1. Quid est, quasi nesciens interrogat quomodo sol ab australi circulo ad septentrionalem ascendendo recurrit.---Arctum, brevem, brumalem, australem, Vat. A.

2. Recurrens, sursum, I.

4. Tramitem, viam, I. Viam: trames a tramittendo, Vat. A.

5. Fugacem, celerrime fugientem.---Gratiam, lucem, Vat. A.

6. Festina, cita, Vat. A.

7. Subductam, a brevitate diei, I.---Facem, quam prope subtractam lucem, Vat. A.

8. Sensim, leniter, I.---Sensim, etc., paulatim abbreviata dies, recisa per momenta, Vat. A.

10. Gratetur, gratuletur, Vat. A.

11. Gradatim, per gradus; per centum octoginta gradus ascendit sol quando crescunt dies, et per eosdem descendit; et tot sunt anni dies, additis quinque, qui intercalares dicuntur, I. Per gradus, Vat. A.---Denuo, iterum, Iso. Iterum. Sol centum octoginta gradus, vel lineas habet in ascensione. In descensione quoque eiusdem numeri gradus habet, Vat. A.

12. Iubar, sol.---Priores, septentrionales, Vat. A.

13. Emerge, ascende, vel exi a coelis, Christe, I. Nascere, Vat. A.---Pusio, Iesu, I. Puer parve Christe, Vat. A.

14. Edit. parit, generat, Vat. A.

15. Parens, mater, I, Vat. A.---Expers, etc., ignara viri, Vat. A.

16. Duplex, hominis et Dei, I.---Duplex genus, Dei et hominis, Vat. A.

17. Quamlibet, quamvis, Vat. A.

18. Verbo, Patris.---Editus, angelo nominante, I.

In vetustissimis codd. Put., Ox., Mar., Vat., B VIII kal. Ian. titulus est huius hymni, quem Aldus aliique expresserunt. Vat., A, Eg., Rott., Hymnus natalis Domini. Alii utrumque titulum coniunxerunt, scilicet Weitz., Fabr. In Vat. B post hymnum praecedentem sic sequitur, Finit liber primus hymnorum. Incipit liber Peristephanon. Post hymnum vero S. Romani Aurelii Prudentii Clementis. Incipit hymnus VIII Kal. Ianuarii. Sic omnia in codice Marietti, in quo desunt alii hymni Cathemerinωn praeter hunc et sequentem, utpote alio loco a cathemerinis distincto conservatos, in Vatt. A et Q pariter hi duo hymni collocantur post hymnum S. Romani. In Rot. et Noms. claudunt agmen libri Peristephanωn post passionem S. Romani. Equidem puto, ita fecisse exscriptores, qui cum hymnos de Tempore, ut vocabant, ab hymnis de Sanctis dividerent, duos hos hymnos, quibus festa natalis et Epiphaniae Domini celebrantur, magis ad hymnos de Sanctis quam ad alios de Tempore spectare opinati sunt. Non tamen valde repugnabo, si quis contendat, ab ipso auctore hos duos hymnos fuisse a cathemerinis separatos, ex vett. codd. auctoritate. Hunc hymnum in paucis commendat Crinitus, et peculiari commentario Erasmus et Augustus Buchnerus illustrarunt. Buchnerus in conspectu carminis haec habet: Egregium illud ac plane divinum (hoc carmen). Cui neque ad dictionis elegantiam, nec concinnitatem numerorum, tum inventionis acumen atque ingenium quidquam deest: quodque perinde ut caetera pleraque principatum nostro facile asserat, quem Christianorum poetarum ipsi iam dudum summi saeculi viri attribuerunt. Post Buchnerum commentatus est hunc hymnum Andreas Mollerus Pegavius, qui multus est in inscriptione illustranda Ad diem VIII calendas Ianuarias, sed potius scribere debuit a. d. hoc est, ante diem, nam ex his compendiis litterarum factum est, ut aliqui scriberent ad. Idem Buchnerus contendit, scribendum calendae, non kalendae, de qua controversia orthographica plures alii agunt. Baronius, Martyr. pag. 2 ad diem 1 Ian., primos versus laudat, quod divino plane consilio acciderit, ut eodem ferme tempore uterque sol diversa luce orbi terrarum affulserit. Scaliger putabat, neminem Ambrosio et Prudentio antiquiorem Domini natalem diem assignasse VIII kal. Ian., sive 25 Dec. Verum eiusdem natalitii diei meminit Victorinus episcopus Pictaviensis in carmine de Iesu Deo et homine, qui ante Constantinum floruisse dicitur. Scaligerum refellit Petavius, et post Petavium Antonius Maria Lupius, in cuius dissertatione cum notis cl. Zachariae de hoc argumento discrepantes plures opiniones, et hinc inde rationes allatae possunt videri.

3. S. Petrus Chrysologus, serm. 159: Crescere dies coepit, quia verus dies illuxit. S. Augustinus, aliique eamdem sententiam adornant.

