1. Ignee, quem Graeci vocant pyrinoeron ignem sensualem, I.

2. Socians, contingens corpus, et animam, Vat. A.

3. Vivum, etc., animam, et corpus, I.

4. Effigiasti, finxisti, Iso.

6. Tibi, a te, Iso.

7. Vegetata, roborata, Iso.

12. Liquorem, serenitatem, I.

15. Compacta, coniuncta, I.

16. Retexi, dissolvi, I. Resolvi, Vat. A.

19. Monstras, monstrasti, I.

21. Generosa, nobilia animae.---Caducis, corporis, in membris, Iso.

22. Carcere, in carne, Iso.

Titulus hymni est, quem exhibent Vatt. A et B, Rat., Put., Thuan., Palat. Aldus, In exsequiis defunctorum. Fabr., Ad defunctorum exsequias. Oxon., et Rottend. Circa exsequias defunctorum. Alex., Circa requies. Hunc hymnum cum aliis paucis commentariolo illustravit Adamus Theodorus Siberus, et nonnullam eius partem exposuit Barthius lib. XXI, cap. 4, qui hunc hymnum plane divinum vocat; et cap. 10 lib. XLII Prudentium laudans ait: Unde longe eleganter Prudentius, cuius verba, imo totus ille funebris hymnus nullo verborum ambitu, nulla copia eruditionis enarrari satis possunt. Eumdem hunc hymnum Crinitus intellexit, cum dixit, commendari Prudentii carmina de natali Domini, De expiandis animis, etc. Aliquae strophae huius hymni leguntur in Officio mortuorum Missalis Mozarabici, edit. 2 pag. 149, nempe quatuor primae, duodecima, decimaquinta et duae sequentes, quadragesima et duae sequentes. Lectiones variantes inde excerpemus.

1. Deum igneum fontem animarum vocat Prudentius non eo sensu quo ethnici philosophi Deum et animas ignem esse affirmabant; sed phrasi propria sacrae Scripturae, ubi Deus igni comparatur, habitare in igne dicitur. Idem in Laurentio vers. 393: Sic ignis aeternus Deus, Nam Christus ignis verus est. Et Dittochaei tetrasticho 8: IGNIS IN RUBO: Sentibus involitans Deus igneus ore corusco. Malachiae III, 2: Ipse enim quasi ignis conflans, et quasi herba fullonum. Deuter. IV, 24: Deus tuus ignis consumens est. Fons animarum dicitur Deus, quia fons est vitae. Vide hymnum 4, vers. 10. Arnobius lib. II adversus Gent.: Quia uno ex fonte omnium nostrum defluunt animae. Fortasse Prudentius reiicere voluit illorum errorem qui nescio quem fontem animarum fingebant, ex quo Deus animas educeret, non tum crearet, cum corporibus infunderet. Vide S. Augustinum, lib. X de Genesi ad litteram. Monet Barthius, huic hymno capiendo doctrinam Christianam de anima hauriendam esse e peculiari libello Gregorii Thaumaturgi de ea, e Nemesii commentario de homine, et aliorum libris.

2. Quo sensu elementa de corpore et anima dicantur, dixi proleg. num. 169. Principia intellige. Brev. Moz., socias, male.

3. Weitz., Gold., Widm. a prima manu. Vatt. B, I, O, Prag., Rat. vividum, quod bonam partem codicum habere asserit Barthius, sed crasse, et contra carminis legem. Vide proleg. num. 230. Rat., morbidum pro moribundum, male. Hoc loco vivus est immortalis, moribundus mortalis. Sic vivus Deus in sacris Litteris, Et eodem fere sensu Virgilius, Ovidius, et alii. Moribundum pro caduco seu mortali Virgilius lib. VI, vers. 732: Terrenique hebetant artus, moribundaque membra. Cicero et alii moribundum pro morti proximo accipiunt. Brev. Moz. male distinguit moribundum Hominem, pater effigiasti.

