1. Aegram, dicit propter idola. Urbem, Romam, I.

4. Principis, Constantini.---Immodicos, magnos.---In arce, in principatu, in Roma, I. Roma, Vat. A.

6. Patris, omnipotentis Dei.---Medela, auxilium, Iso.

7. Squalere, sordescere.---Veterno, morbo, veternus morbus est qui et intercus, I.

8. Tingi, pollui, I.

9. Parens, Constantinus, Rat. Constantinus, propter nimiam pietatem vocat eum parentem, I.

10. Egit, profuit.---Error, cultura deorum, I.

11. Formas, idola, daemones, I.

In Mar. et Rat. exstat titulus quem ascripsi. In Urb., Explicit prologus. Incipit liber I Prudentius libro primo idolatriam impugnat, altero Symmachi rationes diluit.

3. Prag. scribit nec quitquam, et sic semper. Alii, nec quicquam.

4. Cellarius cum Isone intelligit Constantinum. Ex tota carminis serie clare colligitur hunc principem esse Theodosium. Vide vers. 529 et seq. huius libri.

5. Innuit poeta, post Theodosium novos exstitisse conatus pro idololatria.

6. Patrem hic intelligo Deum cum Isone.

7. Veternus sumi solet pro somno nimio, sive inexpugnabili fere dormiendi necessitate. A vetus fit veternus, et argute ait Prudentius antiquum veternum, arguens veteres errores. Isoni non assentior, quanquam aquam intercutem veternosam recte dixit Arnobius lib. I, id est veterem.

9. Iterum redit sermo de Theodosio non de Constantino.

10. Vat. A., Egm., Pal., vagus, minus bene. Vocat formas vagas. Ritus gentilitius vocatur error veterum leg. 17, tit. 10, lib. XV de Paganis cod. Theod.

11. Egm., Pal., credent, male.

12. Aldus, mendose, natura. Recte dictum Patris ars est, quia etsi Deus arti alligandus non sit, tamen mirabili artificio operatur. Paulinus Nat. 7, Arte creatoris, qua totum perficit orbem. Hinc Deus artifex mundi solet vocari.

14. Solus, primus, I.

17. Pure, putredine, I.

19. Studuit, Constantinus.---Quo, ut.---Generosior, nobilior, I.

20. Lethali, mortali, I.

22. Tyrannorum, antiquorum regum.---Videre, ut videretur, I.

24. Competeret, conveniret.---Futuris, animae, I.

28. Hic, Constantinus, I.

29. Suis, Romanis.---Sancire, constituere, I.

30. Quidam, Plato, I.

32. Sapientes, scilicet reges, I.

33. Ille, Constantinus, I, Rat.---Diadema, regiam potestatem.

34. Sortiti, consecuti.---Aetheriae, coelestis. I.

35. Togatae, pacificatae, I. Prudentius contemporaneus fuit Theodosii et Valentiniani. Potest autem credi, durasse usque ad mortem Theodosii, cuius duo filii, Honorius et Arcadius, successerunt in imperio: incertum quem horum nominet ubi ait, Contigit, Vat. A.

39. Avorum, Arianorum, I.

43. Informavit, instruxit, I.

46. Tyranni, Iovis, I

15. Perstat in eadem metaphora morbi et medicinae, qua eo tempore auctores frequenter utebantur.

18. Egm., Pal. contra metrum, medico favente. Laudat Theodosium, quod radicitus idololatriam exstirpare studuerit.

21. Vat. A, Posset ab. Rat., servare veterno. Barthius lib. XII Advers., cap. 8, hunc Prudentii locum confert cum simili alio Claudiani lib. II in Eutropium, Ulcera possessis alte suffusa medullis, etc.

22. Chamillardus tyrannos interpretatur esse Constantium, Iulianum, Valentem, Valentinianum Seniorem, rituum veterum fautorem. Teolius addit Magnentium. Sed probabilius Prudentius tantum loquitur de tyrannis quos Theodosius superavit, Maximo et Eugenio, et quos iterum tyrannos appellat vers. 410 et 463. Et Constantii quidem plures ac gravissimae leges exstant cod. Theod. De paganis contra ethnicorum sacrificia, templa et simulacrorum cultum. Facilius credam Magnentium hoc loco una cum Eugenio et Maximo tyrannum appellari.

23. Egm., Pal., quis status.

25. Vat. A, ceu male; melius heu.

27. Capella lib. V, Vulgusque minorum Coelicolum trepidat.

28. Videtur loqui de vita aeterna. Prag., minus bene, praetendit.

30. Celeberrima Platonis sententia, de qua vide Barthium lib. XX, cap. 18. Sed caute Prudentius loquitur de his qui aetheriae coluerunt dogma sophiae.

31. Post hunc versum in Prag. deest una pagina usque ad vers. 116.

34. Vat. A, aetheria, minus bene.

35. Sich. et Gis. I ed. ad oram, est operae pretium pro contigit ecce hominum.

36. Romam vocat nostram, quia patria erat communis. Sed potest id trahi ad eludendas rationes pro Caesaraugusta, vel Calagurri, de Prudentii patria certantibus.

37. In Rat., fidet, sed videtur fuisse fiet. Manu recentiori, viget.

38. Bong. a prima manu, Rat., teterrimus. Ald. aliique edd. et mss., etiam tres codd. Gifanii, et unus Iureti, deterrimus, quod rectius putat Gifanius. Gis. 1 ed. etiam deterrimus, sed in ed. 2, teterrimus, quod expresserunt Fabr. et Heins., quamvis hic ex mss. nihil adnotaverit. Idololatria dicitur deterrima superstitio leg. 20 cod. Theod. de Paganis.

39. Vat. A, atque superstitio. Isonis glossa non placet. Avos aio esse Romanos veteres, vel Italos, idolorum cultores. Infra vers. 180. Haec Italos induxit avos.

41. Post hunc versum inscriptio est in Mar., Rat. et aliis, De Saturno. Deest in Vat. A. Alii ad marg. notant Saturnus, sive De Saturno, et ita in titulis seqq.

42. Egm., avus pro avos. De hac fabula aliisque quas Prudentius memorat et gentilibus obiicit, videri possunt praeter poetas et poetarum interpretes antiqui mythologi Hyginus, Palaephatus, Fulgentius Placiades, Phornutus, Albricus philosophus, Aratus, Apollodorus. E recentioribus in hoc argumento elaborarunt Lilius Gyraldus, Natalis Comes, Ioannes Seldenus, Ioannes Gerardus Vossius, Banierus in opere Gallice edito Parisiis 1738, aliique innumeri. Isonis explicationes minime sunt contemnendae. Discrepant saepe auctores in eadem fabula exponenda: quod mirum videri non debet, cum in narrationibus historicis hoc ipsum frequenter accidat. Saturni schemata pauca supersunt. Eius imaginem integram exhibet Montfauconius lib. I tom. II Antiq., pag. 30. In nummis quoque consularibus senili capite conspicitur cum falce a tergo posita.

45. Vat. A, cum Deus, non bene.

49. Putandis, amputandis, Iso.

50. Procudam, excudam, fabrico falcem.---Chalybem, falciculam ad secandas vites, I.

52. Nemus, scilicet meum, I.

53. Coelo genitus, coeli filius, I.

55. Minores, posteri, Vat. A.

56. Profugus, Saturnum dicit.---Equina libido, Saturnus concubuit cum Philyra nympha; quibus Opis supervenit, qui, ne deprehenderetur, convertit se in equum: ideo dicitur Tuscis adhinire puellis, I.

59. Olympi, Olympus, quasi Ololampus, totus incensus, I.

60. Spurcavit, stupravit.---Lacaenas, Graecas mulieres. Lacaena civitas est Graeciae, ex qua fuit Leda. Iovis, versus in cygnum, vitiavit Ledam matrem Helenae, quae ovum peperit, unde nati sunt Pollux et Castor et Helena, I.

61. Nunc bove, Iovis voluit concumbere cum Europa; ideo convertit se in bovem pulchrum; et sic vitiavit eam.---Subvectam, Europam, quae uxor Phoenicis.---Crimen, stuprum, Iso.

48. Virgilius lib. VIII totam hanc fabulam enarrat: Latiumque vocari Maluit, his quoniam latuisset tutus in oris. Minucius in Octavio: Itaque latebram suam, quod tuto latuisset, vocari maluit Latium, et urbem Saturniam de suo nomine. Arnobius lib. IV, Lactantius lib. I, cap. 14, Tertullianus Apologet. cap. 10 hoc ipsum gentilibus exprobrant.

49. Egm., Pal., male, cura potandis.

51. Oxon., perperam, Saturnia nobis.

53. Vat. A, tum quia; lege sum quia. Gallandius notat, quianam interrogative usurpari apud veteres. Ita quidem plerumque accidit; sed sine interrogatione per pleonasmum recte dicitur quia nam: Sic Plautus Amph. act. II, sc. 2, vers. 34: Quia enim sero advenimus. Saturnus Coeli et Terrae filius putabatur. Hinc veteres dicebant, coelo eos descendisse, qui improviso apparebant, et terrae filios vocabant ignotos homines. Auctor est Minucius. Terrae enim et coeli filius, quod apud Italos esset ignotis parentibus proditus: ut in hodiernum inopinato visos coelo missos, ignobiles et ignotos terrae filios nominamus. Vide Muretum lib. XIII Var., cap. 7; Tertullianum Apologet. cap. 10, cum notis Heraldi; et Lactantium lib. I, cap. 2.

54. Heinsius ait, potiores habere patria spectata sepulcra, quod alii perperam interpolarunt, nec recte Cauchium in patria. Iuretus in suo libro invenit quorum patrias, peccata, sepulcra, quam lectionem veram esse defendit, quia Prudentius ridiculos deos esse arguit, de quorum patria, sive ortu, vita scelerata et obitu, sive sepulcris constat, ut arguit etiam Lactantius lib. I Divin. instit. Weitzius legit quorum patrias spectare sepulcra. Mar., patrias, spectata sepulcra. Rat., patriam, spectata sepulcra. Urb., patria spectare sepulcra, quod videtur fuisse in Egm. et Palat. In Widm. et Bong., patrias, sed non explicat Weitzius an sequatur spectare, an aliud. Lectio codicis Iureti mihi videtur praeferenda. Pro inde Vat. A unde. A Saturno origo deorum in Italia repetitur. Tertullianus Apolog. cap. 10: Ante Saturnum deus penes vos nemo, ab illo census totius vel potioris vel notioris divinitatis.

55. In ora codicis Iureti pro div. lect., minore, quod vitiosum est. Minores pro posteris accipiunt Lucretius, Plinius et alii. In re nostra Arnobius lib. V: Falciferum vetustas edidit prisca, et minorum transmisit aetati. De usu aeris in statuis fuse Iuretus ex Plinio, Isidoro, Cassiodorio et aliis. Adde Bulengerum, de Pictur. et Statuar. lib. II, cap. 11, quod est De statuis aereis fusis.

56. Equinam libidinem et adhinire de immodica libidine usurpari observant Barthius, Turnebus aliique critici. Sed praeterea Prudentius respicit fabulam, de qua Iso et Hyginus fabul. 138: Saturnus . . . in Thracia cum Philyra Oceani filia in equum conversus concubuit, quae ex eo peperit Chironem centaurum. Propius ad Prudentium Virgilius III Georg.: Talis et ipse iubam cervice effudit equina Coniugis adventu pernix Saturnus, et altum Pelion hinnitu fugiens implevit acuto. Valerius Flaccus lib. V, vers. 152: Philyraeque a nomine dicta Littora, quae cornu pepulit Saturnus equino.

58. Egm., minus bene, simulato nomine moechus. His quae de Saturno narrantur contrarium videtur esse quod ait Iuvenalis sat. 6: Credo pudicitiam, Saturno rege, moratam in terris, visamque diu. Certe parum sibi constant poetae in saeculi aurei felicitate describenda. Ovidius I Fast.: Vix ego Saturno quemquam regnante videbam, Cuius non animo dulcia furta forent. Post hunc versum in Rat., Mar. et aliis titulus est De Iove.

59. Heinsius ait, pessimo exemplo Weitzium Becmani coniecturam sinuosi admisisse in contextum pro silvosi, quod de Olympo recte dicitur, ut frondosus et opacus. Hoc monitum sequi debuerunt, qui Heinsii coniecturas nonnunquam sine ulla causa adoptarunt. Ex glossa Isonis emendari potest Isidorus lib. XIV, cap. 8: Dictus autem Olympus, quasi ololampus, id est, quasi coelum. Melius glossa, id est, totus incensus, vel potius lucidus aut splendidus. Isidorus ex Virgilio citat nubes excedit Olympus, quod in Virgilio non reperiri notat Grialius. In Lucano hoc hemistichium invenio lib. II. Iovem in monte Olympo habitasse, docet historia; hinc fabula de Iove in coelo regnante. Vide Lactantium lib. I Divin. Instit., cap. 11.

60. Heinsius in Gis. improbat incestas, quia potiores habent incesta. Ald. et Urb., incestas. In Rat. est incesta, sed glossa pollutas. In glossa pro Lacaena civitas est Graeciae lege vel intellige Lacedaemon, vel, ut in nonnullis dictionariis haec urbs nominatur Lacon, nam lacaena est mulier Spartana. Leda, Helena, Hermione, feminae Lacedaemoniae, infamia impudicitiae laborarunt.

61. Vat. A, tunc pro nunc. Pro bove scribunt boe Rat., Mar. a prima manu, Widm. a prima manu. Weitzius expressit etiam boe, quia Colerius ad Valer. Max. pag. 568 in suis membranis ita scribi affirmat. Adverte, has membranas easdem esse quas sub Mar. nomine laudamus. Pro subvectam habent subiectam Widm., Bong., Mar., Rat., Gis. 1 ed. ad marg. In editione Parmensi mendum est ad crinem pro ad crimen. Iovis imagines, quibus haec fabula, aliaeque repraesentantur, exhibet Montfauconius lib. II Antiquit. tom. I.

62. Tenera, cygnea, I.

63. Immorientis, olor, dum moritur, dulces dat sonos; vel perpetui et immortalis, quia sidus in coelo est, I.

64. Capta, decepta.---Quibus, susurris.---Virguncula, Leda uxor Thesei, I.

65. Surdis, clausis.---Pessulus, vectis, I.

66. Dives amator, Iovis, I.

67. Imbricibus, tectis, I.

68. Amicae, Danaae uxoris Acrisii, I.

69. Modo, nunc, I.

70. Miserum, stupratum.---Afficiens, comprimens.---Catamitum, Ganymedem: catamitus et succuba unum sunt, I.

71. Pellice, concubina.---Indignante sorore, indignabatur Iuno, soror Iovis, Heben sororem suam de ministerio depositam, et Ganymedem loco eius suscepisse, I.

73. Hospite, Saturno.---Crudus, incultus, novus, indigestus.---Stupor, stultitia.---Finxit, sub Saturno aurea saecula fuerunt, quia pax optima fuit, I.

76. Pellem, suam transferendo.---Faciemque, suam, I.

77. Esse bovem, cum vitiavit Europam.---Praedari, cum rapuit Ganymedem.---Concumbere, Alcmenam.---Cygnum, per cygnum, I.

78. Et nummos, imbrem aureum nummos vocat, vel pecuniam quam dedit custodibus, I.

81. Dedere, sponte sua tradere.---Diae, divinae: dia, nobilis, eugenes unum sunt, I.

82. Nebulonis, deceptoris, I.

62. Heinsius cum suis scriptis, codex Iureti, Egm., Palat., nunc tener, ac pluma levior. Ald., Mar., Rat., Gis., Weitz., Fabr. et alii, nunc tenera pluma levior. Vat. A, tunc tener, ac. Arnobius lib. IV, Iuppiter ipse rex mundi nonne a vobis infamis est isse per innumeras species, et petulantis amoris flammis servilibus obumbravisse fallaciis? Nunquid a nobis aliquando conscriptus est, libidinosa ut perficeret furta, modo esse in aurum versus, modo in satyrum ludicrum, in draconem, in alitem, in taurum? Vide quae notat Elmenhorstius ad Arnobium pag. 91. Tertullianus in Apolog. Iovem vocat plumatum amatorem, quia in cygnum conversus ob amores Ledae, et in aquilam, ut Ganymedem raperet. Alia est sententia Chamillardo, qui hunc versum referri mavult ad Iovem conversum in cuculum, ut Iunone potiretur, aut in aquilam, ut Asteriem comprimeret. Quod plerique de Leda narrant, alii de Nemesi referunt. Nonnulli Ledam post mortem nomen Nemesis accepisse tradunt.

64. Vat. A, minus bene, rapta pro capta. Fabr., volucrum, quod merito reiicit Heinsius. Gronovius coniiciebat volucrem amantem. Gis. 2 ed., volucrum, sed correxit volucrem de solo olore, ut explicat.

65. Vat. A, Tunc foribus surdis sura quas ve, perperam.

66. Thuan., Vat. A., codex Iureti firmarant, quod tenuit Heinsius. Ald. et nostri alii, firmarat. Tertullianus in Apolog. hanc etiam fabulam tangit. Iulius Firmicus de Errore prof. relig.: Adulterio delectatur aliquis, Iovem respicit, et inde cupiditatis suae fomenta conquirit, probat, imitatur, et laudat, quod deus suus in cygno fallit, in tauro rapit, ludit in satyro, et ut liberalis in flagitiis esse consuescat, quod inclusam auro largiter fluente corruperit. Hinc nata fabula est. Quod custodes Danaes auro corrupti fuerint, in imbrem aureum conversum Iovem poetae finxerunt.

69. Egm., Pal., Vat. A, causante rapinam. Notum est. armigerum Iovis esse aquilam.

70. Rat., cod. Vat. A, Mar., meliores Heinsiani, Sich., Gis., Fabr., Widm., Pal., Bong., afficiens, Ald., Gis. in contextu I ed., cupiens. Gifanius, verbo AFFIGERE sive ADFIGERE, ex optimo vet. lib. affigens, quod placuit Weitzio. Vat. A scribit Catamintum; idem nomen in Iulio Firmico legebatur corrupte Cantamitus. Ald., Catamytum; plerique Catamitum; aliqui Catamithum. Cicero Philip. 2: Ego ut te catamitum ostenderem, etc. De catamitis sive mollibus plura Barthius lib. XXIII Advers., cap. 7.

71. Vat. A, mendose, quam puero. Rat. scribit pelice cum uno l.

74. Vat. A, male, quotque novo.

75. In Cell. edit. 2, illam, mendose.

77. Vat. A, Weitz., concumbere. Heinsius cum recentioribus hoc ipsum, sed non explicant quorum codicum auctoritate. Gis., Fabr., Mar., Colerus loc. cit., Rat., concingere; in Rat. Glossa addita, pro concinere causa metri, quod ridiculum est, supra pro div. Scriptura, concumbere. Mariettus retinendum putat concingere, hoc est, quasi alis complecti. Ovidius lib. VI Metamorph.: Fecit olorinis Ledam recubare sub alis. Aldus a Weitzio laudatur pro concingere; sed ego in Aldo, Gis. 1 ed., aliisque vulg. invenio confingere, quae non est spernenda lectio.

78. Mar., apud Heinsium alter Rottend., Rat. a prima manu, Weitz., Gifanius verbo NINGUERE ex tribus vett. lib., serere, quod elegantissime dictum, ait Gifanius. Malo fieri cum aliis.

79. Rat., vitiose, rusticitans.

80. Heinsius cum Thuan., ritusque, quod perperam in rictus mutasse Gifanium affirmat. Iuretus quoque in suo cod. reperit ritus. Exstat nihilominus rictus in Mar., Rat., Urb., et, ut videtur, in Alex. a secunda manu, et in vulgatis exstabat ante Gifanium. Imo Gifanius referens hunc versum ait: pecudes inter rictusque (hic in 2 vers. legi RITUSQUE).

81. Gif., verbo DIVA, legit degere, et divae. Ald., Mar., Weitz., Torn, et alii, divae rationis. Codex Iureti pro div. lect., diae, quod tenent plerique.

82. Vat. A, Pal., inepte, callida struxit.

85. Rigidos, stultos, fortes, I.

87. Mercurius, magus fuit astutissimus; qui magicos thesauros inveniebat; propter thesauros enim homines fures sunt.---Maia, mater Mercurii. Maia et Electra sorores fuerunt filiae Atlantis: ex Maia Graeci venerunt, ex Electra Troiani, I.