4. Egm., augit, mendum.

5. Iuvencus lib. IV Hist. pag. 507 edit. Fabric., Amittet cursum lunaris gratia lucis. Supra hymno 7, vers. 188, ciborum gratia.

9. Erasmus legit nitescit, non male. Caeteri, nitescat, quasi prophetico more.

10. Erasmus, gratatur. In cod. Marietti videtur prius scriptum gratet.

13. Fabricius ait, transpositionem horum versuum, quae erat in codicibus, obscuritatem peperisse. Nescio quos dicat codices, nam ordo versuum idem est in omnibus quos aut vidi aut ab aliis excussos legi. Obscuritas in sequentibus versibus expendetur. Arator, lib. II, col. 601 edit. Fabricii: Quae coniugis expers Mater inest; natusque Dei de Virginis alvo Emicat, atque hominem mediator in omnia complet. Igitur emerge idem ac emica, ut supra hymno IX, vers. 27, Emicat, etc.

14. Buchnerus orationem non satis apte nexam, et obscuritate quadam perplexam notat. Nam constructio haec esse deberet dulcis pusio, quem edit castitas matris parentis, et expertis coniugis mediatorem, et duplex genus. Eadem fere difficultate sese implicuerunt Nebrissa, Erasmus, Chamillardus. Et Nebrissa quidem cum apud Aldum reperisset vers. 15, Parens et Christus coniugis, errorem metri animadvertens, ita correxit, Parens et ipse coniugis, et explicuit, qui et filius, et pater matris, coniugis vero pro aeternus cum Patre, a con, et iugis, iuge compositum. Sed non minus ipse contra metrum peccat; nam u in coniugis, coniuge, est longum, in coniugis genitivo a coniux breve. Restituta lectione, quam Aldus exhibuit hoc versu 14: Quem mater edit castitas, omnem obscuritatem evanescere facile quivis intelliget. Legitur vero mater castitas, non matris castitas, in Heinsianis, Vatt. A et B, Urb., Alex. et aliis. In praefatione Psychomachiae, vers. 12, matre virtute: sic nunc mater castitas, hoc est, mater, quae non solum sit casta, sed ipsa castitas: eo fere modo quo homo vitiosus, sceleratus, appellatur vitium, scelus.

15. Mendum Aldi parens et Christus non bene emendatur a Nebrissa parens et ipse, ut notatum nuper est. In Mariet. alius error a manu prima parcens.

16. Aiunt, Latinos nesciisse hanc vocem mediator: at eam noverunt primi Latini Christiani, qui Dominum Iesum Christum mediatorem Dei et hominum appellare non dubitarunt. Profecto Latine melius dici non potest. Mollerus observat, in Apuleii vulgata editione lib. IX legi mediatorum, sed locum corruptum esse, et a Wowerio iam dudum emendatum, qui metatorum substituit. Petavius, tom. IV, part. 2, lib. XII, cap. 2, affirmat, Christianos et quidem elegantes ac disertos scriptores hac voce usos, ut Lactantium, Prndentium et plures alios.

17. Apud Latiniores scriptores saepius, aut etiam semper quamlibet subiicitur. Prudentius praeponit, quod alii auctores illius aequales similiter fecerunt. In antiquioribus non invenio exemplum, neque invenerat Erasmus.

18. Prag., genitus, repugnante carmine pro editus. Qua ratione Verbum dici possit Verbo editum, disserui hymn. 3, vers. 2, in voce VERBIGENA. Aliam interpretationem offerunt Buchnerus in comment., et Ioannes Lamius de Recta Nicaenorum PP. Fide cap. 22, scilicet Prudentium loqui de generatione qua Verbum caro factum est, et Mollerus explicatius ait, sensum esse quod Christus a Patre per prophetas in Veteri Testamento, et post per Gabrielem angelum, nativitatem denuntiante, manifestatus atque completo tempore tandem homo editus sit. Neque dubium, quin in utroque hymno, maxime vero in hoc praesenti poeta Filii Dei generationem in tempore susceperit laudandam. Prudentius, cum ex Evangelio Ioannis pateat omnia per Verbum facta esse et sine eo factum nihil, collegit, etiam Verbum per Verbum carnem factum esse, et editum, ita tamen, ut paterno in pectore prius viguerit, nam, ut ait, Verbum Deus. Prudentius ipse saepe in eamdem sententiam erumpit, ut Apotheos. vers. 524. Consonant Ennodius Ticinensis lib. II, hymno 10: Concepit aure Filium . . . Quod lingua iecit, semen est. Sedulius in hymno abecedario: Verbo concepit Filium, quod in correctione metri mutatum est Verbo recepit Filium, Videtur Prudentius respexisse illud Ecclesiastici cap XXIV, 5: Ego ex ore Altissimi prodivi, primogenita ante omnem creaturam. Ex hoc et similibus locis aeterna Filii generatio agnoscenda est et demonstranda, quamvis nonnunquam aliqui SS. Patres ea de generatione intellexerint qua Verbum caro factum est. Clericus quidem, contra quem Lamius disputat, inaniter cavillatur, asseritque Prudentium existimasse, Verbum paulo ante mundi effectionem generatione prolatum fuisse, cum antea eius natura nondum existens modo quodam inenarrabili in Deo delituisset: quod ab aliis Patribus antenicaenis pariter dictum pronuntiat. Doctrinam catholicam Prudentii indicatam habes proleg. num. 126. Tota Clerici difficultas in unico verbo prius est posita vers. 20, Sophia callebas prius. Ea autem prorsus diluitur cum ex prioritate originis, quam vocant et explicant theologi, tum ex diversa ratione qua Verbum divinum consideramus, alia prout est in Patre, alia prout est ad res creatas sermo prolatus: tum demum animadversa temporali generatione Verbi qua caro factum est. Vide Tournelyum De Trinit. quaest. 4, art. 2, sect. 2, et dissertationem Balleriniorum contra Petavium pro S. Zenone et Patribus antenicaenis.