4. Effigiare est formare ad imaginem. Eo verbo utuntur Apuleius, Sidonius, et saepe noster Prudentius, quod eleganter usurpari ait Barthius, quasi ad artificium curamque poeta respexerit.

5. Cur a in utraque producatur, rationem reddidi in proleg. Giselinus in nonnullis Vulg. invenit Tua sunt, tua recta utraque, contra fidem mss. codd. Deus, qui est fons, ipse est rector.

6. Placet Barthio glossa Isonis, neque mihi prorsus displicet. Sed poterit etiam intelligi finis in voce tibi, ut statim tibi dum vegetata cohaerent. Sic in Officio defunctorum Regem, cui omnia vivunt, etc. Addit Barthius, huc trahere aliquem posse entelechiam Aristotelis, de qua Nemesius. Clarius aliquis de unione, seu admirabili illa coniunctione et commercio corporis et animi locum hunc intelliget.

8. Giselinus Manilii exemplar secutus emendavit Animus simul, et caro vivit. Barthius assentitur, et barbare alios edere spiritus affirmat. Vide vers. 3. Aldus, Weitz. et alii legunt spiritus. Heinsius in suis vetustioribus reperit Et spiritus, et caro servit, quod placet, quia metro congruit, et exstat in Alex. et Urb., sed in hoc vivit pro servit. Vatt. A, B, I, O, P, Q, Spiritus simul, et caro servit, cum Brev. Moz. Prudentius aliis in locis primum i in spiritus produxit, adeoque reiicienda est lectio Spiritus simul, et caro servit, ubi corripitur. Cauchius coniiciebat flatus pro animus. In Hymnario V Thomasii, Spiritus simul, et caro servit. Vat. A, Prag., Widm. supra, Palat., Bong., Sich., servit pro vivit, quod est in aliis plurimis.

9. Versus sequentes edimus eo ordine quo sunt in Vatt. A, Q, Ald., Gis., Alex. In margine Vat. A nota: Alii libri habent: Resoluta sed ista seorsum Proprios revocantur in ortus Petit halitus aere fervens, Humus excipit aere corpus. Quia cuncta. etc. Pro aere legendum aera in versu Petit halitus aera fervens: in versu seq. ibidem notatur diversa lectio, quae vera est arida pro aere. Vat. P, ut edidimus, sed ad oram: Alii libri habent: Resoluta sed ista seorsum, etc. Et ad marg. strophae Quia cuncta pro div. lectione, Sic cuncta, etc. Vat. O: Rescissa sed ista deorsum (supra seorsum) Proprios revocantur in ortus, Petit halitus aethera fervens, Solvunt hominem, perimuntque, Humus excipit arida corpus, Animae rapit aura liquorem, Cuncta creata necesse est Labefacta senescere tandem, Compactaque dissociari, Et dissona texta texi, Obitum tolerare supremum, Ut semina dissociata, Sibi sumat origo resorbens. Vat. B sic legit: Recisa sed ista seorsum Proprios revocantur in ortus, Petit halitus aethera fervens, Humus excipit arida corpus, sic cuncta creata necesse est Obitum tolerare supremum, Ut semina dissociata Sibimet sumat origo resorbens Resoluta sed ista seorsum, Solvunt hominem, perimuntque, Humus excipit arida corpus Animae rapit aura liquorem. Quia cuncta, etc. Ita etiam Rat., et, ut puto, Ambros. Quae melius sunt digesta quam in Vat. O et correctiora: nam in Vat. O mendum est cuncta pro quia cuncta, et texi pro retexi. Aliter Put. post versum Et spiritus, et caro servit illico Resoluta sed ista seorsum Proprios revocantur in ortus, Petit halitus aera fervens, Humus excipit arida corpus. Sic cuncta creata necesse est Obitum tolerare supremum, Ut semina dissociata Sibi sumat origo resorbens. Hanc tu, Deus optime, etc. Cum Put. faciunt Urb. et Vat. I, sed in his rescissa pro resoluta, et in Vat. I sibimet sumat pro sibi sumat. Egmondanus, ut in nostra lectione. Sed in margine pro diversa scriptura Resoluta sed ista seorsum, et tres sequentes versus, ut in Puteano. Weitz legit, ut in Vat. B, sed pro sibimet sumat origo resorbens melius habet Sibi sumat origo resorbens. Mendum autem est in Weitzio arma pro aura in versu Animae rapit aura liquorem. Versus editionis Weitzianae a 13 ad 21 absunt a Noms. et Rotten., in Oxonien. quaedam exprimuntur ut in Weitzio, quaedam non item, quod Heinsius testatur. Weitzius pro sua lectione allegat Fabr., apud quem est rescissa pro resoluta, Widm., Bong., Goldast. Ex tanta codicum discrepantia id Heinsius colligit, duas editiones carminum a Prudentio factas, ac nonnihil in utraque variatum. Igitur alii aliam lectionem amplexi sunt, nonnulli utramque in hoc hymno coniunxerunt. In versibus autem quos retinui quaedam etiam est varietas lectionum. Hoc versu 9 Vat. A, recisa cum Gold. et Wid.; sed in Gold. supra, relicta. Multo melius rescissa cum Ald., Bong. et aliis.