89. Thessalicae, quia ibi magica ars abundabat in qua iste valde peritus.---Magiae, magicae artis, I.

90. Virgae, caduceo: per virgam et serpentem homines magicis artibus suis resuscitasse dicitur, atque necasse, I.

91. Lucem, hanc vitam.---Cocytia, infernalia, I.

92. Resignasse, resolvisse.---Umbris, animabus I.

94. Ad utrumque, ad vitam et mortem, I.

95. Gemino, mortificandi et vivificandi, I.

96. Excire, huc vocare, I.

97. Scite, docte, vel sapienter, I.

101. Aligeris, quia pennas in pedibus habere dicitur, quae petasi nomine vocantur: petasum est volatile, nam peto volo dicitur.---Leves, veloces, I.

103. Graius, Graecus enim fuit.---Augustaque, pulchra, I.

104. Strenuus, de Priapo dicit, qui fuit Deus hortorum; qui ob nimiam magnitudinem virilis membri de numero deorum est eiectus.---Fuit; scilicet ille, I.

105. Hortorum, dicitur Priapus praeesse hortis ob eorum fecunditatem, cum enim alia terra aliquid ferat in anno, horti nunquam sine fructu sunt, I.

107. Lupas, meretrices, I.

83. Post hunc versum Mar., Rat. et alii pro titulo De Mercurio.

86. Lact. lib. I Divin. Instit., cap. 10, Fur ac nebulo Mercurius quid ad famam sui reliquit, nisi memoriam fraudum suarum? Confer Elmenhorstium in Arnobium pag. 89 et 98.

89. In Rat. sciolus aliquis, abrasis prioribus, Thessalicae magiae doctissimus ille. Heinsius edidit Thessalicae, sed notavit in Thuan. esse Thessaliae, ut Arcadius pro Arcadicus, et talia complura. Cellar. et Teol. tenuerunt Thessaliae. Liberius a Iesu tom. I Posthum., col. 761, affirmat, necromantiae artem apud Hispanos in pretio fuisse ob clarum auctoris nomen, Mercurii scilicet Trismegisti, teste Prudentio lib. I contra Symmachum. Arbitror, non alium locum, nisi hunc, a Liberio indicari. At Prudentius hoc loco nihil de Hispanis, nihil de Mercurio Trismegisto. S. Isidorus lib. VIII Etym., cap. 9: Prudentius quoque de Mercurio sic ait: Traditur exstinctas, etc. Eosdem versus ex Isidoro desumit S. Martinus Legionensis tom. II, pag. 23. Sed in hoc mendum est Traditur HINC exstinctas ASSUMPTO moderamine. In Abraxaeis a superstitiosis haereticis saeculi II exhibebatur Mercurius cum inscriptione Michael. Vide Montfauconium tom. II Antiq., pag. 366.

92. Ratione caesurae e postremum in resignasse producitur. De his legendus Virgilius IV Aeneid., et Horat. od. 10 lib. I.

93. Pal., Egm., alia, male, pro alias. Editor operum S. Martini Legionensis notavit, in ms. esse alios.

94. Vat. A, ad utrumque paratus; et fortasse imitatio est Virgilii II Aeneid. Atque in utrumque paratus.

96. In S. Martino Legionensi mendum excitare pro excire; quod proprie de re magica dici, notatum alibi est, ac multis constat exemplis. Iuretus recte reiicit murmure nam magno in quodam cod. De murmure magico vide Apoth. vers. 477. Consule etiam Lactantium, lib. VII, cap. 13, et quae multa eius adnotatores congerunt. Nimium essem longus, si vel nominare tantum vellem criticos omnes qui hos Prudentii versus laudant.

98. Vat. A, Pal., vita idem, male.

101. Vat. A, mendose, aligeres. Post hunc versum titulus De Priapo in Rat., Mar. aliisque.

102. Oxon., corrupte, foratus pro formatus. Heinsius inde arguit fortasse scribendum tornatus, ut ita coniungantur aeneus et lignens, sive saxeus. Tornari enim non ligna tantum, sed etiam saxa dicebantur. Chamillardo placet coniectura. Non video cur lectio codicum debeat sollicitari. Nam in Oxonio foratus error est ex formatus, non ex tornatus. Hos versus et historiam de Priapo illustrat Vulpius ad carm. 18 Catulli.

103. Vat. A et codex Iureti, angusta pro augusta, quod verum est. Inter huiusmodi affinia nomina saepe mutatio accidit. Chamillardus Numae arcem intelligit Ianiculum, ubi Numa sepultus est, vel domum Numae, quae in Vestae templum mutata fuit. Malo accipere de Roma ipsa; ac docte mentio facta Numae, qui, ut ait Lactantius lib. I Divin. Instit., cap. 22, harum vanitatum apud Romanos auctor et constitutor fuit. Caeterum interpretationi de templo Vestae favet, quod fascinus a Vestalibus colebatur.

104. Ald. et nonnulli vulg., quondam pro quidam. Iuretus quidam dictum ait quasi in contemptum. Veteres in summum odium alicuius ne nominandum quidem censebant. De Hellespontiaco Priapo videndus Arnobius, lib. III.

107. Barthius, lib. X Adv., cap. 2, legit ex aliquo codice ruricolas, sed cum in antiquioribus invenisset rusticolas, coniecit lustricolas: nam lustra densa et obscura ferarum latibula sunt, ubi scorta initio habitabant, dicta propterea lupae. Postea urbanae earumdem speluncae appellatae etiam sunt lustra. Heinsius non videtur legisse aut intellexisse Barthium: ait enim, Barthio arridere ruricolas Iuretus etiam alicubi invenit ruricolas, sed ex suo codice emendavit rusticulas. In nonnullis vulg. est rusticolas, et erat etiam in Aldo, sed is correxit rusticulas. Ex editis solum invenio ruricolas in Fabricio. Codd. mss. alii, rusticolas, ut Alex. et Urb.; alii rusticulas, quod praeferendum videtur, et exstat etiam in Cicerone, Martiali, Ausonio, quasi diminutivum a rusticus. Teolius edidit rusticolas, et existimat, a Prudentio rusticolas lupas fortasse accipi pro puellis quae pecorum pastui invigilant. Lactantius lib. I Divin. Instit., cap. 20, de Lupa nutrice Romuli: Fuit Faustuli uxor, et propter vulgati corporis vilitatem Lupa inter pastores, id est meretrix, nuncupata est, unde etiam lupanar, dicitur. Vat. A, male, salictas.

110. Otia, securitatem, I.

111. Hic, talis: per ironiam dicit.---Hellesponto, Hellespontus est civitas in Lampsaco insula, I.

113. Sinum, vas in quo mulgetur.---Quotannis, singulis, I.

114. Vineta, a vinea, viteta a vite, dumeta a dumis.---Sabini, Italici, oppidum Italiae, I.

115. Turpiter, ramum enim gerit in manu, unde videtur vineas defendere et hortos sibi commissos.---Pudeat, unumquemque, I.

116. Mollis, stuprati, I.

117. Ardor, amor, minna.---Iactata, pro in iactatione fatigata; naufragio.---Efferbuit, arsit.---Argo, nave, I.

118. Maris, masculini.---Nemea sub pelle, Colochida: nam Nemea, filia regis Colchorum, quam illa Herculi dedit. Hercules cum Pallantea, Evandri filia, concubuit sub pelle leonis, qui in Nemea silva captus est, Iso.

119. Hylan, nec erubuit ille coelebs, id est coelestem (forte caelibem) vitam ducens.---caelebs, abstinens, I.

120. Saliis, saltationibus: salii dicuntur, qui tripudiantes aram circumeunt Herculis: require fabulam in Virgilio: dicti ab exsiliendo.---Domus, familia.---Pinaria, Pinarius et Potitius sacerdotes Herculis fuerunt, I.---Saliis, saltationibus, Rat.

121.---Aventini, mons dictus ab adventu avium: nam ex Tiberi fluvio emergentes, excelsa ipsius montis petunt, I.

122. Thebanus iuvenis, Liber pater, I.

123. Successu, prosperitate.---Lascivit, luxuriose egit, I.

125. Diffluit, dissolvitur in luxuriam.---Semiviro, castrato: nam castratum habuit secum quemdam, mollem et enervem, I.

108. S. Paulus fornicem seu lupanar videtur appellare simpliciter cubilia ad Rom. XIII, 13: Non in cubilibus, et impudicitiis, etc.

109. Cum recte procedat sensus, nescio cur Heinsius lectionem codd. sollicitare voluerit, coniiciens Indomito intendens animo, semperque parato. Gronovius nervum pro animum reponi malebat.

111. Sich., Mar., Weitz., et patrio. Lampsacus urbs est sita e regione Callipolis in Chersoneso Thraciae ad Hellespontum fretum, quo Chersonesus ab Asia seiungitur. Glossa plane corrupta est, ut fere in omnibus aliis descriptionibus geographicis.

112. Vat. A, sacros, a prima manu. Codex Iureti, Egm., Pal., Vat. A, cultoribus pro cum turpibus, quod postremum retineri debet. Sacra turpia sunt Priapeia, de quibus Meursius lib. V de Festis Graecorum, et Montfauconius lib. I Antiquit. tomo I, part. 2.

113. Weitzius scribit quodannis, quia ita invenit in Egm. Cur non quotannis, cum ita alii scribant? Versus hic Virgilii est eclog. 7: Sinum lactis, et haec te liba, Priape, quotannis Exspectare sat est, custos es pauperis horti.

114. Intelligo rus Sabinum Horatii.

115. Egm., Pal., vitiose, puderat pro pudeat. Grangaeus et Heinsius ramum intelligunt partem obscenam. Iso de ramo, quem gerit in manu, exponit. Horatius lib. I, satira 8, de Priapo sui ruris: Nam fures dextra coercet . . . . . Ast importunas volucres in vertice arundo Terret fixa. Virgilius lib. IV Georg.: Et custos furum, atque avium cum falce saligna. Huic versui in Rat. et Mar. subiicitur inscriptio De Hercule.

116. Barthius, lib. XXI, cap. 15, Adv., ait, pulchre Prudentium Herculis Graecum nomen Latinitate donasse, ut Horatius Ulysseum, Virgilius Achilleum. At hoc loco Herculeus adiectivum esse debet, scilicet ardor Herculeus, nisi pro ardor legatur arsit. Sensus est: Ardor Herculeus fuit famosus amore mollis pueri. Horatius lib. I, od. 3, Herculeus labor.

117. Thuan., iactata ferbuit Argo. Vat. A, iacta, mendose, et efferbuit Argo. Mar., Prag., Rat. a prima manu, iactata efferbuit Argo. Alii, iactatae efferbuit, vel ferbuit Argo. Heinsius opinatur iactatae efferbuit Argus; Barthius contendit, legendum iactatae efferbuit Argo, ita ut Argo non declinaverit. Urb., male, ardor in transtris. In glossa nescio quid sit minna, nisi forte intelligatur migma, aut mimax, hoc est, mixtura ignea adeo violenta, ut etiam sub aqua arderet. Vide Macri Hierolex.

118. Vat. A, corrupte, nec mea suppelle. Ald. et Vulg., Nemaea pelle. Mar., Nemaea sub pelle. Rat., Prag., Iureti codex, Nemea sub pelle, ut castigarunt Gifanius et Heinsius. Sic VIII Aeneid., Nemea sub rupe, ex codd. emendatis. In Vat. A error metri efferbuit pro erubuit.

119. Nonnulli scribunt Hilan, et coeleps. Arnobius lib. IV, Hylam nescio quis diligit. Firmicus de Error. prof. relig., Valerius Flaccus lib. III Argon., Hyginus fab. 207.

120. Salii sacerdotes erant Herculis et Martis. Virg. VIII Aeneid.: Tum Salii ad cantus incensa altaria circum Populeis adsunt evincti tempora ramis. De domo Pinaria idem Virg.: Et domus Herculei custos Pinaria sacri. Vide Macrobium, Servium, et alios.

121. Post hunc versum in Mar. et Rat. inscriptio De Libero, qui et Bacchus. Deest in Aldo et nonnullis aliis.

125. Rat., defluit. Codex Iureti, in lusum, ex veteri more scribendi. Lactantius lib. I, cap. 10: Delatus enim Cretam cum semiviro comitatu, nactus est impudicam mulierem in littore. Imitatio Maronis IV Aeneid.: At nunc ille Paris cum semiviro comitatu.

127. Musto, novo.---Falerno, mons vini optimi ferax, I.

128. Perfundens, iactabat vinum in equos.---Ferarum, nam tigrides in curru eius esse feruntur, I.

129. Caper, quia contrarius est vitibus, I.

130. Discindunt, mordent.---Chelydros, serpenes, I.

131. Bromium, Bromius minister fuit Liberi. Bromius, id est Bacchus, a bromo, id est cellario; vel a bruma, in qua multum comeditur; cui etiam caper immolatur, quia vineis valde nocet, I.

132. Satyrorum, satyri rustici sunt, eo quod saturari libidine nequeunt; vel poetae, qui nunquam sapientia saturantur, I.

134. Maenadas, feminas, quae et Bacchae, id est insanientes.---Rotatas, praecipitatas, I.

135. Temulentus, a temeto, id est vino antiquo. I.

136. Acta, in viriditate; amoenitas littorum; acta, loca arenosa, vel amaena: nam ACTE Graeci dicunt littus, I. amoenitate, Rat.

137. Scortum, Neaeram, I. Ariadnem, filiam Minois, quam Theseus reliquerat, Vat. A.

138. Incesto, illicito, vel polluto, Iso.

139. Neaeram, pellicem vel concubinam, I. Neaeram dixit, quasi communem amicam, Rat.

142. Ariadnaeus, Ariadnem, natam Minois regis Cretae, Liber pater in coniugium accepit; propter cuius honorem inter astra locata est, vel uxor Liberi fuit; quam cum accepisset, attulit Vulcanus coronam, in qua erant septem lapides: quam Liber ob amorem Ariadnae in coelo collocavit: quam modo coronam dicunt.---Ignis, amor, minna, I.

143. Honore, propter honorem, I.

126. Vat. A a prima manu, hastum, corrupte.

127. Becmanus, in Manuduct. ad ling. Lat. cap. 6, correxit paterae pro patere, quod in nonnullis vulg. exstabat. Ald., Bong., Torn., Widm., et alii veteres, multo. Sed verius videtur musto Heinsio cum Egm., Cauch., quia praecesserat multo haustu. In Alex. etiam et Iureti codice est musto, et in Widm. supra novo, ut musto respondeat. Mihi non displicet multo, nam saepe Prudentius huiusmodi repetitionibus utitur. Imitatio Virgilii lib. I: Ille impiger hausit Spumantem pateram, et pleno se proluit auro.

128. Rat. a prima manu, male, iniugum pro biiugum. Tigrides et lynces currui Bacchi tribui solent.

130. Prag., minus probe, creditur pro caeditur. Prag., Widm. supra, Rat. a secunda manu, chelindros. Bong., Widm., celindros. Rat. a prima manu, chelidris. Legendum cum aliis chelydros. Ita etiam habet Mar., sed supra chelyndros cum glossa pilos. Martinus Roa lib. II Sing., part. 2, cap. 10, ostendit vini et colubri similitudinem, et explicat Proverbiorum locum: Vinum mordebit, ut coluber. Hinc Baccho dicatus est draco; caper vero illi caedebatur, quia nocet vitibus. Virgilius lib. II Georg.: Non aliam ob culpam Baccho caper omnibus aris Caeditur, et veteres ineunt proscenia ludi. Arnobius lib. V: Bacchanalia etiam praetermittamus immania, quibus nomen omophagiis Graecum est: in quibus furore mentito, et sequestrata pectoris sanitate, circumplicatis vos anguibus, atque, ut vos plenos dei numine ac maiestate doceatis, caprorum reclamantium viscera cruentatis oris dissipatis. Vide etiam S. Augustinum de Civit. Dei lib. VII, cap. 21, et Iulium Firmicum de Error. prof. relig. Prudentius hoc peculiare narrat, quod maenades non solum colubris coronarentur, verum etiam eos ore comprimerent: hoc enim est discindunt, sive, ut in codice Iureti legitur, descindunt, quasi colubros lacerarent dentibus. Barthius lib. XI Advers., cap. 15, putat legendum in Arnobio ophiophagiis, uti etiam in Clemente Alexandrino, cuius verba traduxit Arnobius. Sic Prudentius recte ait ore discindunt, nam ophiophagia sonant dilacerationes seu devorationes serpentium: qualia non pauca hodie quoque a praestigiatoribus fieri videmus. Etsi autem chelydri virides dicantur etiam racemi in speciem serpentium circumpendentes, aliud tamen arguunt verba Prudentii.

131. Mar. a prima manu, itemque Rat. a prima manu, placere; recte emendatum placare, quod metrum et Latinitas exposcit.

134. Nonnulli scribunt menadas. Pal., mendose, rotatus. De his vide Catulli carmen Nupt. Pelei et Thetidos.

135. Prag., hic pro hoc. Ricciolius in Indice syllab. controvers. multis probat, primam et secundam in temulentus esse communem. Barthius loc. cit. contendit legendum merulentus, quod mihi non persuasit.

136. Iuretus reiicit arca pro acta; nescio autem ubi invenerit arca. Notat, actam esse secretum et amoenum littus, et olim lupanaria in littoribus fuisse constituta, unde videri potest defluxisse nomen Gallicum, bordeau.

137. Vat. A, vitiose, cortum et illis pro scortum et illic. Perfidus hic iuvenis fuit Theseus.

138. Egm., liquerat ingesto.

139. Vat. A, male, Neaerem. Bong., mendose, Neaetram. Antonius Delrius Comm. in Herculem Oet. Senecae observat, hoc loco Ariadnem a Prudentio vocari Neaeram, quia meretrices bene habitas, et succi plenas, quas Attici pugiles, Romani vocabant Neaeras. Tibullus, Horatius aliique passim hoc appellant nomine meretrices, aut suas amicas.

142. Rat. scribit Ariadneus; Prag. ariagneus. De corona Ariadnes plura ac varia Hyginus Poetic. Astronom. lib. II, cap. 5. Paschalius de Coronis cap. 9, lib. I, de hac ipsa corona Ariadnes astris addita fuse disserit. De voce minna in glossa vide comment. ad vers. 117.

143. Heinsius coniicit honorae, scilicet noctis; Gronovius, hunc . . . honorem per epexegesin, persolvit hunc honorem, pretium noctis. Mihi clarior videtur lectio codicum, hoc honore persolvit pretium noctis.

146. Ducebat, aestimabat.---Ineptia, stultitia, I.

149. Regia, aula, I.

154. Mos patrius, fuit, cum dicebant: Hos coluerunt patres nostri, et ideo nos similiter, I.

155. Nebuloso, mendaci, I.

157. Lucis, vitae, I.

158. Cessit, contigit, I.---Urnas, sepulcra, I, Rat.

159. Ludibria, erant: puellae, cum audissent ita egisse, ludebant, et ad libidinem magis excitabantur, I.

160. Furtivus, stuprum.---Iugalis matrimonalis, vel legalis, I.

163. Meminisse, scilicet solita est, Iso.

166. Praestringam, commemorabo.---Gradivum, Martem.---Cytheream, Venerem, I.

167. Ille, Mars.---Sacerdotem, Rheam Silviam, sacerdotem Palladis, de qua nati sunt Remus et Romulus.---Illa, Venus, I.

168. Phrygio, Anchisae, I. Troiano Anchisae, Vat. A, I.

169. Deam, Venerem, I.

170. Coelicolam, Martem, I.

172. Augusto, nobili.---Sanguine, Iovis, I.

173. Privato, pauperi, Anchisae, I.

175. Ulva, herba, I.

176. Crediderim, ego Prudentius.---Generosae, nobilis, I.

144. Prag., non male, arcem pro axem.

145. Thuan., illo sed tempore.

146. Prag., dicebat ineptia; Palat., fatuique docebat. Utrumque potest defendi. Muretus lib. XVIII Var. Lect., cap. 9, laudat ineptia, ineptiae ex Terentio et Prudentio contra grammaticos, qui inepte ineptiam dici vetant, ineptias iubent.

147. Induperator pro imperator Ennius, Lucretius, Iuvenalis aliique.

148. Rat., possit; melius posset.

151. Urb., thura; Egm., Widm. supra, tura; alicubi turae, et cura et ducibus, vitiose. Egm., Pal., Widm. supra, Rottend. prior, parvusque. Opinatur Heinsius parilisque. Iureti codex, thura, et ducibus parvusque.