20. Sophia, etc., sapientia, prudentia affluebas, vigebas, prudenter sapiebas, antequam aliquid faceres. Calleo verbum est, id est prudentia affluo. Unde callidus dicitur prudens, astutus; hinc etiam calvo dicitur, id est, decipio, a quo calumnia, Vat. A.---Callebas, calleo, vigeo, possum, I.

21. Prompta, parata, I. Sophia potens, parata ad omnia facienda, Vat. A.

23. Effecta, facta, I.

26. Digesto, disposito, ordinato, I.

28. In Patris sinu, cum Patre semper erat, I.

29. Rotata, discursa.---Annalium, temporum, vel librorum, I.

34. Naenias, vanitates, naeniae vanitates sunt titulorum, quae adhibebantur mortuis, quae nihil proficiunt, I.

35. Algida, frigida, I.

19. Abest in ab Egm. et Hailsbr.

20. Vat. B, pollebas pro callebas. Weitzius, Widm., Vat. I, Gold., Hails., Bong., calebas. Non patitur metrum. In exemplari edit. Weitz. apud cl. praesulem Reggium nescio quis correxerat callebat ex aliquo codice, ut videtur. Tertullianus lib. advers. Praxeam, cap. 6: Haec vis, et haec divini sensus dispositio apud Scripturas etiam in sophiae nomine ostenditur. Quid enim sapientius ratione Dei, sive sermone. Itaque sophiam quoque exaudi, ut secundam personam conditam. S. Zeno, serm. 5 de Aeterna Generatione Filii, In profundo suae sacrae mentis arcano. Locus etiam esse potest his quae theologi disputant de mutua personarum in se invicem inexistentia, sive circuminsessione, ut vocant, ex cap. XIV Ioan. vers. 10: Ego in Patre, et Pater in me est.

21. Sophia seu sapientia dicitur prompta, quia manifestata est, cum mundum condidit, a promo. Tertullianus loc. cit. cap. 7: Tunc igitur etiam ipse sermo speciem et ornatum suum sumit, sonum, et vocem, cum dicit Deus, Fiat lux. Haec est nativitas perfecta sermonis, dum ex Deo procedit. . . . . apparet, unam, eamdemque vim esse nunc in nomine sophiae, nunc in appellatione sermonis.

22. Erasmus et Daventriensis editio, noctem pro coelum. Alt. contra metri regulas coelum, noctemque, et tartara. Heinsius suspicatur solum diemque, et tartara, ut hymno Romani, vers. 325 et 326, una virtus condidit Coelum, solumque. Lectio, in caeteris omnibus codicibus recepta, non indiget correctione.

24. Prag., nam Deus Verbum est, Vat. Q, nam Deus Verbum. Neutrum cohaeret metro.

27. Aldus, fundatur, male.

28. Ioan., I, 18.

32. Visendi et visitandi vocabulo libenter SS. Patres utuntur, cum mysterium Incarnationis exponunt quod a sacris litteris mutuantur, ut in cantico Zachariae cap. I, Visitavit, etc.

33. Non solum poetae, verum etiam oratores vim pro multitudine accipiunt, ut Cicero et alii.

34. Idola vocat naenias, ut in Laurentio, vers. 496, et I in Sym. vers. 433, nugas: et ex probabili quorumdam codicum lectione vers. 515 hymno S. Laurentii: Orare naenias Numae: Cicero, cap. 24 lib. II de legibus: Honoratorum virorum laudes in concione memoranto, easque etiam ad cantus, et ad tibicinem prosequuntor, cui nomen naeniae, quo vocabulo etiam Graeci cantus lugubres nominant. Proprie etiam nugae erant, quae in mortuorum laudem canebantur. Recte igitur naenias, et nugas vocat poeta cultum hominum, quos post obitum alii homines in deos referebant. Nugae etiam, et naeniae intelligi possunt fabulae et inventa superstitiosa quibus idololatraefidem praestabant. Nota sunt cogitata Numae de cultu deorum.

