Prudentius, Peristephanon, XI. Ad Valerianum Episcopum de Passione Hippolyti Beatissimi Martyris
| 1 | Innumeros cineres sanctorum Romula in urbe |
| 2 | vidimus, o Christi Valeriane sacer. |
| 3 | Incisos tumulis titulos et singula quaeris |
| 4 | nomina: difficile est, ut replicare queam. |
| 5 | Tantos iustorum populos furor inpius hausit, |
| 6 | cum coleret patrios Troia Roma deos. |
| 7 | Plurima litterulis signata sepulcra 1oquuntur |
| 8 | martyris aut nomen aut epigramma aliquod, |
| 9 | sunt et muta tamen tacitas claudentia tumbas |
| 10 | marmora, quae solum significant numerum. |
| 11 | Quanta virum iaceant congestis corpora acervis, |
| 12 | nosse licet, quorum nomina nulla legas. |
| 13 | Sexaginta illic defossas mole sub una |
| 14 | reliquias memini me didicisse hominum, |
| 15 | quorum solus habet conperta vocabula Christus, |
| 16 | utpote quos propriae iunxit amicitiae. |
| 17 | Haec dum lustro oculis et sicubi forte latentes |
| 18 | rerum apices veterum per monumenta sequor, |
| 19 | invenio Hippolytum, qui quondam scisma Novati |
| 20 | presbiter attigerat nostra sequenda negans, |
| 21 | usque ad martyrii provectum insigne tulisse |
| 22 | lucida sanguinei praemia supplicii. |
| 23 | Nec mirere senem perversi dogmatis olim |
| 24 | munere ditatum catholicae fidei. |
| 25 | Cum iam vaesano victor raperetur ab hoste |
| 26 | exultante anima carnis ad exitium, |
| 27 | plebis amore suae multis comitantibus ibat; |
| 28 | consultus quaenam secta foret melior, |
| 29 | respondit: 'fugite, o miseri, execranda Novati |
| 30 | scismata, catholicis reddite vos populis! |
| 31 | Una fides vigeat, prisco quae condita templo est, |
| 32 | quam Paulus retinet quamque cathedra Petri. |
| 33 | Quae docui, docuisse piget: venerabile martyr |
| 34 | cerno, quod a cultu rebar abesse dei.' |
| 35 | His ubi detorsit laevo de tramite plebem |
| 36 | monstravitque sequi, qua via dextra vocat, |
| 37 | seque ducem recti spretis anfractibus idem |
| 38 | praebuit, erroris qui prius auctor erat, |
| 39 | sistitur insano rectori christicolas tunc |
| 40 | ostia vexanti per Tiberina viros. |
| 41 | Illo namque die Roma secesserat, ipsos |
| 42 | peste Suburbanos ut quateret populos, |
| 43 | non contentus humum celsae intra moenia Romae |
| 44 | tinguere iustorum caedibus assiduis. |
| 45 | Ianiculum cum iam madidum, fora, rostra, Suburam |
| 46 | cerneret eluvie sanguinis affluere, |
| 47 | protulerat rabiem Tyrreni ad litoris oram |
| 48 | quaeque loca aequoreus proxima portus habet. |
| 49 | Inter carnifices et constipata sedebat |
| 50 | officia extructo celsior in solio, |
| 51 | discipulos fidei detestandique rebelles |
| 52 | idolii ardebat dedere perfidiae. |
| 53 | Carcereo crinita situ stare agmina contra |
| 54 | iusserat horrendis excrucianda modis. |
| 55 | Inde catenarum tractus, hinc lorea flagra |
| 56 | stridere, virgarum concrepitare fragor, |
| 57 | ungula fixa cavis costarum cratibus altos |
| 58 | pandere secessus et lacerare iecur. |
| 59 | Ac iam lassatis iudex tortoribus ibat |
| 60 | in furias cassa cognitione fremens -- |
| 61 | nullus enim Christi ex famulis per tanta repertus |