11. Error est in Vat. A, excidit pro excipit.

12. Brev. Moz., mendose, Anima rapit aurae liquorem.

14. Fabricius legit tabefacta, minus bene, pro labefacta. In margine Vat. A nota: Alii habent: Obitum tolerare supremum. Hericus in suo poemate imitatus Prudentium ait labefacta senescere.

16. Sichard., ut dissona. Detexta retexere dixit Cicero de Oratore lib. II, pag. 72. Hericus de Resurrect. hominis mortui, Qua virtute potest detexta retexere. Breviter nunc attingam quae Barthius tam in hos versus quam in alios omissos commentatur. Ait stropham illam Weitzii Rescissa sed ista seorsum Proprios revocantur in ortus, etc., posse retineri antiquitatis gratia, quamvis recte iam a Fabricio fuerit omissa. Versum Proprios revocantur in ortus exponit aliis versibus Lucretii lib. II: Cedit item retro, etc., quos legesis proleg. num. 166. Addit editionem recentissimam (Weitzianam) intrusisse stropham inutilem et monachicum spirantem. Hanc intellige esse stropham illam Sic cuncta creata necesse est Obitum tolerare supremum. In versu Petit halitus aethera fervens invenit apud veteres libros Petit alter aethera fervens, nec dubitat scribendum Petit aether aethera fervens: nam et Ovidius ultimam produxit, Ipse meas aether accipe summe preces. In aether quidem ultima apud Ovidium, et Prudentium, si ita hic versus legatur, vel solius caesurae ratione poterit produci. Gallandius ex Tornaes. Exscribit illum versum, Petit alter aethera fervens. Intelligi potest alter de spiritu. Pergit Barthius, animadvertens, senescere omnium rerum defectum notare, texta corpus dici, ut alibi cratem, compacta ab Arnobio lib. II in fine accipi pro nexibus, quibus pelliculae et artus homini vero sunt affixi.