152. In nonnullis vulg. mendose, imperitus honor. Vat. A et Iureti codex, non bene, aut honor pro aut amor.

156. Ald., Bong., Gis., Heins. et recentiores, tum quia. Weitzius cum plerisque suis, Mar. a secunda manu, Rat., tum quoque. Prag. hoc ipsum voluit in tu quoque. Rectior videtur sensus tum quoque. Sententia est Lactantii lib. I, cap. 15.

159. Gronovius volebat pignora, raptas. quae coniungi ita possunt (ait Heinsius), ut raptus sit secundus casus. Prudentius intelligit filios et partus puellarum non nuptarum. In plurimis vett. codd. scribitur pignera, cum sermo est de liberis et affectibus: quod Iuretus confirmat his Agraetii verbis: Pignora rerum, pignera liberorum et affectionum.

160. Gronovius coniiciebat defensa iugalis. Sed melius est deprensa. Alii scribunt deprehensa.

162. Barthius, lib. LVI, cap. 9, ait, fervere vitiis summa elegantia a Prudentio dici, quae parum tamen attenditur a plerisque, quia frequentissime usurpatur. Utuntur fervo, is Propertius, Valerius Flaccus, Petronius et alii. Illa differentia statuitur inter fervit et fervet, quod fervit est quod nunc aestuat, fervet quod diu tenet fervorem. Lucilius apud Quintilianum lib. I, cap. 6, al. 10: Fervit aqua, et fervet, fervit nunc, fervet ad annum

163. Huic versui in Rat., Mar. et aliis subiicitur inscriptio De Marte, et Venere, Iunone, et Cybele, aut Cybelle, ut in quibusdam scribitur.

164. Mar. a prima manu, ut Romanos; recte emendatum ut, Roma, tuos.

165. Weitz., Widm. supra, Gifanius loc. cit., verbo AUCTUS, ex vet. lib. emendatissimo auctam pro ortam.

166. Ald., Gis., Alex., Urb., et alii; perstringam. Weitz., Heins. cum suis, codex Iureti, Mar.; praestringam, quod Heinsius putat esse Prudentianum. Alii Cytheream, alii Cytherean, alii Citheream scribunt.

168. Ald., Gis., Widm. supra, Bong., Mar. et alii, succumbit.

169. Duo Rottendorph., Widm. supra, Bong. a secunda manu, codex Iureti, mortalis obire, quod tenuit Heinsius, quia terrestre et mortale idem sonant. Cham., Cell. et Teol. cum Heinsio faciunt. Gis. et nonnulli vulg., mortalis inire. Ald., Sich., Weitz. cum suis, Fabr., Urb., Mar., Thuan. aliique Hensiani et nostri, mortale subire. Gifanius loc. cit., verbo EPITHETA GEMINATA, ex vet. lib. legit mortale subire, et Servium aliosque grammaticos reprehendit quod vitiosum in versu esse docuerint, duo uni nomini attribui epitheta, cum saepe Virgilius et Lucretius id fecerint, Ennius et antiquissimi saepissime, quod tamen non est probandum. Exempla ipse congerit, et videri alia possunt apud Vulpium in Comment. Catulli vers. 1 praefat., ut alios omittam.

171. Mar., Prag., furtitove igne.

174. Prag., male, Citherea sacram.

175. Widm. supra, mendose, nisa pro lusa. Vat. A, minus bene, misit, et a prima manu, in ulvam.

180. Induxit, decepit, I.

181. Martia, campus Martis Romae.---Sacra, sacrificia, I.

182. Capitolia, templa.---Condita, constructa, Iso.

183. Titulo, memoriae.---Pelasgae, graecensis, graecae. Pelasgi dicuntur Graeci, a Pelasgo ductore Graeco nominati, I.

184. Palladis, Minervae.---Libyca, Africana, I.

185. Cognatos, parentes Martis.---Nudum, clarum, vel purum, quia nuda Venus pingebatur, I.

186. Accirent, vocarent.---Erycino, Eryx mons.---Vertice, de vertice, I.

187. Mater, Opis, quae in Ida monte colebatur, I.

188. Viridi, quia viret olivis, vel vitibus.---Orgia, sacrificia.---Naxo, mons, vel insula, ubi Bacchus colebatur, I.

191. Manes, deos inferni, I.

193. Ancus, etc., hi fuerunt principes Romanorum, I.

195. Sic Vesta, talis.---Sic Palladium, tale est templum Minervae, I.

196. Terror, divinitas.---Asylum, domum refugii, I.

180. Tertullianus cap. 4 de Idolol.: Omnia igitur colit humanus error praeter ipsum omnium conditorem. Minucius pariter tradit Romanos omnia omnium falsa numina coluisse, quem ad locum plura disserunt Elmenhorstius, Ouzelius, Wowerus, Rigaltius. Sententia haec erat Romanorum, omnes deos colendos esse sapienti: idcirco verum Deum et religionem Christianam aversabantur, quod hic cultus cultui falsorum deorum esset contrarius. Hinc intelliges, imbecillum esse argumentum nonnullorum qui putant exaggeratas esse persecutiones Romanorum in Christianos, quia Romanorum religio omnes religiones admittebat. Siquidem aliae gentes ita deos suos venerabantur, ut non negarent alios coli debere. Contra Christiana religio bellum omnibus idolis indixit. Accedebat implacabile Iudaeorum in Christianos odium, quo saepe ethnicos instigatos compertum est.

181. Haec sacra equiria dicebantur, quae erant ludi in honorem Martis, in campo Martio per cursum equorum celebrati. Ovidius in Fastis lib. III.

182. Cellar. et Teol. notant, montem Palatinum diversum esse a Capitolino, adeoque laxe sumi pro quolibet colle Romano. Pro Iove Capitolino sumi Capitolia observatum est vers. 444 Apoth. Chamillardus ait accipi Capitolia pro quovis templo sublimi et insigni, maxime Iovi dicato. Sed recte addit templum Iovis Capitolini posse dici conditum saxis Palatinis, quia montis Palatini saxis fuerit exstructum. In templo Capitolino tria erant delubra, medium Iovis, dextrum Minervae, laevum Iunonis, ut comprobat Donatus lib. II de Urbe Roma, cap. 4.

183. Iuppiter pater Martis fuit; hinc proavus Romanorum. Chamillardus proavum vocari ait, quia Veneris fuit parens. Sed sermo hic est de diis cognatis ex Marte, ut vers. 185.

184. Iuno a Carthaginiensibus maxime culta. Virgilius lib. I Aeneid.

185. Displicet Heinsio quod Barthius curis secundis ad Claudianum castigare voluerit cognatos det Sparta deos. Giselinus explicat, deos contingentes sese mutuo, quod sorte bellica victi similiter Romam traducti essent. Sed suspicatur legendum cognatos de matre deos, hoc est Castorem et Pollucem, natos ex eodem ovo, quod Leda, a Iove compressa, peperit. Haec coniectura multum arridet Chamillardo. Ego puto, a Prudentio clare vocari Iovem, Palladem et Iunonem deos Romanorum cognatos de Marte, sive ex parte Martis.

186. Celeberrimum Veneris templum erat in monte Eryce in Sicilia.

187. Vide Ovidium lib. IV Fastor.

188. Alter Rott., Bacchia. Vat. A, mendose, Bacchida. Naxus insula Baccho dicata.

189. S. Leo in serm. 1 de SS. Petro et Paulo: Diligentissima superstitione habebatur collectum (Romae) quidquid usquam fuerat vanis erroribus institutum.

190. Weitzius cum suis, Thuan., alter Rott., Prag., Rat., Gif., verbo AUCTUS, ex vet. lib., quot in orbe sepulcra: quod omnino verum esse ait Heinsius. Ald., Gis., Mar., Vat. A, Urb., Teol. et alii, in urbe. Iuretus approbat in urbe sepulcra Heroum. Sed falso putat omnes libros et vulgatos et veteres ita habere, excepto quodam deterioris notae, ubi legit quot in urbe sepultos Heroes. Advertit, templa paganorum primum fuisse sepulcra, ut docent Clemens Alexandrinus, S. Cyrillus Alexandrinus, Iulius Firmicus, Arnobius et alii. Kirchmannus lib. II, cap. 16 de Funer. Rom., hinc confirmat plurima olim sepulcra intra Urbem exstitisse, praesertim clarissimorum virorum et virginum Vestalium. Eutropius fortasse de sepulcris imperatorum loquitur, cum ait de Traiano: Solus omnium intra Urbem sepultus est. Ossa collata in urnam auream in foro quod aedificavit sub columna sita sunt. Inanis quorumdam opinio est urnam illam auream supra columnam fuisse collocatam; neque dubito quin adhuc sub columna sit. Caeterum mihi multo magis placet in orbe. Id enim obiicit poeta Romanis, quod heroes omnes, quorum in orbe exstarent sepulcra, templis venerarentur.

191. In Prag. pro manes videtur esse inanes; Egm., manens, lege manes. Coniicio quot fabula manes: ita enim procedit sententia Romanos colere quotquot fabula iam mortuos nobilitaverat. Horatius lib. I, Od. 4: Iam te premet nox, fabulaeque manes.

192. Prudentius populum Romanum vocat nostrum populum, quamvis Romae natus non fuerit. Non ergo ratio haec satis est efficax, ut Caesaraugustanus, aut Calagurritanus censeatur.

193. Vat., corrupte, Tellus, pro Tullus.

194. Prag., vitiose, fugierunt.

195. De Palladio vide vers. 544 lib. II; de Penatibus vers. 965 eiusdem lib. II in Symmach.

196. Ald. et nonnulli alii, terra asservavit asylum. Heinsius aliquando putabat reseravit terror: Cronovius, sacravit terror. Non est sollicitanda lectio communis antiquum servavit terror asylum; in Oxon. antiquam, minus bene. Virgilius lib. VIII: Hinc lucum ingentem, quem Romulus acer asylum Rettulit. Post hunc versum Mar., Rat. et alii pro titulo: Unde error invaluit.

203. Molae, mola genus sacrificii de farre et sale.---Illita, polita, I.

204. Unguento, cum oleo.---Lares, ignes, I.

205. Fortunae, deae.---Divite cornu, id est aureo. Fortuna fertur habere in dextra manu cornu, quod nymphae omnibus bonis repleverint, I.

208. Trivit, osculatus est, Rat.

211. Persuasum, certum, speratum, I.

213. Insulsum, stultum, imprudentem, I.

214. Privatos, pauperes, I.

216. Capitolia, templa, I.

218. Sacram viam, Sacra via est Romae, sicut et Latina: in ea via reconciliati sunt Sabini et Romani.---Mugitibus, a mugitibus scilicet boum vel ovium.---Ante, coram se, I.

219. Delubrum, templum Veneris et Romae deae pari altitudine se extollebant.---Et ipsa, ironia. I.

198. Vat. A et Prag., una superstitio.

199. Iuretus notat, passim ab optimis scriptoribus horrorem et venerationem simul coniungi.

201. Rat., monstrarent. Ald., Weitz., Palat., Gis., Heins. et alii, primo. Mar., Prag., Rat. et alii Weitziani, prima.

204. Mar. scribit ungento. De consuetudine veterum ungendi terminos, sive lapides qui pro terminis erant, dicam ad lib. II. Hoc eodem sensu explicari valet saxa illita ceris vers. super., ut alibi ostendi: quanquam intelligi etiam potest, statuas ipsas ceris versicoloribus, quod ab antiquis usitatum est, fuisse pictas. Ianus Rutgersius Var. Lect. lib. V, cap. 4, multa affert, quibus suadet, genua incerare deorum nihil aliud esse nisi vota affigere cera in femore, ex Apuleio et Iuvenali, satira 9: Quando ego figam aliquid? Satis in hanc rem evidentia sunt verba Luciani in Philopseude de quadam statua: Multi ante pedes eius oboli iacebant, ac alia quoque numismata, nonnulla argentea cera eius cruri affixa; laminaeque ex argento, vota alicuius. Potest igitur ita etiam exponi hic locus, praesertim quia saepe vota votis superaddebantur. Lucretius lib. VI, Nec votis nectere vota. Olearius ad Philostrati Heroica, cap. 2, not. 13, pag. 673, hunc Prudentii locum explicat, et distinguit eos qui deos inungebant honoris causa, et qui genua deorum incerabant, sive saxa ceris illinebant, scilicet cera tabulam affigebant quae vota contineret. Philostrati verba de statua haec sunt: Atterendoque eam et tempus, et illi, ita me amet Iuppiter, qui inungere solent, aut vota cera affigunt, speciem immutarunt eiusdem.

205. Arnobius lib. VI saepe habitum usurpat de forma statuarum: Mulciber fabrili cum habitu: aut fortuna cum cornu, pomis, ficis, aut frugibus autumnalibus pleno.

206. Lapidem pro simulacro Arnobius, Minucius, etiam Livius accipiunt. Primis temporibus lapides et stipites pro simulacris deorum habitos, multi opinantur. Sed stipites, lapides et columnae, quae pro diis colebantur, ut ego quidem existimo, pierumque aliqua rudia lineamenta humanae formae praeferebant

209. Egm., Pal., Vat. A, codex Iureti, impressit: quae lectio defendi potest simili loco Propertii lib. I, eleg. 16: Osculaque impressis nixa dedi genibus. Pro alia lectione facit S. Hieronymus epist. 3. ad Rufinum: Quam illud os, quod mecum vel erravit aliquando, vel sapuit impressis figerem labiis? Confer notationes Woweri, Elmenhorstii, Heraldi, Rigaltii et Ouzelii ad haec Minucii verba: Manum ori admovens, osculum labiis pressit.

210. Heinsius coniecit caesa pro caeca. Hanc coniecturam secutus est Cellarius. Teolius etiam caesa expressit, et utrumque in Vatt. esse confirmavit. Mariettus solum vidit caeca in suis, et id mihi magis placet; quia scilicet caeca et surda simulacra solent dici. Rat. et Weitz. cum suis, opemque, non male.

211. Fabr. Bong., quid quis. Egregie probat Prudentius, ethnicos ex errore coepisse deos colere, ex praeiudicatis, et praeconceptis a tenera aetate opinionibus in eodem cultu perstitisse. Simili arguendi ratione nonnulli impii homines veritatem religionis Christianae infirmare conantur: sed ineptissime. Nam Prudentius prius ostendit cultum deorum aperto mendacio et errore coepisse: tum addit vers. seqq., gentiles nunquam rationes sui cultus ad trutinam revocasse, sed solum ob usum et consuetudinem in superstitione perstitisse. At religio Christiana illico qualis esset, patuit, neque erroribus invalescentibus aucta est. Eam, quamvis multa obscura tradentem et difficilia praecipientem, homines iam adulti aliisque religionibus innutriti susceperunt. Nunc quidem plerique in ea nati educatique sunt; sed nihilominus argumenta quibus eius veritas demonstratur obvia passim sunt, et omnem dubitationem valent expellere.

212. Ald., Torn., mendose, non qui, pro nunquam. Egm., Palat., Vat. A, codex Iureti, animamque.

215. Mar. a prima manu, namque domo.

216. Virgilius, Cassiodorius et alii, Capitolia celsa. Confer glossas.

217. Rat. a secunda manu, lanigeros. Retine laurigeros.

218. Ald., at Sacram; alii, ac Sacram. In Mar. et Rat. post hunc versum lemma De simulacro Romae, et variis simulacris. Alii solum, De simulacro Romae.

219. Smyrnei primi templum urbis Romae tanquam deae statuerunt. Alabandenses secuti sunt exemplum, et ludos anniversarios addiderunt. Adrianus in Urbe ipsa struxit Veneris et Romae templum. Vide Lipsium lib. III de Magnit. Rom. imp., cap. 6, et Patinum imper. Roman., numism. pag. 3, ubi exhibet numismata cum inscriptione ΘΕΑ ΡΩΜΗ, et plura addit de cultu Romae exhibito a Synnadensibus, Temenothuritanis, Amorianis, Ancyranis. Prudentius loquitur de templo quod Adrianus Veneri, Aeneadum matri; et Romae, quasi eius proli, statuit. Donatus, de Urbe Roma lib. III, cap. 5, putat idem fuisse templum cum duabus aediculis: Teolius cum Ciampinio tenet fuisse duo diversa, sed simul iuncta, et postea in ecclesiam SS. Cosmae et Damiani conversa. Claudianus alio in loco templum Romae videtur collocare lib. II Stilic., videlicet in monte Palat.: Conveniunt ad tecta deae, quae candida lucet Monte Palatino. Sermo est de Romae templo. In hortis S. Mariae Novae, sive monasterii S. Franciscae Romanae exstant adhuc muri duorum templorum quae inter se unita erant, quae alii putarunt esse Isidis et Serapidis, alii Solis et Lunae. Famianus Nardinus lib. III, cap. 12, Romae antiquae, pro certo habuit haec esse templa Veneris et Romae. Cl. Carolus Fea, qui in eadem erat opinione, locum mihi commonstravit, remque ita se habere plane persuasit. Ut enim adhuc apparet, pari culmine haec duo templa se tollebant, et ita inter se postica parte adhuc conspiciuntur unita, ut in ipso medio muro quo coniunguntur magnum pateat ostium arcuatum; ac fortasse in hoc ostio ara communis erecta erat, qua geminis simul deabus thura adolebantur. Exstant haec duo templa in monte Palatino, unde in viam Sacram prospectus erat: non enim via Sacra arcum Titi intercurrebat, ut nonnulli putant, sed eo fere loco procedebat quo nunc est ecclesia S. Mariae Novae: qui locus olim multo erat humilior et depressior, nunc ruderibus aedificiorum congestis sublimis apparet. Clare igitur iam intelligitur cur dicat Prudentius: Sacram resonare viam mugitibus ante delubrum Romae. Huic vero sententiae comprobandae maxime favent verba Xiphilini e Dione Cassio in Adriano, de quo ait: Formam templi Veneris, quod Romae fecit, ad eum (Apollodorum architectum) misit, ut magnum opus absque opera eius fieri posse ostenderet: tum quaesivit ex eo, num id templum bene et ratione aedificatum esse videretur. Is rescripsit altius ampliusque multo fieri oportuisse, quo magis et propter altitudinem suam in viam Sacram emineret, et propter amplitudinem machinas reciperet, quae clam in eo compactae de improviso in theatrum perducerentur. Porro simulacra maiora esse dicebat, quam ratio altitudinis amplitudinisque templi pateretur. Etenim, inquit, si deae surgere atque inde exire voluerint, non poterunt. Confer comment. ad vers. 765 lib. II. In nummis plurium imperatorum ce nere licet templum sex columnarium cum inscriptione Romae Aeternae: de qua appe latione fuse disserit Iuretus ad lib. II Symmach. epist. 55. Consuli possunt de Romae templo Ammianus Marcellinus, Spartianus, Tacitus, Cassiodorius, Xiphilinus.

222. Deabus, Romae et Veneri, I.

223. Vera ratus, infantia puerorum, vel omnis paganus, I. Scilicet puer, de quo supra, Vat. A.

226. Illic, in templo Romae.---Alcides, Hercules. ab Alcaeo patre.---Gadibus, Gades sunt insulae iuxta Britanniam, quas Hercules spoliavit, ibique Geryonem interfecit.---Hospes, Evandri, I.

227. Riget, illic stat.---Gemini, Castor et Pollux, scilicet stant, I.

228. Corrupta, ignobili.---Ledeia, epexegesis, filii Ledae, I.

229. Nocturni, quia in nocte splendent, et quia domitores equorum erant. Equites, quia forte adhuc vivi nocte equitabant; vel propter duas stellas dicit, quae, dum moventur, equitare videntur, I, Vat. T.

230. Impendent, scilicet curvi.---Retinente, scilicet cursum, quo utebantur, Vat. T.---Retinente veru, id est sagitta, Vat. S.

223. Ald., Torn., Gall., Vera ratus quaecunque senatu auctore probentur. Ita Vat. A, sed probantur, non probentur. Cum Vat. A faciunt Alex., Egm., Pal., Widm. supra, codex Iureti. Heinsius ait, Thuan. et alios tam suos quam Weitzianos habere quaecunque senatu auctore probentur. Sed Weitzius habet probantur; quanquam affirmat, ita Aldum edidisse, in quo ego solum invenio probentur. Idem Weitzius innuit, in Widm. a prima manu esse quaecunque fiant auctore senatu; ad oram, fuant. Colerus etiam invenit fuant, Cauchius cluant, et ita emendandum censet quoties in Prudentio occurrit fiat, prima correpta. Prag., Mar., unus Rott., Weitz., Gis. aliique recentiores, quaecunque fiant auctore senatu. Rat., recenti manu, fiant quaecunque, abrasis prioribus. In Mar., mendum est sanatu. Notum est, senatum Romanum de religionibus iudicasse. Tertullianus, cap. 5 Apolog., Vetus erat decretum, ne qui deus ab imperatore consecraretur, nisi a senatu probatus.

