magis adsentitur quam ille; ab omnibus in eandem sententiam itur.142 Idem de virtutibus dico .143 omnes naturae adsentiuntur.144 Idem de bonis dico: omnia naturae adsentiuntur.145 Alter adulescens decessit, alter senex, aliquis praeter hos infans, cui nihil amplius contigit quam prospicere vitam.146 Omnes hi aeque fuere mortales, etiam si mors aliorum longius vitam passa est procedere, aliorum in medio flore praecidit, aliorum interrupit ipsa principia.147 Alius inter cenandum solutus est.148 Alterius continuata mors somno est.149 Aliquem concubitus extinxit.150 His oppono ferro transfossos aut exanimatos serpentium morsu aut fractos ruina aut per longam nervorum contractionem extortos minutatim.151 Aliquorum melior dici, aliquorum peior potest exitus; mors quidem omnium par est.152 Per quae desiliunt, diversa sunt; in quod desiliunt, unum est.153 Mors nulla maior aut minor est; habet enim eundem in omnibus modum, finisse vitam. 154 Idem tibi de bonis dico: hoc bonum inter meras voluptates est, hoc inter tristia et acerba.155 Illud fortunae indulgentiam rexit, hoc violentiam domuit.156 Utrumque aeque bonum est, quamvis illud plana et molli via ierit, hoc aspera.157 Idem finis omnium est: bona sunt, laudanda sunt, virtutem rationemque comitantur; virtus aequat inter se, quicquid agnoscit. 158 Nec est, quare hoc inter nostra placita mireris; apud Epicurum duo bona sunt, ex quibus summum illud beatumque conponitur, ut corpus sine dolore sit, animus sine perturbatione.159 Haec bona non crescunt, si plena sunt.160 Quo enim crescet, quod plenum est? Dolore corpus caret; quid ad hanc accedere indolentiam potest? Animus constat sibi et placidus est; quid accedere ad hanc tranquillitatem potest? Quemadmodum serenitas caeli non recipit maiorem adhuc claritatem in sincerissimum nitorem repurgata, sic hominis corpus animumque curantis et bonum suum ex utroque nectentis perfectus est status et summam voti sui invenit, si nec aestus animo est nec dolor corpori.161 Si qua extra blandimenta contingunt, non augent summum bonum, sed ut ita dicam, condiunt et oblectant.162 Absolutum enim illud humanae naturae bonum corporis et animi pace contentum est.163 Dabo apud Epicurum tibi etiamnunc simillimam huic nostrae divisionem bonorum.164 Alia enim sunt apud illum, quae malit contingere sibi, ut corporis quietem ab omni incommodo liberam et animi remissionem bonorum suorum contemplatione gaudentis.165 Alia sunt, quae quamvis nolit accidere, nihilominus laudat et conprobat, tamquam illam, quam paulo ante dicebam, malae valetudinis et dolorum gravissimorum perpessionem, in qua Epicurus fuit illo summo ac fortunatissimo die suo.166 Ait enim se vesicae et exul erati ventris tormenta tolerare ulteriorem doloris accessionem non recipientia, esse nihilominus sibi illum beatum diem.167 Beatum autem agere, nisi qui est in summo bono, non potest. 168 Ergo et apud Epicurum sunt haec bona, quae malles non experiri, sed quia ita res tulit, et amplexanda et laudanda et exaequanda summis sunt.169 Non potest dici, hoc non esse par maximis bonum, quod beatae vitae clausulam inposuit, cui Epicurus extrema voce gratias egit.170 Permitte mihi, Lucili virorum optime, aliquid audacius dicere: si ulla bona maiora esse aliis possent, haec ego, quae tristia videntur, mollibus illis et debeatis praetulissem, haec maiora dixissem.171 Maius est enim difficilia perfringere quam laeta moderari.172 Eadem ratione fit, scio, ut aliquis felicitatem bene et ut calamitatem fortiter ferat.173 Aeque esse fortis potest, qui pro vallo securus excubuit nullis hostibus castra temptantibus et qui succisis poplitibus in genua se excepit nec arma dimisit; " macte virtute esto " sanguinolentis ex acie redeuntibus dicitur.174 Itaque haec magis laudaverim bona exercita et fortia et cum fortuna rixata.175 Ego dubitem, quin magis laudem truncam illam et retorridam manum Mucii quam cuiuslibet fortissimi salvam? Stetit hostium flammarumque contemptor et manum suam in hostili foculo destillantem perspectavit, donec Porsenna, cuius poenae favebat, gloriae invidit et ignem invito eripi iussit. 176 Hoc bonum quidni inter prima numerem tantoque maius putem quam illa secura et intemptata fortunae, quanto rarius est hostem amissa manu vicisse quam armata? "Quid ergo?" inquis, "hoc bonum tibi optabis? " Quidni? Hoc enim nisi qui potest et optare, non potest facere.177 An potius optem, ut malaxandos articulos exoletis meis porrigam? Ut muliercula aut aliquis in mulierculam ex viro versus digitulos meos ducat? Quidni ego feliciorem putem Mucium, quod sic tractavit ignem, quasi illam manum tractatori praestitisset? In integrum restituit quidquid erraverat; confecit bellum inermis ac mancus et illa manu trunca reges duos vicit.178 VALE.

Seneca HOME
bnf1086.146 bnf8539.60

Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales, 7, [65] Seneca Lucilio suo salutem <<< >>> [67] Seneca Lucilio suo salutem
monumenta.ch > Seneca > 100 > 3 > 12 > 3 > 2 > 12 > 30 > 1 > 12 > 69 > 2 > 6 > 30 > 51 > 66

© 2006 - 2026 Monumenta Informatik