18. Abolere mortem proprium solius Dei: quod in sacris Litteris et Ecclesiae precibus saepe occurrit.

19. Ald., Egm., Put. et Oxonien., monstrans; Rott. monstra. Caeteri, et sensus ipse exigit, monstras.

22. Quod corpus animae carcer dici possit, constat partim ex his quae dixi ad vers. 44 praefat., et ad vers. 190 hymn. 7, partim ex his quae addam. Multa in eam sententiam Plato ex Socratis et Aegyptiorum scitis disserit, et ex eo repetunt alii philosophi, ut videri potest apud Barthium Adv. cap. 5, lib. XLII, et Martinum de Roa de Die natali cap. 3. Christiani philosophi et SS. Patres eodem fere modo locuti sunt, ut Nemesius de Natura hominis, Theophridus abbas de Vener. sanctorum, Arnobius lib. II, S. Paulinus saepe. In communi unius martyris ad laudes hymnus est ubi hos versus legimus: Soluta sunt iam vincula Tui sacrati corporis. Itaque quamvis ethnici philosophi corpus appellaverint carcerem, vinculum, antrum, sepulcrum, vas animae, ita his vocibus abutentes, ut veram et intimam animae cum corpore unionem negarent, tamen eiusmodi voces a SS. Patribus vulgo usitatae, Ecclesiastica consuetudine, atque adeo sacrae paginae auctoritate comprobatae, nequaquam reiici debent; quandoquidem inter Christianos de vero sensu constat, scilicet animam, dum corpori est unita, omnes suas functiones plene et libere exercere non posse. Apposite S. Ambrosius lib. V, epist. 21: Unaquaeque anima videns se corporeo isto clausam gurgustio, quae tamen terrenae huius habitationis consortio non degeneraverit, ingemiscit gravata corporis huius coniunctione. Animadvertere tamen oportet errorem, a concilio II Braccarensi damnatum can. 6: Si quis animas humanas dicit prius in coelesti habitatione peccasse, et pro hoc in corpora humana in terram deiectas, sicut Priscillianus dixit, anathema sit. Cavillum Martini Lutheri retellam ad vers. 45 hymni 11, Mortale corpus induit.

26. Luteum, non sobrie, nomen.---Sapit, vult.---Captat, appetit, Iso.

29. Generis, originis suae.---Ignis, anima vivax, Iso.---Memor, anima, Vat. A.

33. Requiescere, in sepulcro, I.

34. Sine mente, sine anima, I.

36. Repetat, iterum suscipiat societatem animae, Vat. A.---Sensus, animae, Iso.

38. Calor, anima, I.

45. Sepulcris, cymitron Graece, Latine dormitorium: hinc cymiterium et cymiteria, dicuntur, id est dormitoria, in quibus sancti quasi dormire videntur usque ad diem iudicii, I.

48. Ambitus, ornatus, vel honor, Iso.

51. Sabaeo, thure, I.

25. Vat. unus Teol., voluptas, minus bene. Eucherius Lugdunensis in epistola ad Valerianum, pag. 382: Caro siquidem proclivis in vitia ad terram tanquam in originem suam nos revocat; haec vero veniens a Patre luminum (loquitur de anima), sicut ferri ignibus mos est, in superiora nititur. Barthius lib. XIV Adv., cap. 10, putat Eucherium expressisse haec ipsa verba Prudentii, et alia non absimilia ex Psych.

29. Plerique legunt ignis, et Iso exponit de anima; quod pariter habent Vatt. O, P, et I cum glossa anima, Alex., Urb. et alii nostri; nec debuit haec lectio mala Gallandio videri in Aldo et aliis. Sed Vat. Q, Noms., Rottend., Torrentianus unus, et schedae Graevianae, ignei, facta synaeresi, quod mihi admodum placet, nam primo versu Deum igneum fontem animarum vocat. Vat. A videtur eodem modo legisse, saltem, qui glossam verbo memor, id est anima, apposuit. In Oxon., igneoli, mendum.

30. Ald., Nebris., Sich., Gis. 1 ed. ad oram, nigra. Plerique et optimi, pigra; quod longe congruentius est. Teol. in Vat. uno invenit nigra. Hericus Altisiodorensis, qui ab hoc hymno plura est mutuatus, exscripsit contagia pigra. Weitzius pro nigra allegat F.; si Fabricium intelligit, hic habet pigra.

33. Aliqui adverbii nota insigniunt quod. Ego relativum puto, ut intelligatur corpus, quod videmus.

38. Hericus, Socius calor ossa revisit. Virgilius lib. IX, vers, 475, calor ossa reliquit.

40. Ante Hadriani aut Antoninorum tempora non apparet hoc vocabulum habitaculum in usum inductum; post multi usurparunt etiam profani scriptores, Palladius, Gellius, Solinus, Ammianus.