35. Egm. et Palat., vel aere, vel fixa, mendose. Nonnulli haeretici, aliique semicatholici negant eo dementiae ethnicos devenisse, ut ligna vel aera crederent esse deos. Honorem et cultum qui statuis Dei et sanctorum praestatur, vellent abolitum, quasi haec esset vera illa idololatria, quae ethnicis obiiciebatur, non vero quod divinitatem rebus inanimis affingerent. Verum evidentissimis sacrae paginae testimoniis refelluntur. Isaias cap. XLIV multa affert ut probet, Deum non esse idolum, quod homo suis manibus effingit, eiusdem idoli artificum idololatrarum vanitatem, imo stuporem aperte convincit. Sexcenta alia sunt huiuscemodi. Prudentius non solum hoc loco, sed in multis aliis eamdem ethnicorum insaniam coarguit. Non deerant inter gentiles, qui animadverterent, eatenus simulacris cultum exhiberi, quatenus deorum numen et potentiam referebant. Hos aliis rationibus nostrae religionis defensores oppugnabant. Res tota verbis Athenagorae manifesta redditur in Legatione pro Christianis pag. mihi 17: Et ut paucis absolvam, omnes ubique imagines ab hominibus factae sunt. Quod si dii isti ab initio non erant, illisne, a quibus facti sunt, posteriores erunt? vel cur, ut essent, hominibus, et arte indiguerunt? Terra haec sunt, et lapides, et materia, et ars curiosa. Caeterum quoniam non desunt, qui haec nihil, quam simulacra esse dicant, deos vero, quorum honori ea sint dedicata, et quaecunque in ipsos conferuntur, reditus, sacrificia ad ipsos pertinere deos, neque alio modo homines convenire posse deos (conspectusque deum gravis est, ut inquit poeta) et ad hoc comprobandum historias quasdam recitant idolorum quorumdam opera: agedum, inquiramus quaenam illorum qui dii nominantur vis atque efficacia sit.

38. Praedonis in ius, in diaboli potestatem, I.

39. Mancipatam, quasi mancipatum traditam, I.

43. Impune, sine poena diaboli, I.

45. Induit, indidit, I.

46. Excitato, a morte, I.

50. Te, Christe.---Creator, Pater,

51. Indidit, corporavit, I.

52. Glutinans, ligans, I.

54. Matura, plena.---Per fastidia, dignitates, per temporales exspectationes, I.

37. Diverso modo alii hos versus distinguunt, scilicet: Haec dum sequuntur perfidi, Praedonis in ius venerant, ut perfidi sint qui adorant idola, quod explicat Erasmus. Cum Fabricio, Weitzio et Giselino praedonis perfidi praefero.

39. Gis. 1 ed. habebat et mancipatum: et una ex glossis Isonis q. mancipatum. Nescio, an aliquid lateat, nec video, cur non sit legendum mancipatam. Iso fortasse hoc voluit, quasi ad mancipatum traditam, vel mancipatui traditam.

42. Non eadem distinctione hi versus apud omnes scribuntur. Quidam habent Christus cadentum gentium impune, ne, etc. Melior est sensus ne fabrica periret impune.

45. Imitatus est Sedulius hymno alphabetico: Servile corpus induit, etc. Lutherus, tom. I, fol. 415, ait, nullos fuisse Patres aut doctores, qui non improprie aliquando sint locuti, si eorum dicta cavillari velis, et nihil magis haereticum dici posse asserit, quam quod Christus corpus induerit, non enim vestis et corpus constituunt unam personam. Sed cum Apostolus et plerique SS. Patres simili loquendi formula usi sint, ea phrasis usu ipso ecclesiastico consecrata iam est, et rectum sensum prae se fert. Sic corpus dicitur carcer, vas animae, et similia. Vide hymni 7 vers. 190, et 10 vers. 22.