224. Vat. A error est putabit.

226. Vat. A, Rat. a prima manu, Mar. a prima manu, Urb. vitiose, spoliatis gradibus. Existimat Grangaeus, Prudentium loqui de foro quod construxit Augustus, in cuius altera porticu erant statuae regum Latinorum, in altera Romanorum. Hercules dictus est Alcides ab Alcaeo avo, non patre, ut ait Iso; qui male Gades exponit.

227. Ald., Weitz., Widm., Bong., scribunt Archadiae. Rat., Mar., Arcadia. Prag., Archadio. Heinsio videtur durus et insolens loquendi modus hospes Arcadiae pro hospes Arcadis, hoc est Evandri. Gronovius opinabatur Arcadii, Heinsius Arcadis e fulvo. Fortasse Prudentius vult, Alcidis statuam ex aere Arcadiae esse, quasi ab Evandro iam olim positam. Scilicet riget aere Arcadiae.

228. Prag. pro nothi habet riget, et supra glossa in statuis aureis. Imitatur illud Supposita de matre nothos lib. VII Aen.

229. Vat. A, depravate, avo pro duo. Lactantius, lib. II, cap. 8: Deinde illud, quod Castor et Pollux bello Latino apud lacum Iuturnae visi sunt equorum sudorem abluere, cum aedes eorum, quae iuncta fonti erat, sua sponte patuisset, iidem bello Macedonico equis albis insidentes P. Vatinio Romam NOCTE venienti, se obtulisse dicuntur, nuntiantes, eo die regem Persen victum atque captum. Iso aliter explicat nocturni equites.

230. Fabr., Gis., Weitz. cum suis, Mar., Rat., Prag., alter Rott., vulg., retinentque veru, et Prag. addit glossam hastam, quam lectionem et explicationem approbat Mariettus. Ald., Vat. A, Iureti ms. impendent retinente solo; unus Rott., dependent retinente solo. Thuan., Oxon., Alex., Urb., Heins. et recentiores, impendent retinente veru. Sed Chamillardus et Heinsius putant, veru esse hastam sive instrumentum bellicum, ut veru sabellum apud Virgilium, et ita vertit versu Italico Ansaldus: Sono appoggiati alle lor' aste, e fatti Di fuso piombo arrestano i lor passi. Holstenius in epist. de Fulcris seu Verubus Dianae Ephesiae, ex glossario Latino optimae notae, in tribus codicibus Vatt. tradit, verua esse virgas aut virgulas ferreas. Exponit autem Prudentium de huiuscemodi fulmentis ferreis oblongis, quibus statuae solent retineri, ac putat errorem vulgi notari, eas statuas impendentes, et iam iam casuras admirantis. Hac lectione, quam Holstenius in codice Urbinate viderat, tuetur aliam similem lectionem editionis principis Romanae Minucii: Diana interim est alte succincta venatrix; et Ephesia mammis multis, et verubus exstructa; et Trivia trinis capitibus, et multis manibus horrifica. Scilicet verubus tota mammo si pectoris moles sustinebatur: nam illud signum instar Aegyptiorum simulacrorum pedibus erat arcte compressis. Holstenius affirmat, Georgium Fabricium, cum in suis exemplaribus constanter reperisset retinente veru, perperam correxisse retinentque veru. Nescio quo loco Fabricius id fassus fuerit, nisi quod in Comment. in poetas Christ. verbo GEMINI FRATRES affirmat lectionem hactenus depravatam fuisse; sed constat in veteribus edd. et mss. varias fuisse lectiones. Lectio et explicatio Holstenii mihi admodum placet; sed alia etiam defendi potest. Ets: enim legas retinente veru, adhuc intelligere licebit retinente ipsa hasta, cui innituntur.

232. Insignia, statuae, I.

234. Picus, filius Saturni, de quo Virgilius: Fecit avem Circe, sparsitque coloribus alas, I.

235. Epotum, syncope pro epotatum; datum a coniuge.---Sparsus, sparsum habens, I.

237. Mense, Ianuario, I.

238. Auspiciis, ominibus, auguriis, Iso.

239. Agitant, frequentant, I.

240. Calendarum, vocationum, I.

243. Catenam, malam consuetudinem quae ligat hominem, I.

246. Mense, quia in honorem eius octavus mensis appellatus est.---Adytis, templis, sacrificiis.---Flamine, sacerdote, I.

247. Augustum, Octavianum, I.

231. Vat. A, vitiose, suffusa. Egm. et Pal., suffosso. Antiquus est mos infundendi plumbum basi, ut statuae firmlus haereant. Christiani scriptores occasionem inde sumebant irridendi numina gentilium. Arnobius, lib. VI: Iam dudum istos videretis deos . . . . . a ruinarum casibus et dissolutionis metu, subscudibus et catenis, uneis, atque ansulis retentari: interque omnes sinus, commissurarumque iuncturas plumbum ire suffusum, et salutares moras signorum diuturnitatibus commodare. Et postea: Si permanendi necessitatem patiuntur, quid miserius his esse, aut quid infelicius poterit, quam si eos in basibus ita unci retinent et plumbeae unctiones? Iuretus multis probat ethnicos solitos aliquando vincula statuis iniicere, ne dei aufugerent. Arguit etiam imperitiam scioli cuiusdam, qui ad oram sui codicis adiecerat, Prudentii verba designare statuas fusiles et plumbeas. Tertullianus, cap. 12 Apolog., meminit plumbi in statuis: Ante plumbum, et glutinum, et gomphos sine capite sunt dii vestri.

233. Gis., Rat., Egm., Cauch., Widm. supra, Tros Italus: quod etiam volunt Oxon., Dros Italus, et Vat. A, Ros Italus, corrupte, vel quia in Vat. A. primae litterae versuum nonnunquam desiderantur. Mar. et Widm. iterum supra, dux Salius. Alii, dux Italus. Heinsius ita legit et distinguit Tros, Italus, ut Tros significet Aeneam. De Italo, Sabino, Iano, Saturno vide Virgilium lib. VII, ad quem respicere videtur Prudentius. Itaque assentior Gifanio verbo strata viarum, qui ex V lib. legit dux Italus, quem ducem appellat, quia princeps auctor fuit nominis Italiae.

236. Rat. ex correctione alicuius scioli sua sordida cuique. Ald., Mar. a secunda manu, Gis. et alii, sua cuique vetusta. Vat. A, sua cuique vetusto. Egm., Palat., sua cuique vetustas. Agna Iano etiam. Prag., Mar a prima manu, Oxon., Widm., Fabr., sua cuique sordens, ut cuique sit dactylus: de quo iam dixi. Molinaeus, in tractatu de Altaribus, putat multitudinem altarium, quam gentilibus exprobrat Prudentius, catholicos a paganis hausisse: at impudenter. Nam poeta irridet arulas sanguine sordidas, ante pedes hominibus monstrisque ubique locorum consecratas. Quid isthaec cum altaribus catholicorum?

237. Vat. A, male a prima manu, de mense ligatur. Celeberrimae erant calendae Ianuariae, contra quas sermo exstat S. Maximi. Vide Binghamum, Orig. Christ. tom. IX, lib. XX, cap. 1, § 3, qui has ferias sine ritibus idololatricis sub imperatoribus Christianis continuatas docet, sed ita ut concilia et Patres adversus eas inveherentur.

240. Ald. male legit ac interpungit gaudia ducunt. Festa Calendarum sic observantia crevit. In collect. Canonum S. Martini Brachar., cap. 73 ita habet: Non liceat iniquas observationes agere calendarum, et otiis vacare gentilibus, neque lauro aut viriditate arborum cingere domos. Omnis haec observatio paganismi est.

244. Huic versui in Mar., Rat. et aliis succedit lemma De simulacro Augusti.

246. Prag., Pal. et nonnulli alii, mensa, quod probat Cauchius, quia mensae in sacrificiis pro aris erant. Heinsius ait in vetustioribus esse mensae; sed ipse scripserit mense, nam id edidit in contextu, et ita legunt plerique. Hic mensis est sextilis. Augustus nuncupatus in honorem Augusti. De honoribus Augusto etiam viventi exhibitis, passim scriptores. Vide Horatium lib. II, ep. 1. Eius caput in nummis radiis coronatum cernitur. Constat etiam feminas fuisse eius flamines seu sacerdotes.

248. Strata, posteritas.---Pulvinar, lectus deorum, lectisternium altare, I.

249. Tituli, inscriptiones, honores, I.

250. Caesareum, Octaviani, I.

251. Quo, ut.---Livia, uxor Octaviani, I.

255. Viri, alterius, quam Octaviani, Iso.

256. Geniale, nuptiale, I.

257. Sponsus, adhuc, I.

258. Pactam, coniunctam, sponsam, Iso.

259. Ortum, nativitatem, I.

261. Fescennina, nuptialia carmina dicta ab urbe Fescenna; sive quia fascinum pellunt. Item Fescenninus deus nuptiarum dicitur, Iso. Nuptialia carmina, Mar.

262. Deum sortes, deorum responsa, I.

263. Taedas, nuptias, I.

266. Floras, inde floralia.---Creasti, deputasti, I.

250. Tacitus lib. I Annal.: Caeterum sepultura more perfecta, templum et coelestes religiones decernuntur: Quod ait poeta Iovis ad speciem, intelligo templum Augusto decretum, perinde ac Iovi solebant templa erigi. Chamillardus aliique probabili ratione putant, imaginem Augusti specie Iovis fuisse exhibitam. Post hunc versum in Mar., Rat. et aliis, De simulacro Liviae, uxoris Augusti.

251. Aid., mendose, adiacere. Ouzelius ad verba Minucii, Et divi caeteri reges, qui consecrantur, plura disputat de apotheosi Liviae, quam habitu et nomine Iunonis consecratam fuisse, ex his versibus colligit. Accedit Chamillardus. Mihi id non clare liquet. Nam verba poetae solum innuere videntur, Liviam deam esse factam more gentilium, et honores consecutam qui Iunoni tribuebantur. Livia etiam vivens per adulationem vocabatur Iuno, ut Augustus Iupiter. Grangaeus affirmat veteres libros habere quo Iulia Iuno, et bene, si adoptionem spectas. Nam Livia ab Augusto marito fuit adoptata, adeoque nomen Iuliae obtinuit. Exstant nummi in quibus diva Iulia Augusti filia vocatur. Nescio autem quinam illi sint libri veteres. Giselinus quidem coniiciebat legendum Iulia pro Livia, quia Augustus Iuliam filiam Agrippae obtrusit, a se, ut suspicio erat, corruptam. Sed dubium non est quin de Livia sit sermo.

254. Suetonius de Augusto cap. 62: Liviam Drusillam matrimonio Tiberii Neronis, et quidem praegnantem abduxit.

256. Ald. legit et distinguit gerebat, Pronuba iam gravidae fulcrum, et geniale parantur. Ita etiam videtur legisse Mariettus in suis, excepto Prag., ubi est paratur. Adhaeret Weitzius cum suis, sed in Bong. deest et post fulcrum. In Oxon., Alex., Urb., fulcrum et geniale parantur. Vera videtur lectio Giselini et aliorum, gerebat Pronuba: iam gravidae fulcrum geniale paratur. Sic lectus genialis apud Horatium; et lib. II in Sym., vers. 615, genialia fulcra; vers. 1083, fulcra iugalia. Pro iam Widm. tam, minus bene. Colerus, pag. 568 ad cap. 1 lib. VI Valerii Maximi, putat, Prudentium dehiscere in lectum genialem, de quo Valerius: Sanctissimumque Iuliae genialem torum. Liviam hic intelligi Lipsius docuit. Colerus hoc loco laudat suum codicem ms. Prudentii, quem nos sub Marietti nomine allegamus: ipsum vero Prudentium vocat ardentem, et piissimi zeli plenum poetam.

257. Iuvenalis satir. 6, vers. 599: Et vexare uterum pueris salientibus.

259. Augustus est vitricus, Drusus privignus; quia Livia erat uxor Augusti, mater Drusi.

261. Livia intra tertium mensem peperit: adeoque quodammodo inter nuptialia carmina. Giselinus obiicit Liviam ex adulterio cum Augusto concepisse, et Suetonium testem allegat. Verum Suetonius solum ait suspicionem eius rei fuisse. A Fescennio Etruriae oppido versus nuptiales, obscenitate pleni, Romam allati dicuntur. Hinc Fescennina licentia apud Horatium. Fescennia minus bene in nonnullis vulg.

262. Gifanius, verbo FAC, contendit legendum Utque deum sortes, sic Apollinis antra dederunt, ex vett. libris, in quibus tamen erat atque deum, et in uno cum litura idque deum. Heinsio displicet quod Gifanius pessimo exemplo ita castigare voluerit, nihil legem metricam moratus. Verum ipse Heinsius saepe ita peccat. Weitz., ut videtur, cum suis, Thuan., alter Rott., Mar., Prag., Rat., Alex., id Apollinis. Ald., Gis., Urb., et Apollinis. Balthus, de Silentio oraculorum part. 2, cap. 5, hos versus intelligit de responsis haruspicum, non de oraculis, quae iam cessaverant; negat vero ex his versibus argui, vetera oracula meras fuisse sacerdotum imposturas, etiamsi intelligantur de oraculis. Revera Dio non Apollinem, sed pontifices consultos narrat. Id tamen non prohibet quominus etiam Apollinis aliquod oraculum aut verum, aut confictum fuerit divulgatum. Iuvenalis, sat. 6, vers. 553: Quidquid Dixerit astrologus, credent a fronte relatum Ammonis, quoniam Delphis oracula cessant, Et genus humanum damnat caligo futuri. Van Daleus, dissert. 2 de Oraculis, ex toto hoc Prudentii loco arguit Augustum post mortem reddidisse oracula (conficta scilicet), et dum viveret oracula in vulgus fuisse sparsa, sive per ipsum, sive per ipsius et Tiberii adulatores.

263. Ald., perperam, cederet aedes. Pal., Vat. A, credere thedas. Mar., Prag., caedere tedas. Egm., Widm. supra, credere taedas. Alii probe, cedere taedas.

264. Mar., Widm. supra, nupta vocatur. Mar., aliena manu, iugatur.

266. Ald., Mar., flores inter, Veneresque, minus bene. Prag, Veneremque. Circus, et templum Florae inter Quirinalem, et Pincium montem collocantur.

267. In Vat. A desideratur sapiens. Prag., contra metrum, nec mirum, si quis enim sapiens. Cauch., Urb., bini Rott., dubitaverit, quod tenuit Heinsius.

272. Divi, omnes imperatores Romanorum divi vocantur.---Principis, Hadriani, I.

273. Gremio, lecto, lectulo.---Spoliatum, castratum, I.

274. Hadrianique, bonus propter hoc tantum.---Ganymedem, amasium.---Cyathos, vascula, I.

275. Porgere, pro porrigere.---Iove, Hadriano, I.

276. Ambrosii, liquidi, divini.---Lyaeum, vinum, quia leniter intrat, I.

277. Vota, preces.---Marito, Antinoum, quia sic propter turpitudinem maritum dicit, Ganymedes fuit amasius Iovis; ita Antinous Hadriani, I.

279. Nerones, reges, I.

282. Ascitae, evocatae, I.

283. Persuasum, placitum, I.

285. Paphiae, Veneri, a Papho insula, ubi colebatur.---Adulter, Vulcanus, I.

286. Successibus, prosperitatibus, felicitatibus.---Suos, suos dicit Aeneadas, quia ex genere Veneris Romani venerunt per Aeneam, I.

290. Impletis, quando venit plenitudo temporis, I.

270. Cauch., Weitz., enituisse. Sed Weitzius nullam discrepantem scripturam advertit, cum plerique habeant nituisse. Post hunc versum in Mar., Rat. aliisque multis exstat haec inscriptio: De cultu Hadriani, et Catamiti eius.

271. Iureti codex, Weitz., Mar., Prag., Rat. et alii, in sede. Gis. in contextu, et plures vulg. cum Ald., coelesti sede. Hunc locum explicat Picus Mirandulanus, lib. IV de rerum Praenotione, cap. 4: Nec Hadriani Caesaris exemplum longe abest, quando foedo est Antinoi captus amore; ob idque mortuo illi et divini honores designati, et cognomina urbs parata, compositis etiam, et ementitis oraculis, ut Spartianus, et ex nostris Athanasius, Aur. Prudentius, Eusebius, alii prodiderunt. Sed et in ipso lunae circulo ementita sedes excogitata, ut scribit Tatianus Adversus gentes, et innuit Prudentius quando ait illum COELESTI SEDE LOCATUM. Athenagoras scribit Graecos novum sidus Antinoum inter coelestes imagines confinxisse. De Antinoo videri etiam possunt Pausanias, Aurelius Victor, Tertullianus in Apolog., Casaubonus ad Spartianum, Bulengerus de Rom. Imp., Pignor us de Servis pag. 223, Baronius tom. II Annal. pag. 81, et Franciscus Mediobarbus Biragus Imper. Roman. numism. pag. 187, ubi multa affert. de Antinoi statuis per universum orbem terrarum, templo apud Mantineam et numismatibus.

272. Romani pueros procaces et quibus ad nefariam impudicitiam uterentur, delicias et de icia appellabant, ut ex Virgilio et Statio colligi potest. Catullus idem nomen transtulit ad passerem et amicas, Martialis ad columbam. Vide Pignorium loc. cit., pag. 95 et 96.

273. Fabr., morte virili; mendum puto.

274. Ald., non erat os dis Pergere. Legendum cyathos diis Porgere.

275. Medio in lecto amici discumbebant in conviviis, ut facile amatoris gremio incumberent, ut notat Chamillardus. Alioquin si tres in eodem lecto accumberent, in medio erat dignissimus. Feminae per initia assidebant, post etiam in sinu aut gremio virorum accubuerunt. Huc opinor respexisse Prudentium; quasi Antinous uxor fuerit Hadriani. Consule Bulengerum, de Conviviis lib. I, cap. 32.

276. Ald. et vulg. nonnulli, portare; melius potare. Ganymedes Iovi pocula ministrabat, Antinous cum Hadriano simul potabat. Quamvis ambrosia fuerit deorum cibus, nectar potus, recte poeta nectar vocat ambrosium, quia ambrosius sonat immortalem. Vide vers. 22 et seqq. hymn. 3 Cath.

277. In glossa, MARITO, Antinoum, corrigendum est Hadriano.

281. Thuan., fragiles pro fragilis. Nonnemo ad hunc locum id adnotat: Paganorum virtutes veras virtutes non fuisse, ostendit S. Augustinus contra Pelag. innumeris locis. Nihil magis invitus ago quam ut odiosis huiusmodi quaestionibus respondeam. Itaque solum dicam, S. Augustinum quovis alio sensu potius exponendum esse, quam ut videatur docuisse theses in Baio damnatas, scilicet 22: Cum Pelagio sentiunt qui textum Apostoli ad Rom. II, Gentes quae legem non habent, etc., intelligunt de gentibus fidei gratiam non habentibus. 25: Omnia infidelium opera sunt peccata, et philosophorum virtutes sunt vitia. 27: Liberum arbitrium sine gratiae adiutorio non nisi ad peccandum valet. Prudentio virtus fragilis est, quae nihil conducit ad gratiam et gloriam aeternam.

282. Mar., Egm., Widm., Weitz., iacentis. Heinsius coniiciebat Ascita terris sub relligione iacentes. Secutus id est Teolius cum uno Vat. probatissimo. Fortasse intelligit Alex., ubi tamen est Ascita e terris sub relligione iacentes, cum glossa illos. Alii, ascitae, scilicet famae, quod fortasse factum est ex ascita e terris.

284. Alicubi, censerunt, et vers. seq., blandes adulter, vitiose.

285. Rat., Weitz., Bong., cum se. In glossa legendum Mars, non Vulcanus.

289. Ald., Prag., Gis., triumphis.

290. In Vat. A desideratur se. Apostolus vocat plenitudinem temporis ad Galat. IV, 4.

291. Luce, sapientia, I.

292. Adytis, templis, I.

293. Iunonum, Iunonis et Liviae, I.

295. Crassis, stultis, I.

298. Id duxere, Romani in religionem suam, I.

299. Figuras, deorum, I.

301. Statuis, imaginibus vel columnis.---Neptunum, deum maris, I.

302. Cyaneas, aquosas, I, Vat. A.

303. Dryadas, deas sylvarum.---Napaeas, deas montium, I.

305. Perhibetur, vocatur, I.

307. Regnare, dominari, I.

308. Aeoliae, octo insulae sunt Siciliae, Vulcano propter ignis emissionem deputatae.---Aetnae, montis Siciliae, qui semper ardet, I.