45. Ex honore qui sepulcris impenditur, argumentum petitur resurrectionis mortuorum, quod Tertullianus aliique promovent. Novella Theodosii et Valentiniani de sepulcris tit. 5: Scimus, nec vana fides, et solutas membris animas habere sensum, et in originem suam spiritum redire coelestem . . . . Nimis barbara est et vesana crudelitas munus extremum luce carentibus invidere. Pignorius, de Servis pag. 230, hos versus adducit, ut probet, sepulcris etiam Christianorum vela candida praetendi consuevisse, ex more Hebraeorum, ut ipse putat, apud quos visebantur sepulcra dealbata, quo fortasse allusit Paulus, cum Act. XXIII Ananiam vocavit parietem dealbatum. Sedulius lib. V carminum de Iuda: Velut omne sepulcrum Exteriora gerens albae velamina formae, Sordibus interius, foedoque cadavere plenum. Vide infra vers. 49. Recenset poeta ea fere omnia quae peragi solebant, ut honos defunctis haberetur. Adhibebantur etiam candelae, et, ut ex hoc hymno liquet, hymni vel psalmi. S. Hieronymus ad Eustochium de epitaphio Paulae; Cum alii pontifices lampadas cereosque praeferrent, alii choros psallentium ducerent. Et in Vita Pauli sub finem: Hymnos quoque et psalmos de Christiana traditione decantans. Victor Vitensis, lib. I, aliique eamdem consuetudinem comprobant. Concilii Toletani III, canon 22 exstat: Religiosorum omnium corpora qui divina vocatione ab hac vita recedunt, cum psalmis tantummodo psallentium vocibus debere ad sepulcra deferri. Nam funebre carmen, quod vulgo defunctis cantari solet, vel pectoribus se, proximos, aut familias caedere omnino prohibemus. Confer concil. Valent. an. 524, cap. 4; Braccar. I, cap. 16 et 17; et infra vers. 113.

47. Funus cum sepulcro est honor ultimus: in veteri epitaphio Popiliae, Extremum officium quoniam tibi reddere cogor. Virgilius, lib. VI, vers. 213, et cineri ingrato suprema ferebat Munera.

49. Plura de his diximus proleg. num. 156 et seqq. Videri possunt Baronius tom. I Annal., pag. 238, et S. Hieronymus de obitu Blesillae, ubi meminit velaminis aurei quo feretrum obtendebatur, et in Vita S. Pauli, ubi pariter memorat auratas vestes quibus mortui obvolvebantur. Repete dicta vers. 45, et confer Iacobum Gretzerum, lib. I de Funere Christiano, cap. 3, ut plures alios praeteream, qui de funeribus universe scripserunt, et hos Prudentii versus laudarunt.

55. Ald., res quod nisi creditur. Codd. mss., nisi quod res creditur. Utrumque metro congruit, sed hoc postremum suavius est. Nescio cur Cellarius ediderit res quod nisi, eumque transcripserit Teolius, nullo ms. cod. producto.

56. Non mortua, unde in Iob: Restituetur ut lutum signaculum, et stabit quasi vestimentum. Signaculum hominem vocat, qui in lutum redigitur, et quasi lotum vestimentum reservetur, I.