46. Nebrissa pro excitato explicat ascito, vel assumpto. Sed melius interpretaberis resuscitato.

48. Prag., reportaret, contra metrum.

51. Erasmus contra fidem omnium mss. et edit. supposuit Animavit, et limo induit. Putavit vir criticus, dici non posse Pater spirat Filium, et hoc habebat omnino ille, ut quidquid non intelligeret, mutare, et corrigere arbitratu suo auderet. Haec vera causa innumerabilium eius in rebus sacris et theologicis emendationum, quae in aliis auctoribus tolerari fortasse possent, in divina Scriptura nullo modo sunt ferendae. Deum dici posse spiritum nemo negaverit. Poeta noster Apoth. vers. 666, qui spiritus olim Ore superfusus patrio volitabat in undis Nondum discretis, ubi Filium intelligit. Paulinus in poemate ult.: Hic Deus est ex corde Dei, hic spiritus oris, Sancti sermo Patris. Ubi Muratorius putavit, claudicare versum primum, neque advertit hiatum similem huic Virgiliano, Posthabita coluisse Samo, hic illius arma. Hugo Grotius ad cap. II Marci vers. 8, Iesus spiritu suo, etc., ex verbis Prudentii aliisque SS. Patrum probat, Verbum dici spiritum non tantum διὰ τὸ ἀσώματον, (ob incorporalitatem), quomodo Patri id nomen convenit, sed etiam quia laxiori vocabulo qualemcunque emanationem spiritum appellabant: quod loquendi genus mansit non solum post controversiam cum Arianis, sed etiam post natum cum Macedonio certamen.

52. Chamillardus interpretatur, Verbi sui efficacitate corpus compingens. Alii melius, ut puto, unionem hypostaticam intelligunt. Buchnero sordidum verbum videtur glutinans pro copulans, quamvis efficacius miscendi verbo, quo plerique SS. Patres utuntur. Coagulandi vocabulo subdole quosdam fuisse usos, ut naturarum in Christo confusionem innuerent, Phoebadius notavit. Plerumque accidit, ut quaedam antiquorum verba humilia et sordida nos existimemus esse, quia vulgares nostrae voces quae illis respondent, usu ipso et consuetudine sordidae et humiles habentur. In sacris Litteris adhibetur vocabulum conglutinandi non semel ad res serias gravesque significandas, ut I Reg. XVIII, 1: Anima Ionatae conglutinata est animae David. In codice Theodosiano argumenta conglutinari dicuntur, cum multae coniecturae congeruntur.

53. Hanc interrogationem vim negandi habere, Fabricio asserenti non assentior, nam sic negaret, pudoris decus crescere. Teolio placuit Fabricius. Huius verba sunt: Haec interrogatio vim negandi habet, quasi diceret: Minime sentis illud fastidium quod aliae matres sentiunt. Aio igitur, interrogationem, si vim haberet negandi, hunc habituram sensum: Minime sentis, intactum decus crescere matura per fastidia; quod poetae menti contrarium est, ut ex contextu et stropha sequente colligitur. Prudentii haec est sententia, crescere decus pudoris quo vicinior est partus. Nonnemo interpretatur, decus fuisse intactum per fastidia, hoc est, nulla fuisse fastidia quibus decus pudoris tangeretur. Simili significatione Hora ius verbo tangendi utitur lib. III, od. 13 de fonte Blandusiae: Te flagrantis atrox hora caniculae Nescit tangere; et Ovidius lib. III Metam. de fonte: Quem neque pastores, neque pastae monte capellae Contigerant, aliudve pecus.

54. Prag., fastigia, minus bene. Fortasse Iso legit etiam fastigia cum glossa dignitates. Buchnerus arbitratur, traiectam esse glossam Isonis ex versu 56, ubi est HONORE, dignitate, quod in hunc versum translatum in dignitates evaserit. Satis id est verisimile. Nemo melius Nebrissensi fastidia haec exposuit: Non, inquit, quod Virgini contigerint, quae praegnantibus solent . . . . . Sed loquitur ex more aliarum feminarum, sicut quod dicitur, ENIXA EST PUERPERA, et alibi: ENIXA PUERPERA REGEM: non quod in partu fuerit ille NIXUS cum doloribus, qui in aliis feminis contingit, sed quod salva integritate peperit. Vide Franciscum Suarez, qui tom. II in 3 partem S. Thomae, quaest. 28, disput. 5, sect. 1, ex S. Augustino, Fulgentio et Bernardo rem hanc mirum in modum illustrat. Alios addit Petavius lib. XIV, cap. 6, qui communem hanc veterum sententiam appellat.

62. Vernantis, florentis, I.

64. Veternum, peccatum, veternus morbus, qui intercutaneus dicitur, I.

66. Rus, superficiem, I.

68. Nardo, pretiosissimo unguento.---Nectare, fide, I.

72. Cotibus, lapidibus, I.

74. Ilex, quercus, I.

75. Amomum, genus pigmenti, I.

76. Myricis, genistae, humillima arbor, I.

56. Id passim SS. Patres affirmant. Frustra nonnulli heterodoxi claris et innumeris SS. Patrum auctoritatibus pro integritate Virginis in partu paucas alias et obscuras opponunt. Vide Huetium Origenian. lib. II, q. 4.

59. Isaiae IX, 6.

60. Congruenter lux aurea exponitur aureum saeculum.

61. Fortunatus, Vagit infans, etc.

62. Gis. ad marg., orbis protulit.

63. Vat. A, mendose, renalis.

65. Poeta exscribit, et exornat allegorias prophetarum, Ioel III, 18; Amos IX, 13. Pervulgata et contrita sunt quae Virgilius ex Sibyllae vaticinio cecinit ecloga 4: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas, etc., quae cum poetae nostri hoc hymno conferri digna sunt.