| 62 | supplicia, auderet qui vitiare animam -- |
| 63 | inde furens quaesitor ait: 'iam, tortor, ab unco |
| 64 | desine, si vana est quaestio, morte agito. |
| 65 | Huic abscide caput, crux istum tollat in auras |
| 66 | viventesque oculos offerat alitibus; |
| 67 | hos rape praecipites et vinctos conice in ignem, |
| 68 | sit pyra, quae multos devoret una reos. |
| 69 | En tibi, quos properes rimosae inponere cumbae |
| 70 | pellere et in medii stagna profunda freti. |
| 71 | Quos ubi susceptos rabidum male suta per aequor |
| 72 | vexerit et tumidis caesa labarit aquis, |
| 73 | dissociata putrem laxent tabulata carinam |
| 74 | conceptumque bibant undique naufragium. |
| 75 | Squamea caenoso praestabit ventre sepulcrum |
| 76 | belva consumptis cruda cadaveribus.' |
| 77 | Haec persultanti celsum subito ante tribunal |
| 78 | offertur senior nexibus inplicitus. |
| 79 | Stipati circum iuvenes clamore ferebant |
| 80 | ipsum christicolis esse caput populis: |
| 81 | si rorer extinctum propere caput, omnia vulgi |
| 82 | pectora Romanis sponte sacranda deis. |
| 83 | Insolitum leti poscunt genus et nova poenae |
| 84 | inventa, exemplo quo trepident alii. |
| 85 | Ille supinata residens cervice: 'quis', inquit, |
| 86 | 'dicitur?' adfirmant dicier Hippolytum. |
| 87 | 'Ergo sit Hippolytus, quatiat turbetque iugales |
| 88 | intereatque feris dilaceratus equis.' |
| 89 | Vix haec ille, duo cogunt animalia freni |
| 90 | ignara insueto subdere colla iugo, |
| 91 | non stabulis blandius manu palpata magistri |
| 92 | imperiumque equitis ante subacta pati, |
| 93 | sed campestre vago nuper pecus e grege captum, |
| 94 | quod pavor indomito corde ferinus agit. |
| 95 | Iamque reluctantes sociarant vincula bigas |
| 96 | oraque discordi foedere nexuerant: |
| 97 | temonis vice funis inest, qui terga duorum |
| 98 | dividit et medius tangit utrumque latus, |
| 99 | deque iugo in longum se post vestigia retro |
| 100 | protendens trahitur transit et ima pedum. |
| 101 | Huius ad extremum, sequitur qua pulvere summo |
| 102 | cornipedum refugas orbita trita vias, |
| 103 | crura viri innectit laqueus nodoque tenaci |
| 104 | adstringit plantas cumque rudente ligat. |
| 105 | Postquam conposito satis instruxere paratu |
| 106 | martyris ad poenam verbera, vincla, feras, |
| 107 | instigant subitis clamoribus atque flagellis |
| 108 | iliaque infestis perfodiunt stimulis. |
| 109 | Ultima vox audita senis venerabilis haec est: |
| 110 | 'hi rapiant artus, tu rape, Christe, animam!' |
| 111 | Prorumpunt alacres caecoque errore feruntur, |
| 112 | qua sonus atque tremor, qua furor exagitant. |
| 113 | Incendit feritas, rapit impetus et fragor urget |
| 114 | nec cursus volucer mobile sentit onus. |
| 115 | Per silvas, per saxa ruunt, non ripa retardat |
| 116 | fluminis aut torrens oppositus cohibet, |
| 117 | prosternunt saepes et cuncta obstacula rumpunt, |
| 118 | prona, fragosa petunt, ardua transiliunt. |
| 119 | Scissa minutatim labefacto corpore frusta |
| 120 | carpit spinigeris stirpibus hyrtus ager. |
| 121 | Pars summis pendet scopulis, pars sentibus haeret, |
| 122 | parte rubent frondes, parte madescit humus. |