58. Utpote, ut aestimo, id est, quasi, I.

59. Omnia, post generalem resurrectionem, Iso.

61. Qui, de his qui mortuos sepeliunt, I.

62. Aggere, cumulo, Iso.

66. Sorte sub una, una sors est omnium, videlicet mori, I.

69. Sator, pater, I.

71. Rite, rationabiliter, I.

72. Ius, legem.---Exsequiarum exsequiae ab exsequendo, I.

75. Humandi, sepeliendi, I.

76. Fleta, deplorata, plorata, lamentata, I.

56. In sacris Litteris, precibus ecclesiasticis sanctorumque Patrum voluminibus, mortui, praesertim sancti et qui ad vitam aeternam resurrecturi sunt gloriosi, dormientes dicuntur. Hinc caemeterium, aut caemiterium, κοιμητήριον a κοιμάω, dormio. Corrigenda ergo est Isonis glossa, quae cymitron et cymiterion scribit. Ex hac phrasi gravissimi viri natam existimant historiam de septem dormientibus, qui scilicet dormierant in Christo, hoc est, vere mortui fuerant et reperti sunt tanquam dormientes. Confer Baronium ad diem 27 Iulii Martyr. Rom., Cuperum Acta SS., pag. 393, tom. VI, et Petrum Lazzeri, de critices Regulis § 7. Eruditissimus eques Victorius edidit Romae 1741 SS. septem Dormientium historiam ex ectypis musei Victorii expressam, dissertatione, et veteribus monumentis illustratam: qui cap. 12 observat, Prudentium his versibus mysticum sensum aperuisse, et subiicit epitaphium S. Alexandri martyris, quod mihi dubium est: ALEXANDER MORTUUS NON EST, SED VIVIT SUPER ASTRA. Multa alia affert, ut probet, sanctos illos Dormientes nuncupatos vere mortuos fuisse et martyrio coronatos. Etsi autem professus fuerit, se ex ectypis sui musei exhibere eam historiam accurate delineatam, et aeri incisam, tamen cl. praesul Stephanus Borgia huiusmodi antiquitatum cultor eximius ex prototypo, quod in locupletissimo suo museo servat, notavit, litteras quibus nomina SS. martyrum exarantur, in icone Victorii non ea forma veteri esse descriptas qua exstant in suo vitro. Neque id solum me perhumaniter admonuit, sed etiam ex suo prototypo eamdem historiam diligenter delineari curavit, ut eadem a me aeri fideliter incisa hoc loco repraesentaretur. Intellexi vero postea, ectypon Victorii, quod nunc in Museo Vaticano asservatur, plane respondere prototypo musei Borgiani Velitris. Notandum est ab antiquo artifice formata etiam fuisse martyrii instrumenta, scilicet clavas nodosas, secures, clavos, faces ardentes, uncos. Nomina sunt Constantinus, Maximianus, Martinianus, Ioannes, Malchus, Sarapio, Danesius, qui fortasse est Dionysius. Victorius ait, suum ectypon esse, ex sulphure multis abhinc annis fuso, ex gemma antiqua sumpto: aetatem gemmae sive prototypi, quod periisse suspicabatur, refert ad saeculum VIII aut IX. Illud mirandum est, virum diligentiae laude commendatum, parum curasse, ut imago aeri incisa ectypo, quod ipse possidebat, conformaretur. Pignorius in comment. de Servis, pag. 234, advertit, non solum ex ecclesiastica loquendi consuetudine originem ducere decantatam septem Dormientium memoriam, sed etiam ea de causa a Romanis pontificibus sepulcris apostolorum adhibitos ex clero Romano custodes, qui cubicularii dicuntur.

59. Adverbium protinus hoc loco vim habet, quasi porro tenus, demum.

60. Vat. B, Rat. pro diversa scriptura, Sich., arcet, quod secutus est Weitzius cum Bong., Goldast., et Widm., in quo supra urget, quae est lectio communior et verior. Sic Horatius lib. I, oda 24, Ergo Quintilium perpetuus sopor Urget. Ciceronis etiam est somnus urget. Hericus loc. cit., Quae sopor urgebat. Giselinus in textu arcet, ad oram urget.

61. Hanc totam sententiam eloquenter Lactantius adornat lib. VI, cap. 12 Divin. Instit.: Ultimum illud et maximum pietatis officium est peregrinorum et pauperum sepultura . . . . . Non ergo patiemur, figuram et figmentum Dei feris ac volucribus in praedam iacere, sed reddemus id terrae, unde ortum est . . . . . In quo autem magis iustitiae ratio consistit, quam in eo, ut quod praestamus nostris per affectum, praestemus alienis per humanitatem, quae est multo certior iustiorque cum iam non homini praestatur, qui nihil sentit, sed soli Deo gratissimum sacrificium est opus iustum.

64. Egm., Ald., prius, quod amplexus est Nebrissa, exponens in primis; neque Chamillardo displicuit. Sed multo magis placere debet pius. In Vat. A est prius, et supra pius.