309. Conspicuis, claris, lucidis.---Superos, coelestes deos, I.

311. Conditio, lex.---Vigilem, continuum, I.

312. Orbe, circuitu, I.

313. Praecipitem, velocem.---Per inane, quia nec sol, neque planetae caeteri septem fixi sunt in firmamento; sed per inane discurrunt, I.

315. Area, spatium campi, I.

316. Diffusius, latius, I. Latius est, Mar.

317. Emicat, salit, I.

292. Vat. A, male, angustique adytis.

293. Giselinus alteram Iunonem intelligit Proserpinam. Alii Liviam: quo confirmatur coniectura, Liviam specie Iunonis consecratam fuisse, ut alii imperatores et eorum uxores forma deorum dearumque exprimebantur.

294. Prag., barathri, perperam.

295. Ald., mendose, orbem.

296. Mar., haeserat, eadem manu correctum esse rati. Idem Mar., immersoque. Scilicet ex esse rati, mersoque factum est haeserat, immersoque. Post hunc versum, Rat., Mar., De cultura elementorum sub specie quorumdam non deorum, sed daemonum.

297. Ald., Gis. in contextu, et nonnulli vulg.: Quidquid humus, pelagus, coelum mirabile gignunt. Alii, Quidquid humus, quidquid pelagus mirabile gignit. Codex Iureti, gignunt, cum Widm. supra, Pal., Bong., Alex. a prima manu. Gallandius Aldi lectionem improbat, quia agit poeta de cultu elementorum, neque coelum quis dixerit gignere; et mox in seqq. de sole et luna sermo instituitur. Ego puto, in Aldi scriptura coelum pro aere recte accipi posse.

298. Weitz. cum suis, Rott. alter, Ox., Prag., Rat., Colerus ad Valerium Maximum pag. 568, induxere deos. Vat. A, Mar., adduxere deos. Rottend. prior, id dixere deos. Potiores Heinsiani, id duxere deos. Suspicatur Heinsius induxere deo, vel deis. Cassiodorius, lib. X Tripart. Hist., cap. 30, id dixit deificare elementa. Hanc insaniam exagitant S. Athanasius in orat. advers. gentes, et Lactantius lib. II, cap. 5 et 6.

299. Ald., Iureti codex, Pal., Egm., Widm. supra, formant elementa.

302. Cyane in fluvium conversa fingitur a poetis.

303. Ald., silvam. Aliqui scribunt Napheas, alii Napeas, alii Napaeas.

305. Ald., perhibetur qui virtute. Pal., qui in virtute.

306. Heinsius coniicit deis et nomine, et ore Assimulatus: idque in nonnullis editionibus exstat. Alex., deus nomine, supra recte et nomine.

307. Prag., Mar., Bong., Gis., Heins., assimulatus. Ald., Weitz., Teol. cum aliis, assimilatus. Weitz., Prag., Mar. a prima manu, Rat. a veteri manu, nec iam regnare. Melius necnon.

308. Huic versui subiicitur lemma De cultura solis, quem putant Apollinem.

309. Vat. A, minus bene, conspicuus. Hic versus et duo sequentes leguntur lib. IV Astron. poet. Hygini, cap. 13 de Sole, in fine, ab impudenti sciolo inserti, quod multi non adverterunt, etiam praemonente Delrio Comment. in Med. Senecae, pag. 72 et 73, qui notat priores duos citari a Calpurnio Basso Comment. in Germanici Phainom. simili flagitio, nisi Bassus hic ignobilis quispiam, et tanto recentior Prudentio sit, aut imponant qui eos Commentarios illi imputant. Vide infra notanda ad vers. 365. Romani solem praecipuo honore colebant. Templum Solis et Lunae exstabat prope amphitheatrum. Augustus soli obeliscum horarium in campo Martio dedicavit, qui nunc augustea Pii VI P. M. munificentia ante curiam Innocentianam erigitur. De hoc obelisco exstat integer liber Angeli Bandinii.

315. Heinsius suspicatur procurrit

317. Prag., male, hic volucri.

318. Heins. cum Thuan., Mar., Prag., Weitz., Gis. in contextu, breviorem. Alii breviore. Nunc quidem omnibus placet terram breviorem sole dicere. Olim dissentiebant Stoici, Lucretius, Lactantius, alii.

320. Sideris, solis, I.

322. Contractior, brevior.---Orbis, circulus, I.

324. Circinus, circulus solis, sol.---Meta, fine, I.

329. Subit ortu, ascendit, crescit, surgit, I.

331. Facem, splendorem.---Trionum, septentrionum ad septentrionalem plagam, I.

334. Hic erit, ironice, I.

341. Solemne, solitum, Vat. A.

342. Haudquaquam, nequaquam, I.

343. Agit, facit, I.

344. Agitare, ducere, I.

345. Commenti, arbitrantur.---Radios, coronam auream.---Verbera, flagello utitur, I.

346. Anhela, fatigabunda, I.

347. Inaurati, deaurati.---Orichalci, aurichalcum dicitur quasi auri aes, nam calchos Graece, aes vocatur Latine. Vel si dicas orichalcus, montis aes interpretabitur; ori enim mons, I.

348. Iusserunt, ludendo pinxerunt, Iso.

349. Trabeas, genus vestimenti, vel vestem regalem.---Curulem, sedem curulem, sedes curialis, I.

350. Cernuat, humiliat, inclinat, I.

351. Aenipedum, quia aeneos pedes habent.---Equorum, tanta stultitia, ut homo crura equorum oscularetur, Iso.

354. Hoc tamen utcunque, quod solem et lunam et stellas adorabant, utcunque dicit tolerabile; quod tamen deos inferorum colebant, hoc peius multo iudicat, Iso.

320. Pal. a prima manu, circinus. Legendum circulus.

322. Vat. A, nonne. Cauch., coelo minor.

323. Rat., cursu. Pro div. lect. supra minuto charactere tractu.

324. Vat. A, mendose, interiora. Prag., laboret, minus bene.

328. Vat. A, corrupte, molem pro solem. Aldi error regia pro regio. Vide quae Elmenhorstius et Ouzelius notant ad Minucii verba pag. 238: Sol demergit et nascitur.

329. Prag. minus bene, ortus.

331. Ald., non torquere.

334. Prag., Ergo erit ille deus, praescriptus lege sub una. Non probo.

335. Petavius, tom. I, lib. V, cap. 3, de libertate agendi et non agendi disputans, Hoc, inquit, veterum illa omnia persuadent testimonia, quae hactenus adduximus: quaeque nos disertissimis ad idem institutum versibus concludemus. Tum profert hunc versum et seqq., Libertas laxior ipsi, etc. Confer vers. 693 Hamari.

338. Iuvenalis sat. 1: Cur tamen hoc potius libeat decurrere campo.

342. Prudentium imitatus videtur Corippus vers. 344: Sed factor solis, postquam sub sole videri Se voluit.

343. Ald., non bene, subiectus ait.

344. De curru solis aliisque adiunctis Ovidius lib. II Metamorph., soli quadrigae, lunae bigae attribui solent.

345. Vat. A, vitiose, rapidos capitis, Urb., Gis., et cavitis radios; id factum ab iis qui vim caesurae in producenda syllaba, et consuetudinem Prudentii ignorabant. Iuretus fuse hic disserit de radiis quibus ornari solebant capita, ex Velleio, Suetonio et aliis; arguitque morem formandi in templis simulacra sanctorum ex simili consuetudine in statuis Caesarum videri profluxisse. Consule de hoc coelitum nimbo Comment. Antonii Francisci Gorii de Mitrato Iesu Christi Capite. In Aldo mendum est verbere.

346. Vat. A, ut frenos.

347. Vat. A, Ald., inaurata, minus bene.

349. Inter insignia consulatus erat scipio eburneus, cui insidebat aquila. Iuvenalis sat. 10: Da et volucrem, sceptro quae surgit eburno. Vide Hymnum S. Romani, vers. 148 et seqq. Grangaeus solos eos putat designari qui triumphum adepti fuerant. Trabea est toga virgis purpureis instar trabium distincta. Sella curulis propria erat dictatoris, consulis, censoris, aedilis curulis.

350. Ald., Mar. a prima manu, Gis., cernuaque ora. Plerique, cernuat, etiam Gifan. et Iur. codd.

351. Ald., codex Iureti et Gis. ad oram, aeripedum, quod malebat Cauchius, et rectissimum dicit Gifanius ex vet. lib., improbante Heinsio.

353. Vat. A, depravate, tura pro thure. Virg. IX Aen., Et templum thure vaporat. Paschalius, de Coronis lib. III, cap. 6, lora currus quo sol vehitur, rosis operta ex hoc loco notat, et pluribus confirmat roseum colorem a poetis in coelum invectum. Post hunc versum inscriptio in Rat. et Mar. haec exstat; De lunae cultura, quam et Dianam dicunt.

354. Lib. XIII Sapient., vers. 6, de his qui elementa, solem et lunam deos putaverunt: Sed tamen adhuc in his minor est querela. In Mar. a prima manu, est colorabile, mendose. Ald., Torn., quid? quod et istos. Pal., Rat., et ipse, quod defendi nequit. Apud Gall. aliqui, tolerabile quidquid et istos, perperam.

356. Eumenidum, furiarum.---Stygio, infernali.---Exerit, elevat, I.

358. Adire, cum responso.---Quirites, Romanos, I.

364. Spargere, quia venatrix erat, I.

365. Sublustri, sublucido, parum lucenti, I.

366. Calamos, sagittas.---Latonia, a Latona matre. Lucina vel Luna in coelo, Diana vel Latonia in terris, Proserpina vel Hecate apud inferos, id est centum potestatum, I.

367. Solio, barathro, I.

368. Megaerae, illius furiae: nomen furiae, I.

369. Triviae, tribus viis, I.

373. Subigit, compellit, Mar. Compellit ipse daemon, I.

374. Figat, sagittat, I.

379. Sacraria, templa.---Ditis, Plutonis, I.

380. Infausta, infelici.---Fusus, interfectus.---Arena, metonymia, id est in theatro, Iso.

381. Lustratae, purgatae.---Phlegethontia, infernalis.---Romae, homines diis infernalibus immolabantur, I.

356. In Rat., prioribus abrasis, inepte subrogatum est Regina Eumenidum Stygio ab sciolo, qui metricae legis ignarus metrum voluit reformare. De Proserpina et eius cultu Minucius Felix: Diana interim est alte succincta venatrix, etc. Ubi commentatores ex Prudentio aliisque rem totam illustrant.

359. Virgilius, lib. VI, Sterilemque tibi Proserpina vaccam.

360. Ibid. Virgilius, Voce vocans Hecatem coeloque, Ereboque potentem.

361. Gis., nunc biiugas. Alii constanter bigas. Ausonius et Claudianus iuvencos et iuvencas tribuunt lunae. Ovidius et vetera anaglypta Capitolina et musei Pio-Clementini equos, Festus mulos. Hic etiam imitatur Virgilium, lib. VI, Vocat agmina saeva sororum.

362. Oxon., super his, ut boves oestratos, quos vocat Columella, designet. Id notat Heinsius. Lectio vulgata unice vera est.

365. Egm., splendit. Hic versus cum duobus seqq. ab inepto aliquo sciolo insertus est libro IV Astron. Hygini, cap. de Luna: qui propterea in editionibus recentioribus Hygini omissi sunt. Delrius iam olim id observavit. Vide supra comment. ad vers. 309. In Commentariis in Arati Phaenomena sub nomine Caesaris Germanici inseritur hic et vers. seq. in prognosticis, ubi de Luna. Luna eadem Diana, eadem Proserpina vocata, id est coelestis, terrestris et infernalis. De qua quidam: Denique, etc. In vers. seq. male, iacet calamis. Meursius, lib. IV, cap. 3, Crit. Arnob., suspicatur librarium festinantem omisisse, vers. 367, Cum subnixa sedet, etc.

366. Palat., calamis, perperam. Succinctae crura Dianae in statuis veteribus adhuc cernere licet. Hac de causa Aeneas, cum se illi conspiciendam praebuisset Venus Nuda genu, nodoque sinus collecta fluentes, dubitavit An Phoebi soror, an Nympharum sanguinis una esset. Virgil. lib. I Aen.

367. Prag., dum subnixa. Ald. aliique scribunt coniunx. Post hunc versum Weitz., Widm., Bong., Mar. a prima manu, Prag., Rat., Urb. et alii inserunt hunc alium, Cum rapitur, furia est, et torvi Plutonis uxor. In Prag., Dum rapitur. Deest in Alex., optimis Heinsianis aliisque. Heinsius ait, alibi quoque a Prudentio corripi secundam in Plutonis. Falsum puto. Non enim invenio in Prudentio Plutonis, aut alium casum obliquum, nisi infra vers. 398, Plutonis fera vota sui, ubi secunda producitur. Ita etiam o in Plutonia longa effertur. Quod autem vers. 99 hymni 5 Peristeph. Weitzius legit Illos reorum Plutones, aliter esse legendum ostendam ad eum locum. Versus aperte superfluus est; posset autem ad rationem metri legi Cum rapitur, furia est, torvi Plutonis et uxor.

369. Mar., Weitz. cum suis, Prag., quaeras.

373. Egm., erroremque.

375. Prag., lethali funere, minus bene.

376. Mar. a prisca manu, deprensos; Prag., depressas, male.

377. Prag., obruat.

378. Huic versui in Mar. et Rat. succedit titulus Quod venerabatur in spectaculis.

379. Lipsius Saturnal. serm. lib. I, cap. 3, ostendit gladiatores Marti vel Saturno potius fuisse dicatos: et haec Prudentii verba intelligi posse ait de Saturno, ut poeta Ditem pro Saturno posuerit, aut etiam gladiatores Diti sacros fuisse, quia Manibus placandis dabantur. Tertullianus et Salvianus affirmant gladiatorum spectacula sacra fuisse Marti; Lactantius, Ausonius et Plutarchus Saturno. Prudentius ita explicari potest, ut haec spectacula sacraria Ditis appellet, quia his homines pereunt, et ad inferos detruduntur. Eadem difficultas iterum occurrit vers. 397 seq., Ad aram Plutonis.

381. Prag., lustrante, perperam.

382. In Vat. A videtur esse sed quid, ut revera est in Egm. et Pal.

383. Ald., minus bene, quid mores iuvenum. In plurali numero alii etiam dixerunt mortes, ut Manilius, Seneca, sive quis alius in lib. Controvers., et Lactantius, qui librum edidit de Mortibus persecutorum. Lipsius, loc. cit., cap. 14, refert Prudentii verba pasta voluptas, et ad marginem addit Malo PARTA. In Vat. A est parta. Prudentius dixit sanguine pasta de aquila hymn. 3 Cath. vers. 167. Grangaeus ait alios legere pacta. Frequenter de hoc spectaculo voluptas usurpatur. Vide quae Brosseus congessit ad lib. V Cassiodori, ep. 42, Voluptatem praestat sanguine suo.

384. Caveae, arenae, theatri, Mar.---Funebris, mortalis, I.

385. Amphitheatralis, circulus; vel luxuriose amphitheatrum, muro circumdatus locus theatri: theatrum est spectaculum ubicunque positum, Iso.

386. Charon, diabolus, I.

387. Inferias, exsequias mortuorum.---Sacro, exsecrabili, ut auri sacra fames; vel secundum eos qui ita putabant, I.

388. Iovis infernalis, orci, I.

389. Arbiter, index, iudex, Iso.

390. Regem, regnantem, I.

391. Censere, construere.---Litanda, sacrificia, I.

392. Relligionis, divinitatis.---Subternis, subterrenis infernalibus, I.

393. Ministrum, diabolum, I.

395. Taurica sacra, Taurica regio, in qua Iunoni peregrini immolabantur, quod Romani reprehendebant; quod tamen ipsi novissime fecerunt, I.

396. Latiari, Romano a Latio, I.

398. Quid sanctius, ironice, I, Vat. A.

399. Egestum, effusum, I.

401. Rimeris, scruteris. I.

402. Inficiaris, negas, I.

403. Manibus, infernalibus, I.

404. Marmora secta, scripta, Vat. A. In quibus scriptum erat DIS MANIBUS.---Lego, video.---Latina, via, I.

387. Prior Rott. pro div. script., Cauch., munere sacro, ut ad munera arenae alludat. Vat. A, sanguine sacro.

389. Ald., prior Rott., obscuro placidus requiescit Averno. Et distinguit Ald. in istis. Arbiter. Non placet.

390. Gifanius, verbo PROMERITA in vet. lib. observavit regem populum, cum antea in vulg. legeretur regem populis. Sententia non cadit in imperatorem vel imperatores, quos Prudentius alloquitur in hoc opere. Imitatio Virgilii est I Aen., Hinc populum late regem, belloque superbum. Exstat etiam populum in Thuan. Urb., Alex. a prima manu. Intellige populum Romanum.

392. Weitz. pro div. script., sub terris. Vide comment. ad vers. 922 Hamart., et vers. 443 huius libri.

394. Vat. A, Cauch., Iureti codex, funera donet, cum Egm., Pal.

395. Prag., manutaurica, corrupte, pro iam Taurica. Mar. a prisca manu, iam turica; male. Nonnulli, qui hunc versum allegant, traiiciunt ita verba Arguere incassum iam Taurica sacra solemus. Legendum cum mss. Incassum arguere iam. Producitur e postremum in arguere ratione caesurae. Colerus, ad Valer. Max. pag. 568, sacra Taurica intelligit esse suovitaurilia. Weitzius exponit de sacrificiis quae Plutoni tauris et nigra pecude fiebant. Nullus est dubitandi locus, quin sermo sit de sacrificiis Tauricae insulae, sive, ut frequentius et verius loquimur, peninsulae. Hyginus fabula 120: Quorum (Tauricorum) fuit institutum ut qui intra fines eorum hospes venisset, templo Dianae immolaretur. De Diana Taurica et victimis humanis illi caesis agunt Tertullianus, Athanasius, Augustinus, Lactantius, Cassiodorius, Eusebius Caesariensis, ut plures ethnicos praeteream. In glossa pro Iunoni legam libentius Dianae.

396. Ald., Latiali; Vat. A. Laciari; Plerique, Latiari. Prag., Funditur humanum Latiari in sanguine munus. Prudentius loquitur de ludo gladiatorio in honorem Iovis Latiaris. Lipsius, de Amphitheatro, monet Latiari esse in dandi casu, scilicet Latiari Iovi. Ex hoc ac similibus locis nonnulli arguunt victimas humanas Iovi Latiari solitas immolari. Verum intelligendum est, Iovem sanguine humano eorum coli, qui aut in certamine gladiatorio occidebantur, aut damnati ad bestias peribant. Tertullianus, cap. 9 Apolog.: Remitto Tauricas fabulas theatris suis. Ecce in illa religiosissima urbe Aeneadum piorum est Iuppiter quidam, quem ludis suis humano proluunt sanguine. Sed bestiarii, inquitis. Hoc, opinor, minus quam hominis. Videri possunt notae Pamelii, Minucius, Iulius Firmicus, Lactantius, Tatianus et alii, qui huiuscemodi immanitatem Romanis exprobrabant. Eam a religione Christiana tandem abolitam, inter maxima beneficia hominibus a Christo collata reponimus.

397. Ineptus corrector in Rat., abrasis prioribus, supposuit Illeque consessus spectantum. Pal., concessusque. Egm. a prima manu, consessosque, male. In ed. 2 Cell. mendum puto consessus ille. De consessu in amphitheatro vide comment. ad vers. 372 Hamart.