| 123 | Exemplar sceleris paries habet inlitus, in quo |
| 124 | multicolor fucus digerit omne nefas, |
| 125 | picta super tumulum species liquidis viget umbris |
| 126 | effigians tracti membra cruenta viri. |
| 127 | Rorantes saxorum apices vidi, optime papa, |
| 128 | purpureasque notas vepribus inpositas. |
| 129 | Docta manus virides imitando effingere dumos |
| 130 | luserat et minio russeolam saniem. |
| 131 | Cernere erat ruptis conpagibus ordine nullo |
| 132 | membra per incertos sparsa iacere situs. |
| 133 | Addiderat caros gressu lacrimisque sequentes, |
| 134 | devia quo fractum semita monstrat iter. |
| 135 | Maerore attoniti atque oculis rimantibus ibant |
| 136 | inplebantque sinus visceribus laceris. |
| 137 | Ille caput niveum conplectitur ac reverendam |
| 138 | canitiem molli confovet in gremio; |
| 139 | hic umeros truncasque manus et bracchia et ulnas |
| 140 | et genua et crurum fragmina nuda legit. |
| 141 | Palliolis etiam bibulae siccantur harenae, |
| 142 | ne quis in infecto pulvere ros maneat. |
| 143 | Si quis et in sudibus recalenti aspergine sanguis |
| 144 | insidet, hunc omnem spongia pressa rapit. |
| 145 | Nec iam densa sacro quidquam de corpore silva |
| 146 | obtinet aut plenis fraudat ab exequiis. |
| 147 | Cumque recensetis constaret partibus ille, |
| 148 | corporis integri qui fuerat numerus, |
| 149 | nec purgata aliquid deberent avia toto |
| 150 | ex homine extersis frondibus et scopulis, |
| 151 | metando eligitur tumulo locus, ostia linquunt, |
| 152 | Roma placet, sanctos quae teneat cineres. |
| 153 | Haud procul extremo culta ad pomeria vallo |
| 154 | mersa latebrosis crypta patet foveis. |
| 155 | Huius in occultum gradibus via prona reflexis |
| 156 | ire per anfractus luce latente docet. |
| 157 | Primas namque fores summo tenus intrat hiatu |
| 158 | inlustratque dies limina vestibuli. |
| 159 | Inde ubi progressu facili nigrescere visa est |
| 160 | nox obscura loci per specus ambiguum, |
| 161 | occurrunt celsis inmissa foramina tectis, |
| 162 | quae iaciant claros antra super radios. |
| 163 | Quamlibet ancipites texant hinc inde recessus |
| 164 | arta sub umbrosis atria porticibus, |
| 165 | at tamen excisi subter cava viscera montis |
| 166 | crebra terebrato fornice lux penetrat. |
| 167 | Sic datur absentis per subterranea solis |
| 168 | cernere fulgorem luminibusque frui. |
| 169 | Talibus Hippolyti corpus mandatur opertis, |
| 170 | propter ubi adposita est ara dicata deo. |
| 171 | Illa sacramenti donatrix mensa eademque |
| 172 | custos fida sui martyris adposita |
| 173 | servat ad aeterni spem vindicis ossa sepulcro, |
| 174 | pascit item sanctis Tibricolas dapibus. |
| 175 | Mira loci pietas et prompta precantibus ara |
| 176 | spes hominum placida prosperitate iuvat. |
| 177 | Hic corruptelis animique et corporis aeger |
| 178 | oravi quotiens stratus, opem merui. |
| 179 | Quod laetor reditu, quod re, venerande sacerdos, |
| 180 | conplecti licitum est, scribo quod haec eadem, |
| 181 | Hippolyto scio me debere, deus cui Christus |
| 182 | posse dedit, quod quis postulet, adnuere. |
| 183 | Ipsa, illas animae exuvias quae continet intus, |
| 184 | aedicula argento fulgurat ex solido. |