65. Ald. Weitz., Gis. 1 edit., quia lex, nihilque diversum ex mss. notat Mariettus. Gis. 2 edit., quin lex, nullamque varietatem Heinsius ex suis mss. animadvertit. Metrum et sententia utrolibet modo constant; quamvis quia lex Gallandio minus rectum visum fuerit in vett. edd. Brev. Moz., movet omnes.

66. Aldus edidit forte sub una, correxit vitiose sorte sublima.

67. Egm., Widm. supra, munera. Vat. A. munera, supra funera.

69. Lege Tobiae librum cap. II.

70. Tobias pater heros dicitur, ut S. Ioannes evangelista hymn. 6, vers. 114.

73. Verbum stare ministris conviviorum apte convenit, qui et statores dicebantur, auctore Petronio Arbitro: Nisi aut servos viderint, aut statores altius cinctos.

74. Vat. A., ac fercula; alii et.

76. Vat. B, P, I cum glossa, plorata, lamentata; Gold., Widm., Weitz., nonnulli Heinsiani. Iso, fleta, quod metro parum congruit. Bong., Fabr., Hails. supra, Thuan., Rat., Gis., fletu, minus bene; fleto sepulcro optimi codices. Aldus et alii.

80. Illita, tincta.---Serenat, clara facit, I.

82. Egena, indigens quia necesse est ut habeat rationem, I.

83. Mordax, dura, I.

84. Lux, correctio divina, Vat. A.---Vexat, fatigat, I. Quia post longam tenebrarum insuetudinem lux cum labore suscipitur, Prag.

85. Docuit, Deus, Iso.

87. Nocte, nox pro tribulatione, I.

96. Fatiscere, resolvi, dissolvi, Iso.

98. Color, pallor.---Inficit, corrumpit.---Ora, facies, Iso.

99. Venustior, pulchrior, I.

100. Tinget, colorat, humectat, I.

102. Carpet, corrumpet, I.

104. Adeso, consumpto, I.

105. Morbus, diabolus, qui morbos infert, I.

109. Eminus, longe, I.

112. Moverat, excitaverat contra alios.---Dolores, morbos, Iso.

127. Sequestro, commendo, separo, Iso.

129. Haec, caro, I.

82. Iso, Vat. B, I, Prag., Rat., Weitz. cum suis, egena. Ald., Vat. O, P. Q, Gis., egenis, quod secutus est Heins. cum suis. Probum est rationis egenis, hoc est peccatoribus, qui caecis comparantur, et ratione, seu luce egent.

86. Torrentiani duo scandere. Sed cernere est in reliquis. Vide hymni 12 vers. 88.

90. Teol. pro diversa lectione cum per. Hailsb. supra mundi pro lethi.

93. S. Paulinus Natali 6: Placida caro morte quiescit In spem non vacuam redivivae condita vitae. Verbo mortificandi utitur Tertullianus, et S. Prosper epigr. 96: Vis est corporei mortificanda hominis.

100. Iso videtur legisse tingit. Sed tinget exigit sensus.

101. Widm., Palat., Aldus cum nostris, Heinsius cum Thuan., Put. et duobus aliis, iam. Alii nam.

104. Weitz., Hailsb. a secunda manu, abeso.

107. Aldus, sua nunc, minus bene.

108. Aldus, male, lucet. Sichardus restituit luet, faventibus membranis.

112. Put. a manu secunda, ipsa.

113. Chamillardus intelligit praeficas illas mulieres quae conducebantur, ut mortuum carmine lugubri prosequerentur; non tamen diffitetur, locum explicari posse de lacrymis quorumlibet. Id innuunt verba turba superstes. Vide comment. ad vers. 45, et confer dissertationem Hieronymi Baruffaldi de Praeficis, et Antonii Lanzoni de Luctu mortuali.

114. Fabr., plangens pro clangens.

115. Egm., iam pro tam.

118. Barthius lib. XLVI Adv., cap. 15, interpretatur, matres esse feminas aetatis provectioris, quales fere praeerant planctibus, videlicet praeficas sic dictas, quod planctibus praeficerentur. Non assentior. Prudentius enim statim de pignoribus seu filiis loquitur.