404. Mar. a prima manu et Weitz. cum suis, quaecunque. Longe melius est quacunque. In viis publicis sepulcra olim Romani collocabant, et, ut videtur, etiam Iudaei. Genes. XXXV, 19: Mortua est ergo Rachel, et sepulta est in via quae ducit Ephratam. De via Latina Iuvenalis satir. 1: Quorum Flaminia tegitur cinis, atque Latina. Et sat. 5: Clivosae veheris dum per monumenta Latinae. In via Salaria monumentum erat pretiosi operis Licinii tonsoris et liberti Augusti, ut tradit Cornutus sat. 2 in Persium. Viae aliae sepulcris celebres fuerunt Appia, Aurelia, Lavicana, Laurentina, Ostiensis, Praenestina, Tiburtina. Dissertationem de Viis publicis anno 1786 Romae edidit cl. Vincentius Bartoluccius, primi subsellii iureconsultus. An autem haec sigla D. M. aut D. MA., quae in sepulcris Christianis nonnunquam apparent, significent Diis Manibus, an aliud, inter Fabrettum et Mabillonium certatum est, quorum hic inscriptionem illa in semper profanam esse contendebat, ille negabat. Lupius, in dissert. de Baptisteriis, num. 158 et 159, inscriptionem profert, quam Christianam esse censet, et Diis Manibus ab ignaro aliquo neophyto positum, et a presbytero qui coemeterio praeerat non animadversum; quod interdum accidisse satis est verisimile. Inscriptio est huiusmodi:

DIS MANIBVS PRINCIPIO FILIO DVLCISSIMO SVO POSVIT QVI VIXIT ANNIS VI. DIE XXVII. IN PACAE

Cl. Caietani Migli re erudita de Diis Manibus exstat dissertatio, de qua rursus pag. 1172.

405. Salaria, via: salarium est cibus qui sepulcra mortuorum custodientibus datur; sed pro omni praebenda ponitur, I.---Bustis, sepulcris, Vat. A.

406. Orci, Orco iuro: inde Orcus, eo quod iurat, neminem se sine morte dimittere, I.

408. Regia, aula, I.

410. Princeps, Constantinus.---Gemini tyranni, Maxentii et Licinii, I.

414. Arcebat, expellebat.---Septena ex arce, ex septem collibus qui sunt in Roma. Septenam arcem dicit quia in septem colliculis constat Roma, I.

415. Ingemuit, Constantinus, I.

416. Equidem, certe, Iso.

417. Cluis, abundas, praecelles, I.

418. Circumfluis, abundas, I.

419. Propter, iuxta, Iso.

420. Livida, obscura, Iso.

421. Hebetat, obumbrat.---Ob, circum, I.

424. Caeruleas, nigras, I.

425. Tollas, ut, I.

426. Nimbosa, tenebrosa, Iso.

430. Submissa, inclinata.---Regina, Roma, I.

432. Superstas, superior es, Vat. A.

433. Nugas, ineptias, I.

434. Cariosorum, putridorum, deficientium; caries, putredo, quam teredines faciunt in ligno, I.

436. Bractea, lamina auri.---Gypsum, genus terrae est, de qua imagines faciunt, I.

405. Cornutus in Persium ait salarium proprie esse victum unius dici, cui sal imprimis inseruit. Iso minus placet. Post hunc versum Rat. et Mar. apponunt lemma Romam alloquitur.

406. Prag., hic quibus hunc titulum scribis. Ald., dic, quibus hinc scribis titulum. Vat. A et nonnulli Heins., dic, quibus inscribis titulum. Plerique, dic, quibus hunc scribis titulum.

407. Vat. A, vitiose, verito ceu.

410. Pal., Vat. A, gemini victor de caede. Egm., male, gemini victor caede: a secunda manu, gemini victor de caede, aut gemini devictor caede: non enim clare explicat Weitzius lectionem hanc Egm. et Pal. Principem hunc esse Theodosium, certum est. Tyrannos intellige Maximum et Eugenium. Grangaeus obiicit Prudentio, quod in hac historia enarranda paululum a vero deflectit: siquidem Theodosius, victo Maximo, triumphavit anno 389, nec, devicto multis ann s postea Eugenio, Romam rediit. At vero etsi concederem ordinem narrationis aliquatenus esse turbatum, non tamen esset propterea falsitatis arguendus poeta qui non ait aperte Theodosium triumphasse, postquam duos tyrannos vicerat. Caeterum in ipsa quae sequitur oratione Theodosii mentio iterum fit gemini tyranni a Theodosio victi.

413. Ald., noctis adumbratae.

414. Vat. A, mendose, arcebit. De hac loquendi ratione liquidum serenum, superum serenum et similibus, Dausqueius in Comment. ad Silium, lib. XII, vers. 4.

417. Egm., Iureti membranae, clues. Mar. a prima manu, superbum.

421. Heins., Cham., Teol., mendose, ab ora. Egm. scribit hebitat. Prag., obumbrat pro ob ora, Rutilius, lib. I Itin., vers. 193, puritatem coeli Romani laudans, ait: Nec locus ille mihi cognoscitur indice fumo.

423. Prag., obfusas video. Widm. et Bong. a prima manu scribunt circumferier.

424. Ald., et nigra idola volare, Rat., prioribus erasis, idolaque nigra volare. Neutrum est ab auctoris manu. Grangaeus Aldo adhaesit.

430. Scriptores Prudentii aequales passim Romam reginam appellant.

432. Rat., superstes, lege superstas.

433. Nugas vocat idolorum cultum et fabellas aniles a Numa inventas. Aliqui ipsa idola nugas vocari dicunt, ut naenias alibi.

434. Prudentius non semel monstra, et portenta deos gentilium vocat. Minucius: Tot sunt Iovis monstra quot nomina. Virgilius VIII Aen., Omnigenumque deum monstra, et latrator Anubis.

435. In cod. Theod., tit. de Paganis, leg. 12, quae lex a Theodosio lata est anno 392: Si quis vero mortali opere facta, et aevum passura simulacra imposito thure venerabitur, etc.

436. In Rat. ex gypsus factum gypsum. Prag., male, gypsea. De gypseis veterum imaginibus Arnobius lib. VI, Firmicus, Capitolinus in Gordiano. Imagines gypseae nonnunquam bracteis metalli inducebantur. Confer versionem Italicam operis Ioannis Winkelmann, Storia delle arti del disegno, cum eruditis adnotationibus Caroli Fea I. C. lib. VII, cap. 1.

437. Rarescit, deficit.---Sensim, paulatim, Iso.

439. Terens, planans, I.

441. Conficit, corrumpit.---Crebro, multiplici, I.

442. Astrum, sol, vel luna, I.

447. Geniusve, deus loci, I.

449. Pagis, villaticis: Pige Graece fons: inde pagani, villani, quia circa fontes antiqui villas ponebant, et ideo villani dicuntur, quia longe remoti sunt a civitate Dei, I.

450. Penes, iuxta, I.

453. Lanietur, sacrificetur, I.

455. Te, o Roma, I.

459. Immanes, crudeles, I.

460. Rudes, stulti, I.

461. Procinctus, apparatus bellicus, vel bellica praeparatio, I.

462. Dictemus, constituamus, I.

437. Vat. A, Mar., Rat., Prag., Egm., Pal., Bong., Weitz. aliique, texerat. Ald., Gis., vulg. nonnulli, texerit, quod nescio an sit melius. Alicubi texeris, mendose. Notanda est efficacia verbi rarescit.

438. Ald., Bong., Widm., Mar., laminis. Rat., lamminis. Vat. A, Weitz., Gifanius ex vet. cod., lammis. Egm., lammis commisit avenis, male. Verior est lectio lamnis tam in Prudentio quam in Horatio, lib. II, oda 2. Gifanius contendit veteres extulisse lamma pro lammina.

439. Vat. A, in parte. Egm., corrupte, impartae, apud Weitzium. Heinsius in codem Egm. invenit in parte, et a secunda manu, impacta. Ald., Torn., gravata. Weitz. cum Bong. et Widm. a prima manu, cavato. Mariettus innuit ex his verbis lima terens corrigi posse Isidorum in scobina. Puto, indicari caput 19 lib. XIX: Taratrum quasi teratrum. Scofina dicta, quod haerendo scophen faciat; ubi fortasse legendum quod terendo.

441. Codex Iureti, Vat. A, Oxon., contegit. Pal., Egm. a secunda manu, contiguam effigiem. Egm. a prima manu contigiem, effigiem. Heinsius hinc coniicit contigit effigiem. Plerique, conficit effigiem.

443. Supra vers. 392, subternis antris de inferis, et hac vi quae subter operta est.

444. Prag., Widm. a prima manu, inferni, minus bene.

445. Aldus ediderat Sed nec virtutes Deus hominum, aut animarum. Emendavit Sed nec virtutes Deus aut hominum, aut animarum. Alii habent Sed nec virtutes hominum Deus, aut animarum. Prag., aut tenebrarum. Sententia est, Deum non esse virtutes hominum, ut pudicitiam, fidem, neque vagas formas animarum et spirituum, ut daemonum et angelorum, tenui sub imagine.

446. Ald., mendose, vagi. Virgilius VI: Et ni docta comes tenues sine corpore vitas Admoneat volitare cava sub imagine formae.

447. Iuretus advertit, alias legi tibi sit lucus, geniusve, et defendi posse hanc scripturam, cum maximam religionem pagani lucis tribuerint. Prudentius idola saepe vocat umbras: sic supra vers. 195, Umbra Penatum.

449. Cur ethnici a pagis dicti fuerint pagani, plures afferri solent causae, ut indicavi ad vers. 6 praefationis huius libri. Vide etiam infra ad vers. 621. Mihi vera haec esse videtur, quae ex his versibus depromitur, quia scilicet in pagis superstitio maxime vigebat, adeoque illi omnes qui superstitiose idolorum cultui post religionem Christianam ubique disseminatam adhaeserunt, iure pagani vocati sunt. Heraldus, in Arnobium pag. 4, intelligit paganos idololatras dictos, quia non amplius terrarum orbem occupabant, sed in angustum coarctati et quasi pagis quibusdam conclusi erant. Putat, obscuram fuisse etiam olim originem huius appellationis, sicut nec nos adhuc satis liquido scimus unde Huguenoti appellati fuerint. Gothofredus ad leg. 13 de Paganis cod. Theod. appellationem paganorum sub Christianis imperatoribus coepisse affirmat, cuius antiquissima, quae ipsi occurreret, mentio exstat in leg. 18 de Episcopis anno 365: Gentiles, quos vulgo paganos appellant. Existimat autem vulgus Christianorum, qui variis olim dicteriis a gentilibus fuerant appellati, nomen paganorum gentilibus reposuisse, quasi simplices, rusticos et agrestes dicerent.

450. Mar. a prima manu, quis penes, perperam. Aldi etiam error est penes omnes.

451. Mar. a prima manu contra metrum et sensum, honorificos quos.

452. De monstris diis iam dixi. Vide Heraldum ad Tertullianum, cap. 22 Apolog., et ad Minucii verba: Ut nidore altarium vel hostiis pecudum saginati.

453. Egm. scribit lucu pro luco.

455. Prag., et iura.

458. Prag., tenendum, non ita bene.

459. Aldus, id sapere.

460. Prag., nulla fidei ratione.

461. Ald. seu vos, lege seu nos.

463. Tyrannorum, Maxentii et Licinii, I.

467. Signo, crucis, I.

469. Te, o Roma, I.

471. Pactae, sponsae, I.

472. Intercepta, ablata, I.

473. Tenebris, carcereis, Iso.

474. Nupta, virum habens.---Regis, regem dicit quemcunque dominum, I.

475. Furorem, amorem, I.

476. Dabat, sustinebat, I.

477. Ergastula, ergastron operatorium; ergon enim opus, vel erga pluraliter, unde synergus cooperator, I.

478. Mussans, murmurans, Iso.

480. Prodidit, manifestavit.---Convexa, curva, I.

482. Christicolae, Christicolam ducem se vocat Constantinus, I. Constantini, Vat. A.

483. Milvius, pons dicitur in Tiberi, ubi Constantinus Maxentium interfecit, I. Tyrannum, Maxentium, Vat. A.

484. Quanam, cur.---Victricia, ita crucem Christi vocat, quam in vexillis gerebant, I.

463. Vide Demsterum, pag. 66 ad vers. Corippi: Regnaque sub vestris venient fortissima plantis. Prudentius poetice loquitur: non enim Theodosius triumphavit aut Romam venit post victum Eugenium.

464. Prag., agnoscat. Retine agnoscas.

465. Muretus lib. XIII Var. Lect., cap. 8, Petrum Crinitum egregie refellit quod Theodosio hanc impiam legem affingere non dubitaverit lib. IX de Honesta Disciplina, cap. 9: Cum sit nobis cura diligens in rebus omnibus superni numinis religionem tueri, signum Salvatoris Christi nemini quidem concedimus coloribus, lapide, aliave materia fingere, insculpere, aut pingere. Sed quodcunque reperitur, tolli iubemus, gravissima poena eos multando, qui contrarium decretis nostris et imperio quidquam tentaverint. Verba legis cod. Iustin. lib. I, tit. 8 sunt: Signum Salvatoris Christi nemini licere vel in solo, vel in silice, vel in marmoribus humi positis insculpere vel pingere: sed quodcunque reperitur, tolli, gravissima poena multando eo qui contrarium statutis nostris tentaverit, specialiter imperamus. In versibus Prudentii crux gemmata intelligi potest in vexillorum purpura, gemmis intexta, solido ex auro in vertice hastarum. Confer Baronium ad annum 312, ac plures alios qui triumphos crucis praedicant.

466. Post hunc versum in Aldo, Mar., Rat. et aliis titulus est De potentia crucis. In Urb., De laudibus crucis, et eius potentia. Huiusmodi lemmata in multis desunt.

467. Vat. A, mendose, vinctus pro invictus. Ald., Egm., Pal., ultro, minus bene, pro ultor. Theodosius exemplum Constantini allegat, ut Romanis potentiam crucis persuadeat. Non ergo loquitur Constantinus, ut vult Chamillardus et cum eo nonnulli recentiores. Nam qui loquitur vers. 422 ait, Obscuras video, etc., postea Censeo . . . . Non patiar . . . Me duce . . . Dictemus . . . Calcemus. Et post expositum exemplum Constantini, Ergo cave, egregium caput orbis . . . . . Deponas iam festa velim, etc. Et Constantini quidem victoria, ut iam antiqua, narratur: Scis ipsa . . . Meminit clarissimus ordo, qui tunc, etc. Historiam narrat Eusebius in Vita Constantini.

468. Egm., solvit mirabile. Non probo.

469. Prag., male, pestiferam.

471. Vat. A, mendose, ut sis.

472. Mar. scribit dyroque. Gallandius malebat raptae, ut ad pactae referatur. Sed bene est rapta, hoc est foedera intercepta et rapta.

473. Heins. cum Thuan., inter vincula flebat; secuti eum sunt recentiores. Prag., inter vincla gemebat. Mar., lugebat, repugnante metro. Plerique, inter vincla luebat. Constructio est: Sponsus immersus tenebris dura inter vincula luebat foedera sponsae intercepta, diroque satellite rapta. Sed non satis concinnum est luere foedera intercepta, et sponsus melius dicitur gemens foedera intercepta.

475. Mar. a prima manu, domino, male.

476. Haec non esse a Prudentio exaggerata, ex Eusebio aliisque antiquis historicis constat. In Mar. a prima manu, Bong. a prima manu, maritales; melius maritalis.

477. Ald., Gis., puellarum, patrumque. Scripti plerique, puellarum patribus. Pal., male, patribusque.

480. Mar., Weitz., Prag., Rat., Colerius ad Valerium Max. pag. 568, Widm., convexa animis. Potiores Heinsiani, Ald., Gis., Heinsius, confessa nimis. Ita Alex. cum glossa publicata. Alii, connexa animis. Opinatur Heinsius confessa animos suspiria.

481. Abest hic versus ab Egm., Boherio veterrimo, priore Rott., Vat. A, Pal. Adest in aliis. Aldus habet nimiam pro nimiae, et distinguit traxit. Vim, cum intelligi potius debeant suspiria confessa vim libertatis. Gallandio placet nimiam cum Aldo, non nimia cum Chamillardo. Ego in Chamillardo lego nimiae, nempe libertatis, quod melius est.

482. Vat. A a prima manu, Christicolis, male. Non loquitur Constantinus, ut vult Iso, sed Theodosius. Aemulatur Horatium lib. IV, od. 4: Testis Metaurum flumen, et Asdrubat Devictus.

483. Heinsius contendit legendum Mulvius, non Molvius, aut Milvius. Alii praeterea scribunt Mylvius, alii Molbius. Aldus ediderat Mulvius, et correxit Milvius, quod etiam observavit Gallandius, ut intelligas. non aliam prae manibus ipsum habuisse Aldinam editionem, nisi eam qua ego utor et unicam credo. Nunc Milvii nomen est Ponte Molle. Maxentius simpliciter tyrannus dicitur ter in panegyri Nazarii ad Constantinum et in aliis monumentis et scriptoribus antiquis.

486. Stemmate, figura.---Pila, lanceae, I. Hastae, Vat. A.

487. Gemmanti, pro gemmato, Rat.

488. Laburum, vexillum, vel frenum.---Insignia, ornamenta, I.

489. Ardebat, fulgebat, I. Splendebat.---Cristis, galeis, Vat. A.

494. Iacens, prosternens, Iso.

495. Titulum, crucem, I.

497. Caput, o Roma, Vat. A.

499. Spernere, cave, spernas, I.

500. Deponas, ut, I.

501. Sacraria, templa, I.

502. Marmora. marmoreas statuas.---Tabenti, sordida.---Respergine, sanguinis, I.

486. Mar. a prima manu, perperam, radiarit. Prag., radiarunt.

487. Egm., corrupte, gemmati.

488. Egm., Pal., lavacrum male pro labarum. Turnebus, Advers. num. 459, testatur in vetusto lexico dici laborum pro labarum. Gyraldus dialog. 25 gloriatur, se primum aperuisse hunc Prudentii versum, et explicat labarum esse signum bellicum pretiosissimum, quod Constantinus in crucis signum convertit. Utuntur hac voce labarum Tertullianus, Ambrosius et alii. Rabanus Maurus in carmine de Cruce mutavit quantitatem: Hinc signant cherubin haec labara sancta triumphum. Nonnulli affirmant id nomen sub Constantino demum inventum, et in Tertulliano legunt cantabra, uti etiam in Minucio: Nam et signa ipsa, et cantabra, et vexilla castrorum. Rigaltius ad hunc locum ait cantabra fuisse quoddam genus vexillorum, quae carmine inscripta aliquid grati et iucundi militibus significabant. Aliqui originem ex Cantabria repetunt, nescio an meliori iure. Bulengerus, de Rom. Imper. lib. V, cap. 5, plura habet de labaro. Innumeri sunt critici aliique auctores qui hos Prudentii versus laudant. Descriptionem labari vide apud Aringhum, Rom. Subterr. lib. VI, cap. 23.

489. S. Hieronymus, epist. 107 ad Laetam, Vexilla militum crucis insignia sunt. Regum purpuras et ardentes diadematum gemmas patibuli salutaris pictura condecorat. S. Augustinus in psalmum XXXVI: Finita est (crux) in poena, manet in gloria. A locis suppliciorum fecit transitum ad frontes imperatorum.

491. Dicit concreto crine ex more reorum apud Romanos. Eadem proprietate hymno 11 Peristeph.: Carcereo crinita situ stare agmina contra Iusserat.

495. Antea dixit ultor, vindex, nunc militiae ultricis. Hoc ipsum exprimit inscriptio arcus triumphalis Constantini.

IMP. CAES. FL. CONSTANTINO. MAXIMO P. F. AVGVSTO. S. P. Q. R. QVOD. INSTINCTV. DIVINITATIS. MENTIS MAGNITVDINE. CVM. EXERCITV. SVO TAM. DE. TYRANNO. QVAM. DE. OMNI. EIVS FACTIONE. VNO. TEMPORE. IVSTIS REMPVBLICAM. VLTVS. EST. ARMIS ARCVM. TRIVMPHIS. INSIGNEM. DICAVIT

Inscriptio ex ipso archetypo descripta est: nam exemplaria edita aliquantum variant. Intra arcum maiorem ad latera legitur:

FVNDATORI QVIETIS LIBERATORI VRBIS

Supra minores utrinque arcus:

VOTIS X VOTIS XX

Et in aversa parte supra eosdem arcus minores:

SIC X SIC XX

Constat ex Prudentio, non solum crucem in labaro fuisse expressam, verum etiam Christi nomen, scilicet monogramma Christi , quae sunt duae litterae Graecae nominis Christi X et P, neque significant pro Christo, ut multi putant, martyrii signum esse credentes. Itaque cum Christi nomen esset labaro impressum, et mos esset ut labarum a militibus adoraretur, quod semper imperatorem antecederet, recte ait Prudentius, senatum adorasse nomen Christi, quod collucebat in armis.