66. Wid.. dense, supra densis.

67. Quas dicat Syrtes, vide hymno 7, vers. 30.

70. Notat Buchnerus, vocabulum sentiendi maiestatem quamdam inferre, quod multis versibus Horatii, Ovidii, Claudiani, Sedulii et aliorum comprobatur.

72. Erasmus suspicatur, poetam scripsisse cautibus. Verum cos pro rupe etiam accipitur: sic Propertius, eleg. 3, lib. I: Libera iam duris cotibus Andromede. Quanquam tam in Prudentio quam in Propertio cotibus potest esse a cautes; nam au in o veteres saepe commutabant, ut clodus pro claudus.

73. Animadvertit Erasmus, plus nostrum poetam di ere quam Virgilium ecloga cit.: Et durae quercus sudabunt roscida mella.

75. Ald. et Fabr., in stipite.

76. In Egm., sunt myrris, mendum.

77. Gis. 1 edit., Weitz., tua pro tui. Aldus, codd. Heins., et nostri omnes, tua. Monet Buchnerus, poetam ex temporis sui ratione praedicere reverentiam, quae praesepi Domini futuris saeculis esset habenda. Fortasse Prudentius solum innuit venerationem quae tunc praesepi Domini habebatur; eius tamen verba accommodari possunt ad nostra tempora. Nunc Romae ostenditur praesepe ligneum, magnoque in honore est, favente prisca traditione; quam inepte subruere conatur Samuel Basnagius, Annal. politico-eccles. anno ante Dom. 5, num. 20, quia Tertullianus praesepe illud vocat durum, adeoque, ut argute concludit, non ligneum (quasi lignum sit molle), sed lapideum, et quia anonymus apud Chrysostomum in Luc. II ait: Pro honore tulimus (praesepe) lateritium, et posuimus argenteum, et Brocardus, seu Burchardus dicit in rupe excisum. Duo haec testimonia inter se pugnant. Serryus, exercit. 30, recte docet, structuram quae praesepe ligneum continebat, fuisse vel lapideam, vel lateritiam. Monumentum antiquum musei Borgiani praesepe ligneum nobis exhibet. Anno 642 circiter ex Bethlehemitica speluuca cuna et praesepe Romam advecta sunt. Vide Bianchinium, dissert. de Praes. et cun. Domini nostri Iesu Christi, et Gorium, praef. ad vers. Ital. poem. Sannazarii de Partu Virginis, ubi de quatuor vetustis praesepis imaginibus disserit.

79. In Aldo error metri saeculum.

80. Bovem et asinum ad Domini praesepe intellige, quod pia credidit antiquitas. In carmine de Passione inter Lactantii opera: Hic mihi fusa dedit bruta inter inertia primum Arida in angustis praesepibus herba cubile. Post Claudiani opera exstant quaedam carmina Christiana, quae multi Claudiano adiudicant, sive principum Christianorum adulatori, sive denique Christianam fidem professo. In his est carmen de laude Christi, quod certe Claudianum non habet auctorem, sed Merobaudem, scholasticum Hispanum, cuius nomine editum est in collectione poetarum Christianorum, et in Biblioth. SS. Patrum. Merobaudes igitur in eo carmine ait: Auctorem scivere Deum te, conscia partus Mater, et, attoniti pecudum sensere timores. Sedulius, lib. III de Asello cui insedit Dominus: Non illius impar, Qui patulo Christum licet in praesepe iacentem Agnovit tamen esse Deum. Locus est Isaiae I, 3: Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui: Israel autem me non cognovit, etc., quo respicit Prudentius. Ex quo factum est, ut haec historia, si vera fuerit, in dubium ab his sit revocata, qui narrationem confictam existimarunt ob Isaiae verba; contra si falsa fuerit, ex eisdem verbis a nonnullis fuerit inventa, quod crediderint, Isaiam non allegorice locutum, sed rem futuram praedixisse; quae alioquin similis vero redditur, cum Salvatoris ortus in stabulo et praesepi contigerit. Quod autem Serryus in suis Exercitationibus ait, Patres qui bovis et asini meminerunt allegorice esse locutos, eorum verbis et menti aperte repugnat. Locus cap. III Habacuc ex versione LXX interpretum a multis SS. Patribus in eamdem rem adducitur, In medio duorum animalium cognosceris, sed firmam non esse eam versionem, docet S. Hieronymus. Exstant adhuc imagines antiquissimae, quibus praesepe cum bove et asino exhibetur. A priscis usque saeculis huiusmodi picturam ad nos manasse tradit Erasmus. Vetustum monumentum ex museo Borgiano Velitris nos offerimus, eruditissimi praesulis Stephani Borgiae liberalitate communicatum. Prodiit antea non dissimilis imago ex anaglyphis antiqui vitri in museo Victorino; eamque Victorius in dissertatione de Nummo aereo illustravit, ubi narrat, simile monumentum exstare apud dominos de Trautson, et aliud apud Paulum Sabbatinium. Monumentum musei Borgiani aut diversum est, aut certe nunc correctius laudati praesulis diligentia exhibetur ex ipso prototypo, quod contuli.