| 185 | Praefixit tabulas dives manus aequore levi |
| 186 | candentes, recavum quale nitet speculum, |
| 187 | nec Pariis contenta aditus obducere saxis |
| 188 | addidit ornando clara talenta operi. |
| 189 | Mane salutatum concurritur: omnis adorat |
| 190 | pubis, eunt, redeunt solis adusque obitum. |
| 191 | Conglobat in cuneum Latios simul ac peregrinos |
| 192 | permixtim populos religionis amor. |
| 193 | Oscula perspicuo figunt inpressa metallo, |
| 194 | balsama defundunt, fletibus ora rigant. |
| 195 | Iam cum se renovat decursis mensibus annus |
| 196 | natalemque diem passio festa refert, |
| 197 | quanta putas studiis certantibus agmina cogi |
| 198 | quaeve celebrando vota coire deo! |
| 199 | Urbs augusta suos vomit effunditque Quirites, |
| 200 | una et patricios ambitione pari |
| 201 | Confundit plebeia falanx umbonibus aequis |
| 202 | discrimen procerum praecipitante fide. |
| 203 | Nec minus Albanis acies se candida portis |
| 204 | explicat et longis ducitur ordinibus, |
| 205 | exultant fremitus variarum hinc inde viarum, |
| 206 | indigena et Picens plebs et Etrusca venit. |
| 207 | Concurrit Samnitis atrox, habitator et altae |
| 208 | Campanus Capuae iamque Nolanus adest, |
| 209 | quisque sua laetus cum coniuge dulcibus et cum |
| 210 | pigneribus rapidum carpere gestit iter. |
| 211 | Vix capiunt patuli populorum gaudia campi |
| 212 | haeret et in magnis densa cohors spatiis. |
| 213 | Angustum tantis illud specus esse catervis |
| 214 | haud dubium est, ampla fauce licet pateat. |
| 215 | Stat sed iuxta aliud, quod tanta frequentia templum |
| 216 | tunc adeat cultu nobile regifico, |
| 217 | parietibus celsum sublimibus atque superba |
| 218 | maiestate potens muneribusque opulens. |
| 219 | Ordo columnarum geminus laquearia tecti |
| 220 | sustinet auratis suppositus trabibus. |
| 221 | Adduntur graciles tecto breviore recessus, |
| 222 | qui laterum seriem iugiter exsinuent, |
| 223 | At medios aperit tractus via latior alti |
| 224 | culminis exsurgens editiore apice. |
| 225 | Fronte sub adversa gradibus sublime tribunal |
| 226 | tollitur, antistes praedicat unde deum. |
| 227 | Plena laborantes aegre domus accipit undas |
| 228 | artaque confertis aestuat in foribus |
| 229 | maternum pandens gremium, quo condat alumnos |
| 230 | ac foveat fetos adcumulata sinus. |
| 231 | Si bene commemini, colit hunc pulcherrima Roma |
| 232 | Idibus Augusti mensis, ut ipsa vocat |
| 233 | prisco more diem, quem te quoque, sancte magister, |
| 234 | annua festa inter dinumerare velim. |
| 235 | Crede, salutigeros feret hic venerantibus ortus |
| 236 | lucis honoratae praemia restituens. |
| 237 | Inter sollemnes Cypriani vel Chelidoni |
| 238 | Eulaliaeque dies currat et iste tibi. |
| 239 | Sic te pro populo, cuius tibi credita vita est, |
| 240 | orantem Christus audiat omnipotens; |
| 241 | sic tibi de pleno lupus excludatur ovili |
| 242 | agna nec ulla tuum capta gregem minuat; |
| 243 | sic me gramineo remanentem denique campo |
| 244 | sedulus aegrotam pastor ovem referas; |
| 245 | sic, cum lacteolis caulas conpleveris agnis, |
| 246 | raptus et ipse sacro sis comes Hippolyto. |