497. Ald., Gis., Heins., posthac. Weitziani, et plerique nostri post haec.

498. Heinsius Weitzium reiicit, quod legerit Prodigia esse deos stolido tibi fingere cultu. Atqui ita legunt Rat., Mar., Prag., Urb. et alii. Ald., Tornaes., solito pro stolido. Thuan., olido. Alii cum Vat. A, Gis., probante Heinsio, Prodigia, et larvas solito tibi fingere cultu. Apud Weitzium Ald., Gis., Palat., Prodigia, et larvas stolido confingere cultu. Verum Ald. et Gis. legunt ut modo exposui.

500. Egm., vitiose, vel in puerilia.

502. Ald., Egm., Palat., lavare, melius lavate. Ex Festo respersum vinum dicebatur, quia sacris novendialibus mortui sepulcrum vino spargebatur. Sed Prudentius potius loquitur de tabo et sanguine victimarum quibus simulacra deorum erant respersa. Cl. Fea tom. III oper. Winkelm., pag. 279, apposite refellit Randinium, qui id de statuis virorum illustrium, non deorum, accipi voluerat.

503. Lib. XVI cod. Theod., tit. 10 de Pag., permittuntur simulacra artis pretio, non divinitate metienda, ut colligitur ex leg. 8 cum commentariis Gothofredi. Ea lex 5 a Theodosio Magno lata est anno. 382. Postea Honorius anno 399 tulit legem 15 eiusdem tituli: Sicut sacrificia prohibemus, ita volumus publicorum operum ornamenta servari. Hoc loco atque adeo apud Prudentium ornamenta sunt simulacra deorum publicis operibus affixa, ut lavacris, foro, plateis, compitis, porticibus, de quibus Tertullianus cap. 8 de Spectaculis, et Ambrosius adversus Symmach. Haec ipsa publica ornamenta ab Honorio prohibita fuerunt per Africam anno 399 leg. 18, et universe anno 408 et 415 leg. 19 et 20: Ne illecebram errantibus praestent.

504. Mar., Rat., Prag., pulcherrima, malim, quod placet, quamvis in edd. omnibus sit pulcherrima nostrae. Heinsius cum Thuan., hae pro haec, et ad statuas refert. Recentiores Heinsium sequuntur. Plerique veteres, haec ornamenta, aeque bene.

507. Informata, docta vel instructa, I.

508. Vieto, senili, veteri, I. Vigetum dicitur corpus humanum, dum vis et aetas in eo valet: sic Roma hic valida fuit, cum imperante Constantino idololatriam refutavit, Vat. A.

509. Nobilitate, ex nobilitate, I.

512. Senio, in senectute, I.

514. Relligionibus, daemonibus, I.

515. Contiguos, vicinos, propinquos, I.

519. Nimiae, intemperatae, I.

520. Compensare, restaurare, I. Emendare, Mar.

521. Petenda, quae erat ad petendum, I.

522. Imperio, in Roma.---Pietate, sanctitate, I.

523. Piacula, purgationes, Iso.

525. Laurea, corona, victoria; lauro enim coronabantur victores, I.

527. Arpinas, ex oppido Cicero Arpinas dicitur, I.

528. Cethego, Cethegus, et Lentulus et alii coniuratores fuerunt ut exurerent Romam et senatores interficerent, I.

529. Praecipuus, maximus.---Princeps, Constantinus, Iso.

530. Catilinas, daemonas, hostes, perversos, ut fuit Catilina, qui hostis fuit Romanorum, I.

532. Sicas, praelia, I.

533. Interno, animae, quae est interior homo, I.

505. Codex Iureti, Ald., Mar., Rat., Weitz., Widm. supra, Egm., Coleri codex et alii, fuant, quod non displicet Gallandio. Vat. A, Prag., Widm. iterum a secunda manu, Thuan., Cauch., Urb., fiant. Bong., Gis., Widm., cluant, quod placuit Heinsio et recentioribus. In Egm. interpre amentum verbi fuant est erunt. Hae omnes lectiones admitti possunt, non vero fugant in Ox., et fluant in priore Rott. In Alex., fiant a prima manu, fuant a manu secunda.

506. Gis. ad oram, arcis, minus bene. Vera lectio artis. Ex hac postrema orationis parte colligo, post eversam Victoriae aram adhuc in curia Iulia statuam eiusdem deae permansisse, sed sine ullo cultu et solum ornatus gratia. De hac statua intelligo Claudianum in VI consulatu Honorii: Iure paludatae iam curia militat aulae. Ad fuit ipsa suis al s Victoria templis, Romanae tutela togae, quae divite penna Patricii reverenda fovet sacraria coetus. Vide comment. ad vers. 28 et 29 lib. II.

508. Multi, etiam veteres et probati, scribunt vigeto pro vieto. Glossa Vat. A videtur accipere vieto pro vegeto. At vietus hic significat languidum, rugosum: neque sermo est de Constantino, sed de Theodosio, eiusque edictis iam olim promulgatis, et post superatum Maximum confirmatis et ampliatis. Non autem negat Prudentius, ante Theodosii edicta fuisse plures senatores Romanos Christianae religioni addictos, sed affirmat solum Theodosii exemplo et persuasione factum ut Roma in fidem Christi pleno transferretur amore, ut ait vers. 524. Ac notandum, a Prudentio vocari etiam edicta vers. 41 orationem qua Saturnus idololatriam antiquis Latinis persuasit.

510. Ald. et plerique mss., vocante. Bong. a prima manu, et nonnulli vulg., vocantem.

511. In Ald. mendum puto magnanimo doctore; legendum ductore.

512. Aldi error primam pro primum.

514. Barthius, lib. XL Advers., cap. 7, cum his versibus confert Lucretii verba: Quod contra saepius olim Relligio peperit scelerosa atque impia facta.

515. In Mar. erat haec scriptura, Mox ubi contiguit fossis muralibus, agros, etc., quae sane depravata est.

517. Notandus est hic locus adversus eos qui iactant exiguum fuisse martyrum numerum.

518. Vat. A, corrupte, magne poenitet, ac editionis.

520. Vat. A, mendose, vulnere.

521. Vat. A, Egm. petendae, male, nec melius Alex., venia quae petenda.

523. Egm. apud Weitz., solvit, pro quaerit. Heinsius nihil tale reperit in Egm., sed expressum id ait a Gis. ex suis. In prima quidem Giselini editione exstat solvit, at in secunda clare quaerit.

524. Mar., veri transfertur amore; supra pro div. script., pleno transfertur amore. Mariettus primam lectionem praefert: sensus enim est transfertur in fidem Christi amore veritatis, quod confirmat glossula Ratisbonensis ad marg., id est, pro veritatis, quae apposita certe est nomini veri, non pleno.

528. Ald., contigit; corrige contulit. In Rat. glossa est ineptissima: CETHEGO rege quodam.

530. Ald., Gis. 1 ed. in textu, praescripsit pro prospexit. Sermo est de Theodosio, non de Constantino, qui anno 337 obiit. Hinc colligitur Prudentium illa Theodosii oratione comprehendere omnia eius acta contra paganismum, etiamsi ad diversa tempora pertineant.

533. Prag., Internaque hominum strage tormenta parantes, et glossa, secundum aliquos produci ge in ablativo. Mar. a secunda manu, Weitz., Internoque hominum stravit: scilicet stravit parantes tormenta interno hominum. Mar. a prima manu, internaque hominum stravit. Rat. a secunda manu, internaque hominum statui: sic interna refertur ad tormenta. Communior lectio, Internoque hominum statui tormenta parantes.

534. Hostes, daemones.---Passim, ubique, I.

536. Vitalia, animas, Iso.

537. Serpente, nato, Iso.

539. Triumphator, Constantinus, I.

540. Tropaea, victoriam.---Quirini, Romani, I.

544. Anus, senex, I.

545. Videas, o Symmache, I.

546. Gestire, gaudere,---Catonum, principum Romanorum, consiliariorum,---Sapientum Romanorum propter Catonis sapientiam, Vat. A.

547. Toga, consiliariorum, Vat. A.---Pietatis, sanctitatis, I.

548. Pontificales, idolis consecratas, Vat. A.

549. Ruit, festinat, I.

550. Nazareorum, Christianorum, I.

551. Evandria, ab Evandro, qui primus fertur struxisse curiam, I.

552. Proborum, electorum, I.

553. Generosus, nobilis.---Anicius, nobilissimus fuit, de cuius genere Boetius fuit, et a quo familia Anniadum dicitur, I.

535. Supra, vers. 216, celsa ad Capitolia.

536. Egm. a secunda manu, quin coniuratas. Idem, vitalia, plebes, male.

539. Mar., Rat., latitante. Egm., cogator, supra negator; corrige togatus. Triumphator vocabulum est Apuleii, Cypriani, et in inscriptionibus aevi inferioris frequens.

540. Egm. supra, resque Quirini.

541. Assuescit pollere, ut hymno 9 Cath., vers. 95, redire insuesceret mortuos.

542. Ex Virgilio I Aeneid., His ego nec metas rerum, nec tempora pono, Imperium sine fine dedi. Nescio qua ratione Heinsius contra fidem codd. velit coniicere Denique nec metas statui, nec tempora poni. Et illico addit: DOCET nimirum, quod sequitur. Chamillardus ita intelligit coniecturam Heinsii, ut statui et poni referatur ad docet. Lectio codd. clara est, nec sollicitari debet.

544. Post hunc versum in Rat., Mar., titulus De senatus conversione, qui exstat in Alex. ad marg. In Urb., De conversione senatus. Aldus habet Romanorum senatum conversum ad Christum.

545. De huiuscemodi elogiis senatus Romani testimonia veterum plena manu affert Iuretus ad verba Symmachi epist. 46, lib. I: Pars melior humani generis senatus.

547. Alter Rott., candidiora togae, quod haud inelegans visum est Heinsio. Ego nihil aliud hic video nisi mendum candidiora pro candidiore. De toga candida ac de his ipsis versibus Prudentii, critici et antiquarii innumeri agunt. Accipe summam. Toga Romanorum semper erat alba; sed cum diebus festis vestibus recentibus, et non sordidis, uterentur, albati peculiari ratione his in diebus dicebantur et erant. Praeterea candidati togas creta candidiores reddebant: unde illis candidatorum nomen haesit. Intelligitur ergo quid velit Prudentius, scilicet Romanos tanquam in die festo candidiorem togam sumere. Sic hymno 11 Peristeph., vers. 203: Nec minus Albanis acies se candida portis Explicat, et longis ducitur ordinibus. Videtur autem Prudentius hoc loco etiam significationem mysticam denotare, videlicet pietatis et innocentiae candorem. Nec mihi displicet quod ait Dominicus Macrus in Hierolex., verbo BAPTISMUS, alludere Prudentium ad vestes albas recens baptizatorum.

549. Ald., in rupe retectis: intelligo latentibus sive tectis.

550. In codice Iureti hic versus ita erat interpolatus, penetralia noxa reorum, nullo sensu aut contrario. In Egm. erat noxa virorum, ex quo factum noxa reorum.

552. Fabr., Widm., Bong. a secunda manu, Mar., Rat., Aeneadum mendose. Vat. A, Prag., Amniadum: in hoc versu duae familiae, quae in unam coaluerint, memorantur, Annii et Probi. Tertia his addita, scilicet Anicii, ut ex vers. seq. liquet. Glossa electorum inepta est.

553. Coniiciat recte aliquis legendum orbis Illustrasse caput. Supra vers. 497, Ergo cave, egregium caput orbis. Sed Prudentius senatum fortasse vocat caput Urbis. Hic Anicius Anniorum et Proborum soboles erat. Nonnulli haec nomina quaerunt sub Constantino. At Prudentius clare loquitur de his qui post edicta Theodosii, vel certe sub eius imperio, eiurata superstitione pagana, fidem catholicam amplexi sunt. Non ergo audiendus est Baronius, qui putat hunc Anicium esse Anicium Iulianum, qui consul fuit cum Petronio Probiano anno Domini 322. Chamillardus putat esse Sextum Petronium Probum, praefectum praetorio Valentiniani principis, consulem cum Gratiano anno 371. Is certe dicitur Anicianae domus culmen in inscriptione cuiusdam monumenti, quod filius eius Anicius Hermogenianus Olybrius, consul ordinarius, et Anicia Iuliana dedicarunt. Ego vero non video cur non potius filius Sexti Petronii Probi, qui in ea inscriptione Anicius Hermogenianus vocatur, sit is Anicius qui primus Christo nomen dederit post leges de religione Christiana et eversione idolorum a Theodosio promulgatas. De his familiis, earumque nobilitate legi possunt Claudianus, Marcellinus, Zosimus, Ausonius et alii. S. Hieronymus epist. ad Demetriadem: Scilicet non mihi Proborum et Olybriorum clara repetenda sunt nomina, et illustre Anicii sanguinis genus . . . . Aut proferendus Olybrius virginis nostrae pater, quem immatura morte subtractum Roma congemuit. In notis dicitur hunc Olybrium consulatum egisse anno 305; sed legendum fortasse 395. In fastis consulum hos reperio descriptos, qui ad has familias possint pertinere: Anno 322, Petronius Probianus et Anicius Iulianus. Anno 341: Probinus cum Marcellino. Anno 371: Sextus Anicius Probus cum Gratiano. Anno 379: Hermogenianus Olybrius cum Ausonio. Anno 395: Sex. Anicius Olybrius et Sex. Anicius Probinus. Anno 406: Sex. Anicius Petronius Probus cum Arcadio. Anno 408: Anicius Bassus cum Philippo.

556. Fastis, libris, quod fecit libros potestatibus.---Palmata, victrici, I.

557. Martyris, cuiuscunque.---Fasces, dignitates quas habuit Brutus consul, Iso.

558. Ambit, desiderat.---Ausoniam, Italicam.---Christo, propter Christum.---Securim, potestatem, I.

555. Weitz. in Var. Lect. ait numinis Pal. nominis; sed in contextu edidit nominis, quod unice verum est. Becmanus videtur legisse in aliquo vulg. numinis haeres; nam corrigit ex suo ms. nominis. Duo fuere Prudentii tempore Olybrii celeberrimi: alter Olybrius praefectus Urbis, Valentiniano et Valente iterum coss.; alter eius filius Olybrius, qui cum fratre Probino consulatum gessit. De filio libentius intelligo Prudentium, qui certo est Olybriaci generisque et NOMINIS haeres. Olybrius pater uxorem duxerat Probam filiam Sexti Petronii Probi, de quo paulo ante dixi. De his nobilibus Romanis plura affert Gothofredus ad cod. Theod.

556. Sich., Widm., Bong., Weitz., Rat., Mar., ab aula, Prag., ab olla, quod perinde est, nam au in o saepe commutabatur. Ald., Gis., abolla: id exscripsit Heinsius, et secuti sunt recentiores, nulla tamen indicata varietate lectionum. Atqui lectio illa prima sustineri posset. Nam vestes consulum palmatae dicebantur, quin aliud adderetur. Cassiodorius, lib. VI, epist. 1: Nos habemus labores consulum, et vos gaudia dignitatum: palmatae siquidem vestrae nostrae probantur esse victoriae . . . . Pinge vastos humeros vario colore palmatae. Olybrius igitur adiectus fastis consulum, palmata insignis, ambibat ab aula submittere fasces consulares ante fores martyris, ut puto, principis apostolorum. Ita etiam Grangaeus martyrem interpretatur. Fabricius abolla in Aldino exemplari recte legi comprobat, quia abolla vestis senatorum, ut toga equitum, fuit: et utraque palmata dicebatur. Abolla imperatorum fortasse dicta fuit palmata a palma, seu victoria. Abolla consulum et toga equitum palmata videtur dicta a latitudine clavi, hoc est a palmo. Palmatae nomen ad ecclesiasticam vestem translatum notat Teolius cum Hugone Menardo: nam in Missa, ab Illyrico edita, fit mentio vestis quae palmatica dicitur, et in epist. 66, lib. I, S. Gregorii Magni memorantur vestes palmatianae. Illud vellem clarioribus testimoniis a Teolio confirmatum, quod Christiani eius temporis simul ac praeturam et consulatum erant adepti, ad aedes apostolorum accurrere solebant, ac pauperibus pecuniam ac vestes largiri. Quod enim (ut putat Teolius) a gentilibus id postremum factitatum docet Ammianus lib. XXVII de Symmacho, huius quem Prudentius impugnat patre, scilicet: Accitos e Vaticano quosdam egentes opibus ditaverat magnis; non liquet id accipiendum de aedibus apostolorum aut de pauperibus Christianis. Ammianus ita refert, non de Symmacho, sed de Lampadio: Hic cum magnificos praetor ederet ludos, et uberrime largiretur, plebis nequiens tolerare tumultum, indignis multa donari saepe urgentis, ut liberalem se, et multitudinis ostenderet contemptorem, accitos a Vaticano quosdam egentes opibus ditaverat magnis. Valesius, qui ad hunc locum opinionem Teolii expresserat, quaedam in eamdem sententiam expromit, sed verbis Prudentii obscuriora. Ammianus intelligit pauperes qui in Vaticano habitabant. Ut enim probat Olaus Borrichius cap. 16 Dissert. Compend. de antiqua Urbis facie, contemptus olim erat Quiritibus Vaticanus ob gravius ibi coelum, aquas otiosas et stagnantes, halitus impuros, fetorem e cadaveribus. Prudentium simplicius ita intelligo, ut Olybrius consul seipsum, suamque adeo dignitatem Christo subiecerit; non repugnabo tamen, si quis addat ritum aliquem iam tum invectum submittendi fasces et inclinandi securem, dum consul Christianus ecclesiam ingrederetur: qualia venerationis signa in militibus ad sacra stantibus cernere licet.

558. Heinsio magis Prudentianum videtur securem quam securim.

559. Laudatur hoc loco S. Paulinus, Nolanus episcopus, de cuius conversione et sanctis moribus plura Ambrosius, Augustinus, Hieronymus et alii aequales. Gesta enarrant Sacchinus, Le Brunius et Muratorius. E nobilissima familia Romana in Aquitania ortus est: maximis honoribus, etiam consulatu auctus, Hispaniam adiit, ubi uxorem duxit Therasiam, ut videtur, Hispanam, ex qua Compluti suscepit filium, ibique defunctum ad sepulcrum SS. martyrum Iusti et Pastoris sepelivit. A Delphino Burdigalensi antistite baptizatus est, a Lampio episcopo Barcinonensi presbyter ordinatus, in sacerdotium, ut ipse ait, tantum Domini, non etiam in locum ecclesiae dedicatus. Conversio Paulini ascribitur anno circiter 380. An autem Bassus, cuius mentio hic occurrit, sit Iunius Bassus qui praefectus Urbis ac neophytus decessit anno 358, ut constat ex inscriptione apud Sirmondum in notis ad Ennodium, dubitari potest. Plerique affirmant, quibus adhaeret Philippus Laurentius Dionysius Vatic. basilic. Monument. tab. LXXXI. Sed cum Prudentius videatur eos tantum recensere proceres qui sub Theodosio Christi fidem amplexi sunt, alium intelligo. Ad hanc Bassorum familiam pertinere puto Bassulam, piam feminam, Severi Sulpicii socrum, cuius mentio exstat in epistolis Paulini et Severi. Anicius Bassus consulatum egit anno 408, ut paulo ante dixi. Nonnulli negant Bassum familiae nomen esse. Parum id nostra interest, neque ipsi, quod volunt, probant. Tom. I Musei Pio-Clementini exstat inscriptio vetus, repetita ex praefatione cl. Petri Francisci Fogginit ad Fastos Romanos Verrit Flacci, quae ad hunc Anicium Bassum spectat, adeoque hoc loco omittenda non est.

BASSI ANICIO AVCHENIO BASSO VC. PROCONS CAMP. PROVISORI EIVSDEM PROVINCIAE RESTITVTORI GENERIS ANICIORVM OB MERITA EIVS INLVSTRIA ORDO PVPVLVSQVE CIVITATIS PRAENESTINAE PON. CENS

Reperta fuit haec inscriptio Praeneste anno circiter 1779, ex eaque colligi ait Fogginius cur Bassus appellatus fuerit Anicii nomine: quod vellem enucleatius explicuisset.

560. Superbam, nobilem, I.

561. Patriciae, patricii erant consules qui more patrum populum regebant, I.

562. Plebicolas, plebem amantes, I.

564. Praecipuos, principes, I, Vat. A.

565. Lictoribus, ministris vel militibus, I.

567. Domos, familias, I.

568. Placet, licet, I.

569. Idolii, paganismi. Idolium est locus in quo idolis immolabatur. Idolothytum sacrificium; idolum, res ipsa cui immolatur.---Emersisse, exisse, I.