83. Excors, insensata, Iso.

84. In pastu, quia tantum de comestione curant, Iso.

87. Quadrupes, pecora vel pecorina, I.

88. Sapiatque, intelligat, I.

89. Prosapia, progenies.---Patrum, Iudaeorum, Iso.

91. Credas, o lector, I.

92. Lymphatam, furentem, I. Legitur in Evangelio Nazareorum, Sephoram fuisse obstetricem beatae Mariae, quae cum manum inflexisset et agnovisset virginitatem illius mansisse, exclamans quasi lymphata dixit: Haec virgo peperit, et virginitatem non amisit, Vat. A.

83. Giselinus ad oram indicat traiectionem horum versuum, ut primus sit Vis cuius in pastu sita est, secundus Adorat excors natio.

85. Fabricius impulsus studio erga reformationem, quam ipsi vocant, incassum laborat, ut peregrinationes hoc loco laudatas in alienum sensum detorqueat. Explicat fideli spiritu fide per spiritum sanctum accensa. Ait, ad praesepe Christi accurrere, non esse ire Hierosolymam, et loca illa muta calcare, sed Christum fide arripere, et per eum solum sperare remissionem peccatorum et vitam aeternam. Argute., Sed quis sibi persuadeat, Prudentium non commendare peregrinationem ad praesepe Domini fideli spiritu peractam, ea videlicet pietate qua eius tempore praesertim fiebat, hortatore, impulsore, exemplumque praebente maximo Ecclesiae doctore Hieronymo? Nonne certum est, poetam saepe cum laude commemorare eiusmodi concursus hominum, qui ad sepulcra martyrum celebrabantur? Sane cum Fabricius frequenter impietatis arguere audeat Prudentium, quod de invocatione cultuque sanctorum idem dixerit et fecerit quod caeteri Patres quarti saeculi, nulla difficultate deterreri debuit, quominus hac etiam in parte nobis concederet Prudentium. Videndus praeter alios de hoc argumento Gretzerus, qui etiam vatis nostri armis pugnat.

91. Venena hoc loco veneficia sunt, quibus mens alienatur.

92. Vat. A, lymphatum, mendose. In Cham. pariter mendum furisve.

100. Dederunt, ostenderunt.

102. Celsum, Christum: in nube enim apparebit in iudicio, Vat. A.

103. Irritis, inanibus, nihil proficiendo, Vat. A.

104. Reatum, peccatum, Vat. A.

105. Buccina, vox angelica, hanc tubam, vel angelicam vocem describit beatus Effrem eremita in quadam homilia de die iudicii dicens: O vos defuncti, quos abdit terra sepulcris, surgite, et auctori vestro celeres occurrite, Vat. A.

107. Axis, coelum, Vat. A.

109. Ipse, Christus.---Praeminens, excelsum super eminens, Vat. A.

112. Illis, malis.---Gehennam, nomen gehennae in Evangelio scriptum reperitur. Interpretatur autem gehenna vallis gratuita. Erat enim locus amoenissimus iuxta Hierusalem, quem praeterluebat fons Siloa, descendens de monte Morian, in quo erat templum Domini. Ergo propter illius loci amoenitatem Iudaei relicto templo ibi sacrificabant idolis. In quo etiam loco duplici poena . . . . . ab hostibus: in corpore perempti, in anima quoque puniti sunt. Unde et gehenna pro inferno ponitur, in quo peccatores cum corpore et anima puniuntur, calore videlicet et frigore, Vat. A.

113. Fulmen, potestatem, Vat. A.---Epiphania, EPIPHANON, apparere. Inde EPIPHANIA, superficies vel apparitio; THEOPHANIA vero Dei apparitio, Vat. A.

96. Erasmus coniicit principem. Nulla opus est coniectura.

97. Vat. B, hunc, quem latebra obstetrix; quod et retineri potest, non elisa ultima in latebra, et sensum plausibilem reddit, quod in partu Virginis alia non astiterit obstetrix, nisi latebra. Ita etiam habent Egm. et Palat., eodemque spectat Vat. Q, latebrae obstetris. Caeteri habent et. Rat. obstitrix scribit. Heinsius cum Oxon., Rot., Alt., duobus Torrent., latebra et obstetrix. Cham., Teol. et Cellar., sicut eorum est mos, Heinsio adhaerent. In Urb. et Alex. est latebrae et obstetrix. Explicatio interpretum fere omnium est, eamdem Virginem fuisse obstetricem. S. Hieronymus contra Helvidium: Nulla ibi obstetrix, nulla muliercularum sedulitas intervenit. Ipsa Maria involvit infantem, IPSA ET MATER, ET OBSTETRIX FUIT: nam ipsa collocavit eum in praesepio, ipsa pannis involvebat. Unde commenta refelluntur apocryphorum. Teolius fictioni poeticae mentionem fastidiorum, et obstetricis ascribit. Verum negari nequit, quorumdam veterum hanc fuisse opinionem, quod obstetrix intervenerit. Legebatur enim in libris apocryphis, scilicet in Protoevangelio S. Iacobi, in Evangelio infantiae, in libro de S. Maria et Obstetrice. Vide glossam ad vers. 92 de Sephora. Eiusdem narrationis meminit Clemens Alexandrinus VII Strom. pag. 543, eamque amplexus est S. Zeno lib. II, tract. 8. Vide quae ad hunc locum annotarunt eruditissimi Ballerinii. Nullum erit flagitium, si censeamus, Prudentium, quod alii viri docti crediderunt, credidisse.

98. Barthius lib. VIII Advers., cap. 12, ait, Prudentium adeo tenacem esse suae phraseos, ut in Dittochaeo, tetrast. 28, cunam singulari numero repetiverit ex hoc hymno. Verum non invenio, quis cunula singulari numero referat, excepto Giselino 1 ed. Idem Gis. 2 edit. ad marg., Virgoque.

100. In Bongarsii codice hic lacuna est; adeoque desunt Isonis glossae ex hoc codice in versibus seqq. huius hymni, et in hymno sequenti. Paucas eiusdem Isonis glossas ex Widmani codice ad hymnum sequentem protulit Weitzius.

101. Apocalyps. I, 7: Ecce venit cum nubibus, et videbit eum omnis oculus, et qui eum pupugerunt. Cf. Matth. XXIV, 30. Poeta a primo adventu, quo Iesus Christus humilis apparere dignatus est, progreditur ad secundum adventum enarrandum, quo vivos mortuosque iudicabit.

105. Matth. XXIV, 31: Et mittet angelos suos cum tuba, et voce magna. Apostolus I ad Cor. XV: Canet enim tuba.

106. Mundum extremi diei iudicio flammis esse absumendum ex Veteri Novoque Testamento compertum est, Dan. VII, 9; II Petri III, 10. Lactantius, de Ira Dei cap. XXIII, versus Sibyllae adducit, quae per indignationem Dei adversus iniustos cataclysmum priore saeculo factum esse dixit, ut malitia generis humani exstingueretur, et simili modo deflagrationem postea futuram vaticinata est, qua rursus impietas hominum deleatur. Permanavit igitur haec opinio in ethnicos scriptores. In glossa lege celeres occurrite vestro, ut duo sint hexametri.

109. Praeeminens habent nonnulli Vulg. Melius praeminens facta crasi, ut apud Senecam et Avienum.

110. Sententia evangelica ex Ioan. V, 28 et 29, cui concinit Apostolus ad Roman. II, 6. Apuleii et Palladii vox est congruus, Solini, ut plerique legunt, congrue. Antiquiores dicebant, congruens, congruenter.

111. Rat. et Mar., perpetem, non male. Sed alii melius perpetis.

113. Matth. VIII, 30: Et tunc parebit signum Filii hominis in coelo. Hoc signum crucem esse futuram docent S. Hieronymus, Chrysostomus, Augustinus aliique, quibus adhaeret Prudentius. Mollerus aliique male eum exponunt de sola vi et maiestate Iesu Christi crucifixi, ut crucis signum excludant.

114. Gloriatur Erasmus, se hunc versum restituisse, a sciolo depravatum, cum antea legeretur Experta quae sit, senties; fortasse in editione Daventr. ita legebatur. Aldus iam ediderat, Experta, qui sit, senties, quod tenet Mar.; secutus est etiam Heinsius cum Giselino et, ut puto, cum suis optimis codd., necnon cum Weitzio, qui nullam varietatem codicum notant. Vat. B, non male, quis sit. Vat. A et Erasmus, minus bene, quid sit. In editione Weitziana, qua utor, ex aliquo codice notatum est ad oram expertae, quod respuit carmen.

115. Gis. 1 ed. ad marg., praesidi. Fabr., praeside. Notam hanc apposuit Sichardus: Vetus exemplar non praesule, sed praeside habebat, quod Prudentio magis convenit. At Prudentius simili phrasi supra usus est hymno 5, vers. 83, praesuli iustitiae.

116. Optimae editiones habent mox reddidit, neque lectiones variantes observant Weitzius, Mariettus et Heinsius. Nihilominus Erasmus et Fabricius diserte legunt, Mors hausit et mors reddidit, quod et concinnum est, neque caret idoneo sensu. In Alex., Urb., Vat. I aliisque, mox reddidit; in Vat. Q, Mors hausit et mox reddidit. Legendum hausit.