570. Si persona, id est, si dignitas temporalis aliquid valet apud Deum, I.

571. Formam, pulchritudinem, I.

573. Potiores, excellentiores, meliores, I.

574. Cellam, ecclesiam, templum, ubi congregabantur nobiles Romanorum, l. Ecclesiam S. Petri, Rat.

576. Obtritos, consumptos.---Aegre, difficile, I.

577. Exactas, praeteritas, lso.

578. Solem, Christum, I.

579. Quota, quam magna, I.

580. Infectam, pollutam.---Sanie, putredine, I.

581. Coenacula, Capitolia, I.

562. Iureti codex, vitiose, Graecos pro Gracchos, sive, ut nonnulli scribere malunt, Graccos. In ora eiusdem codicis nugator quispiam magistellus interpretationis causa ascripserat, Graecos, utpote viciniores Romanis, iungi solitos nuptiarum et dignitatum pignoribus. In nonnullis vulg., poplicolas, quod non male praetulit Weitzius auctoritate codicis Egm.., in quo tamen Heinsius invenit plebicolas. Vocat plebicolas Gracchos, quia eorum maiores C. et Tib. Gracchi plebi in lege agraria propugnanda consuluerant. Gracchus vero, quem Prudentius innuit, fuit Laetae consanguineus, quem laudat S. Hieronymus epist. 107: Ante paucos annos propinquus vester Gracchus nobilitatem patriciam nomine sonans, cum praefecturam gereret Urbanam, nonne specum Mithrae, et omnia portentuosa simulacra quibus corax, nymphus, miles, leo, perses, helios, Bromius pater (al. Dromo pater) initiantur, subvertit, fregit, exussit, et his quasi obsidibus ante praemissis, impetravit baptismum Christi? Id accidisse anno Domini 383 vult Baronius, Gothofredus et Pagius anno 376, probabilius Philippus a Turre de Mithra cap. ultim. non ante annum 378 a Graccho praefecturam Urbanam initam existimat. In antro Mithrae colebantur symbola astrorum et planetarum, quorum aliqua recenset Hieronymus. Vide notas Vallarsii.

564. Bong. a prima manu, iussisse repelli.

566. Ald., Egm., Pal., se congregasse, contra rationem metri.

567. Mar., Prag., Rat., domus.

568. Glossa contrario modo legenda est: LICET, placet, nisi placet sit diversa scriptura apud Isonem.

569. Ald., idoli, contra consuetudinem Prudentii, qui corripit secundam. Vat. A, Egm., Pal., profano pro profundo, quod postremum retineri debet. Prag., male, mersisse.

572. Prag. semper scribit hii pro hi. Alter Rott., iuncta quoties, quod Prudentiano more factum putat Heinsius.

574. In Mar. desiderabatur est. Glossae cellam explicant ecclesiam; malim curi m. Sic supra lumina mundi senatores vocavit. Senatus in templis aliisve in locis consecratis congregari solebat; et in templis diversae erant cellae, sive aediculae, et sacella. Prudentius ergo cellam, in qua habebatur senatus intelligit. Cl. Antoninus Valsecchius ord. Praed., scriptis pro religione Christiana editis laudatissimus, hos versus Prudentii, ut alios aliis in locis, carmine Italico reddidit in opere la Religione vincitrice, part. 2, cap. 2, contra inanem et sophisticam philosophiam Frereti, qui verbis Symmachi, nec satis fideliter descriptis, permotus, in suo Critico Examine contendit illustriorem senatus partem cum Symmacho sensisse. Valsecchius eum refutat auctoritate Ambrosii et Prudentii: Poeta, addit argute, ben degno d'essere udito ed apprezzato anche da un segretario perpetuo dell' accademia reale delle iscrizioni e belle lettere.

576. Iureti membranae obstrictos cum Ald. et Gis. ad oram. Plerique, etiam Gifanius et Colerus ad Val. Max., obtritos, id est reiectos et omnino contemptos.

578. Aldus, nec cernere; alii, non cernere: ex proverbio id sumptum. Post hunc versum titulus in Mar. et Rat., De credulitate plebis, qui etiam exstat in Urb. et Alex. ad marginem. Aldus habet Plebem Romanam in Christum credidisse.

579. Ald. et Gis. in contextu 1 ed., quis in Urbe est, Qui. Alii, quota pars est, Quae. In Vat. A desideratur est.

580. Egm., Thuan., Pal., corrupte, disputat; Weitz., dispuit. Rat., Gis., despuit. Plerique, despuat. Tertullianus lib. de Idololatr. cap. 11: Quo ore Christianus thurarius, si per templa transibit, quo ore fumantes aras despuet et exsufflabit, quibus ipse prospexit? et cap. 13 de Spectac.: Nec minus templa quam monumenta despuimus. Minucius in Octavio: Templa ut busta despiciunt, deos despuunt, rident sacra; etc. Vide quae notant ad hunc locum Heraldus, Elmenhorstius, Wowerus, Ouzelius, Origenes, lib. VIII contra Celsum, id in Christianis videtur improbare. Quis, inquit, nostrum adeo stultus est ut haec dicat, nec videat nihil eiusmodi valere ad tollendam de d is persuasionem? Distinguenda autem sunt tempora. Nam sub imperatoribus gentilibus id sine peculiari aliquo instinctu a Deo immisso palam fieri non posset nisi imprudenter; sub imperatoribus Christianis iam licebat. Confer comment. ad hymni S. Eulaliae vers. 128.

581. Prag., celso: lege celsa. Heinsius putat vulgus ex glossemate irrepsisse: nam vulgus manifeste designatur per hanc circumscriptionem, et coniicit, a manu Prudentii fuisse Omnis qui celsa scandit coenacula scalis, vel Omnis qui scandit coenacula celsa domorum. Mihi non videtur superfluum esse vulgus. Nam vulgus nominatur, simulque eius descriptio poetice exprimitur, quod haud inconcinnum est. In coenaculis pauperes habitabant, ut ex Iuvenali, Martiali et aliis ostenditur.

582. Terit, pedites, I.

583. Et quem, pauperes.---Dispensus, dispensatus, I.

584. Vaticano, ubi requiescit corpus S. Petri.---Tumulum, sepulcrum, Iso.

585. Quo, ubi.---Genitoris, Petri.---Obses, dicitur, qui loco pacis datur, et obses B. Petrus fuit Romanis, qui pacem eis attulit, I.

586. Lateranas, ad basilicam S. Ioannis baptizantis, ubi ecclesia est in honore duodecim apostolorum, I.

591. Extendere, protelare, I.

593. Luce, fide Evangelii, I.

594. Meritis, bellorum virtutibus.---Sanguine, genere, nobilitate, I.

595. Titulis, inscriptionibus, I.

596. Fastorum, annorum librorum, I.

598. Veteres, principes.---Cera, quia statuas cereas et aereas antiqui nobilissimi faciebant.---Aere, aereis tabulis, I.

599. Caterva, multitudine, I.

604. Si consulta, non aliter licitum servare fidem Christi, quam Patres constituerunt, quam eam quam trecenti constituerunt, I.

582. Ald., Egm., variis discussibus. Silicis Romanae color ater est. Iuvenalis sat. 6: Nec melior, pedibus silicem quae conterit atrum. Anno 1784 Romae prodiit dissertatio Italica Del selce Romano, auctore Ioanne Hieronymo Lapio, qui negat silicem Romanum e massa incendiis antiquis montium liquefacta et postea in lapidem congelata fuisse formatum, contra quam multi opinantur.

583. Gifanius verbo VERTERE, monet, veteres originis et non iunctis verbis usos saepenumero, ut vertere pro evertere. Tale, inquit, est illud Prudentii admirabile sane DISPENSUS pro DISPENSATUS. Titulus est lib. XLV cod. Theod. De annonis civicis et pane gradili. Panis civibus distribui solebat e gradibus, ne qui distribuebant a populo premerentur. Hinc gradilis dictus. Alii aiunt, in gradibus distribui panem solitum. Lib. II in Symm., vers. 498: Quae regio gradibus vacuis ieiunia dira Sustinet? Lipsius, Elect. lib. I, cap. 8, ex Prudentio colligit, videri in singulis regionibus Urbis gradus erectos fuisse, ubi haec divisio fieret.

584. S. Hieronymus epist. 107 ad Laetam anno 403: Auratum squalet Capitolium. Fuligine et aranearum telis omnia Romae templa cooperta sunt. Movetur Urbs sedibus suis, et inundans populus ante delubra semiruta accurrit ad martyrum tumulos . . . . . Solitudinem patitur et in Urbe gentilitas.

586. Ald., Gis., Egm., Pal., Alex., Urb., Laterani accurrit. Vat. A, magni Laterani accurrit. Optimi plerique, magnis Lateranas currit ad aedes. Nonnulli his versibus confirmant, iam Prudentii aetate in aedibus Lateranis exstitisse baptisterium a Constantino scilicet constructum.

587. Vat. A, regale.

588. Virgilii imitatio VI lib.: Et dubitamus adhuc virtutem extendere factis?

593. Oxon., non aperit sublime oculos. Teolius ita etiam edidit, et ita edidisse Heinsium innuit. At Heinsius in contextu edidit sub luce oculos, et in notis solum refert discrepantiam lectionis in Oxonio, et quaedam similia exempla profert.

594. Ald., quamvis illustres.

596. Fasti nominibus consulum signabantur, ut notum est.

597. Rat., signarent, minus bene.

598. Widm. supra, charta; lege cera.

600. Rat., nec curia conflat, male.

601. Ald., Mar. a prima manu, Thuan., Egm., Ox., Pal., Alex. a prima manu, Urb., fovent. Tum ita est distinguendum, et quodcunque fovent (pauci illi) studii privata voluntas, Ac iam rara tenet.

602. Ald., ac publica. In aliis, sed publica. Prag., Mar. ad marg., Rat., hoc iam rara tenet. Alii, ac iam. Si legatur fovet, tunc melius est hoc iam rara tenet.

604. Ald., Weitz., Heins., sic consulta Patrum. Heinsio consonant de more recentiores. At Heinsius contra morem a Giselino recessit, quin varietatem lectionis indicaret. Gis., Rat., Prag., Mar. et alii, si consulta, quod magis probo.

606. Prag., tunc centum; lege tercentum,

608. Rat., numeri, et partita in parte; supra, et parva. Retine parvaque. Symmachus huic argumento nihil obiicere poterat: qui lib. IV, epist. 27, ait: Facit autem lex curiae nostrae, ut maioris apud me numeri antistet auctoritas. Hinc formula haec erat in curia: Numera senatum. Post hunc versum lemma Mar., Rat., Alex., Symmachum alloquitur. In Urb., De senatus fide sequitur.

609. Subsellia, iudicia, Iso.

610. Infame, detestabile.---Pulvinar, templum; a pulvinariis, id est lectisterniis quae in templis deorum faciebant, ubi responsa accipiebant a diis, I.

612. Principis, Theodosii, I.

613. Frequentia, multitudo, I.

614. Terret, ut in Christum cogeret credere: unusquisque sua sponte Christum credebat, I.

616. Ratione, praedicatione, I.

618. Sacricolis, paganis, I.

620. Pago, paganismo, Vat. A.

622. Obstant, cogendo, I.

623. Ipse, deus, imperator, I.---Tibi, o Symmache, Vat. A.

626. Assertor, o Symmache, I.

628. Furores, minna, I.

629. Iliacae, Opis.---Megalesia, sacrificia solemnia.---Bacchica, sacra Liberi patris.---Nisi, a civitate Nisa, in qua colebatur Liber, I.

631. Mimica, stulta, scurrilia.---Calvis, deceptoribus, I.

609. Mar. a prima manu, plena, perperam. Errorem Fabricii, qui ex his versibus collegerat plures fuisse senatores gentiles, cum haec scriberet Prudentius, notavi in proleg. num. 70, in nota c (Col. 615 Patrol. tom. LIX, n. a). Prudentio concinit Paulinus Natali 11: Tota pio Christi censetur nomine Roma. Caeterum nonnulli viri principes adhuc Romae paganismum retinebant, ut ex carmine eiusdem Paulini ad Licentium manifesto liquet: Nec tibi nobilitas videatur libera, quam nunc Sublimem attonita conspicis Urbe vehi, Quam cernis tanta sibi libertate videri, Ut dedignetur flectere corda Deo.

610. Ald., Egm., Pal., discernant; longe melius est decernant.

611. Ald., Rat., non bene, idolum pro idolium; peius Vat. A, furandum pro fugandum.

612. Prag., Rat. a secunda manu, quo vocat. Vat. A, male, qui vocat. Hoc loco recte procedit glossa de Theodosio principe, sed non satis sibi constat aliis in locis, ubi intelligit Constantinum pro Theodosio.

613. Vat. A. corrupte, libera compedibus. Ald., Teol., tum pedibus; alii, cum pedibus. Freretus in Examine Critico (ut vocat ipse) auctorum qui apologias pro religione Christiana scripserunt, impudenter affirmat Christianorum imperatorum violentia factum ut religio Christiana propagaretur. His Prudentii versibus et facto ipso quod narrat ea calumnia refellitur. Et religionem Christianam martyrum sanguine crevisse quis ignorat?

615. Ald., cunctique probatu, Non iussu.

616. In Rat. videtur esse capiti ratione, quod mendum est, uti in Palat., capitis ratione.

617. Rat., promeritis, atque ita semper in Prudentio legi iubet Gifanius verbo PROMERITA, quia Prudentius, etsi recentior, libenter antiquiores imitatur. Ita autem distinguendum censet hunc locum: Denique pro meritis terrestribus aequa rependens Munera, sacricolis summos impertit honores Dux bonus. Alii interpungebant munera sacricolis, summos, etc.

620. Vat. A, mendose, nec pago illicitos. Barthius, lib. XVII, cap. 1, notat, pagum apud Prudentium in Romano et hoc loco idololatriam sonare, quia stupidior gens habitans pagos, ineptiores deos, et cruda ligna colebat. Severus Sulpicius gentiles vocat rusticos et Aldhelmus de Laude Virg., Ruricolas mutans ad coeli regna phalanges. Vide supra ad vers. 449.

626. Ald., male, assertor regum. In Romano vers. 1, Romane, Christi fortis assertor Dei. Egm., solis pro solus. Mihi non displicet haec scriptura, quamvis postea sequatur Phoebique furores: nam poeta videtur notare Veneris et Martis adulterium, quod Sol manifestavit, Vulcanus vindicavit.

627. Virgilius lib. IV Georg., Vulcani, Martisque dolos, et dulcia furta.

628. Egm., Fybique furores. Saturnus cum filium suum Iovem comedere vellet, Opis coniux pro Iove obtrusit lapidem, quem protinus ille devoravit, credens suum esse filium. Phoebi furores indicant insaniam qua vates Apollinis agebantur, dum aliquid praenuntiabant. Virgilius lib. VI de Sibylla: Ea frena furenti Concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo. Ut primum cessit furor, et rabida ora quierunt. Iso exponit minna; de quo vocabulo vide supra comment. ad vers. 117.

629. Alter Rott., Bacchia Nisi. Heinsius lib. I Advers. posth., cap. 19, legendum putat Nisei vel Nisae, non Nisi. Niseus est Bacchus: alii scribunt Nyseus. Nisus fuit nutritius Bacchi. Igitur quolibet ex his modis festa Bacchi intelliguntur. Prag. pro Megalesia habet Magalesia. Megalesia sunt ludi in honorem Cybeles, quae Iliaca dicitur ab Ilio, ubi praecipue colebatur. De his vide Livium lib. II, et Ovidium IV Fast., Protinus incoepto Berecynthia tibia cornu, etc. Adde quae notat Fogginius in Fastos Verrii Flacci, pag. 42 et seqq. Verum de his ludis iterum nos in Romano.

630. Mar. scribit Osirin. De his sacris Minucius: Isis perditum filium cum Cynocephalo suo et calvis sacerdotibus luget, plangit, inquirit, et Isiaci miseri caedunt pectora, et dolorem infelicissimae matris imitantur: mox invento parvulo, gaudet Isis, exsultant sacerdotes, Cynocephalus inventor gloriatur: nec desinunt annis omnibus vel perdere quod inveniunt, vel invenire quod perdunt. Nonne ridiculum est vel lugere quod colas, vel colere quod lugeas? Eadem fere repetunt Lactantius lib. I, cap. 21, Athanasius Adv. gentes, Firmicus de Error. prof. relig., Origenes, Cyprianus, Eusebius, Augustinus, Paulinus, aliique Christiani scriptores, ut de gentilibus taceam.

631. Gis. et nonnulli vulg., mimicaque et ridenda suis. Ita etiam Rat., sed abrasis prioribus. Codd. mss., Ald., Weitz. aliique, mimica, ridendaque suis, probe. In ridenda a producitur, non ea ratione qua ait Gifanius in A, quia scilicet a a veteribus contra vulgatos grammatices canones saepe producitur; sed potius ob encliticam que: facit enim haec dictio enclitica, ut accentus in a collocetur. Vide proleg., ubi eiusmodi regulam explicuimus.

638. Liquidam, nitidam, pulchram, Iso.

643. Pretiosa acies, splendor auri.---Acies, acumen, I.

646. Frivola, ineptias, Iso.

648. Indocilis, ego.---Lacessere, provocare, I.

649. Liber, Symmachi, I.

650. Partam, paratam.---Fulmine, cum tonitru, Iso.

636. Nisi opera Symmachi ad nos pervenissent, ex laudibus quas Prudentius, Ambrosius, Ausonius, Prosper Aquitanicus, Macrobius aliique veteres in eum contulerunt, divina quadam eloquentia viguisse hominem, iudicandum esset. Nunc quoniam aliud dicendi genus placet, eius epistolae tantum non despiciuntur.

638. Prag, liquido; melius liquidam.

639. Vat. A, mendose, ut aliter. Ald., quam cum rastris quis tentat. Ita etiam quatuor vetustiores apud Heinsium, Alex., Urb. Heinsio magis placet quam si rastris quis tentet. Sed lib. I Advers. posth. coniecit rustris pro rastris, quia rustrum est species ligonis. At vero rastra inter instrumenta rustica ab Isidoro lib. XX, cap. 14, recensentur, ita dicta, ut ait ex Servio, aut a radendo terram, aut a raritate dentium. Pro instrumento fossorio accipi dicam etiam ad vers. 283 lib. II. Clemens Alexandrinus, notante Chamillardo, tale aliquid dixit: Nemo ligonem argenteum facit, nemo falcem auream; nam utendum apta materia ad agriculturam, non divite. Et Tertullianus lib. de Habitu muliebri: Certe nec ager auri opere paratur, nec navis argenti vigore contexitur. Nullus bidens aurum demergit in terram. Inter adagia recensentur: Eburneis rastris solum vertere, Ligonibus aureis terram fodere, Aureo hamo piscari pro re insigni et praeclara male abuti. Iudaei vero cum sub Iuliano Apostata templum instaurare vellent, ligones, palas et corbes ex argento confecerunt. Vide Theodoret. lib. III Hist., cap. 20.

640. Egm., corrupte, verrare solum.

642. Posset etiam scribi scrobes, ut lues, fames, Ioannes, correpta ultima.

646. Aldus distinguit Sum memor ipse mei satis, et mea frivola novi. Symposius: Sed frivola multa locuta. Ausonius: Misi itaque ad te frivola gerris Siculis vaniora. Iuvenalis sat. 3: Iam frivola transfert Ucalegon. Sidonius lib. IV, epist. 3, imitari videtur Prudentium.

649. Aldi error manet pro maneat.

655. Ald., cur mi fas. Cicero in Catilinam: Quot ego tuas petitiones ita coniectas, ut vitari nullo modo possent, parva quadam declinatione, et, ut aiunt, corpore excessi? Catullus carm. 114: Contra nos tela ista tua evitamus amictu. Vide Comment. Vulpii.

656. Lipsius Saturn. lib. II, cap. 20, coniicit sarissas pro sagittas, quia hastae iaciuntur, non sagittae. Heinsio non placet haec coniectura. Sagittae ventosae dicuntur ob eloquentiam ventosam, ut in praef. lib. II: Ventisque eloquii tumet. Petronius dixit ventosa loquacitas.

657. Imitatio Virgilii eclog. 1: Et iam summa procul; et II Georg.: Et iam tempus equum fumantia solvere colla.

658. Ald., Finit contra Symmachum liber primus. Alex., Explicit contra Symm. lib. I: Urb., Explicit lib. I contra Symmachum.