121. Ioan. XII, 24 et 25.

124. Meditari est moliri et quasi exprimere. Nam qui meditantur, proximi sunt, ut efficiant. Non semel Prudentius hoc sensu usurpavit meditor; et S. Paulinus in eodem argumento de obitu Celsi: Cuncta resurgendi faciem meditantur in omni Corpore, et in terris germina, et astra polo. Prudentius veteres aristas vocat, quia semina ex aristis prodeunt, et in aristas redeunt. Teolius invenit imitantur apud nonnullos.

125. Rat., hunc pro nunc. Egm., Vat. O, mendose favendum.

126. Prag., nunc pro hunc, male. Vigilius martyr, pag. 17, gremium sepulcri dixit, fortasse Prudentium imitatus, ex Barthii observatione.

127. Aldus, Vat. Q, male nominis pro hominis. Heinsius suspicatur tibi sequestrae. Sed sequestro sensum rectum praefert. Hoc verbo usi sunt Tertullianus, Sidonius et alii. Tertullianus de Resurr. carn. cap. 27: Proinde enim et corpora medicata condimentis sepulturae mausoleis et monumentis sequestrantur.

131. In istis, corpore, I.

133. Depositum, commendatum, I.

135. Fictor, plasmator, I.

136. Aenigmata, imagines, I. Aenigma in hoc loco pro imagine ponitur, Vat. A. Aenigmata, id est figuram, Prag.

137. Modo, cito, Iso.

141, Cariosa, corruptibilis: nam caries est putredo ligni. A carie. i. e. putredo, tremetes (lege teredines) vocantur vermes, qui ligna comedunt, et in putredinem redire faciunt, I.

145. Flamina, venti, I

146. Inane, vacuum aerem, I

149. Dum, sc. usque, I.

130. In marg. Vat. A et P pro diversa scriptura, Cui nobilis ex Patre fons est, quam habent Put., Oxon., Hailsb., et schedae Graevianae Cauchii. Nomsianus utramque agnoscit.

134. Heinsius cum Put., illa. Heinsio adhaerent Cham., Cellar., Teol., qui unum tantum Vat. vidit, in quo esset ille. Sed Fabr., Ald., Gis., Weitz., et nostri legunt ille, quod praetulit Gallandius.

135. Hails., factor, supra fictor.

136. Nebrissa suspicatur schemata, quod placet Chamillardo, quia homo tam perfecta figura, atque imago Dei est, ut ei nullo modo conveniat aenigma, nisi id omne quod aliud refert, aenigma dicatur. Contra ego puto, aenigma Dei recte hominem appellari. Est enim aenigma, ut ait Giselinus, rei minus notae imago. Quod si velis, aenigma esse imaginem aliquantum obscuram, ut plerique asserunt, optime homo aenigma Dei vocabitur, neque enim clare et perspicue Deum repraesentat. Vide hymnum S. Laurentii, vers. 118, Argenteorum aenigmatum.

137. Vat. B, Wid., Gold. a secunda manu, venient.

141. Cariosa senectus apud Ovidium lib. I Amor., eleg. 12.

142. Christiani defunctorum corpora non comburebant. Nihilominus cinerem et favillas nuncupabant reliquias in sepulcris asservatas, ut saepissime apud scriptores ecclesiasticos licet observare, Prudentium, Paulinum, alios. Neque desunt exempla antiquiorum, quibus favilla de quovis minuto pulvere profertur, in quem homines post obitum fuerint redacti, sive igne, sive alio modo consumpti, verbo translato ex communi usu comburendi corpora.

143. Notat Nebrissa, cineris proprium esse epitheton arens. Sic Virgilius lib. VI, bibulam favillam dixit, quia arida est.

144. Barthius, lib. V Advers., cap. 10, hunc locum tuetur adversus G. Agricolam et G. Fabricium aliosque, qui illum incessunt, quod pugillus non sit mensurae genus. Etenim apud medicos revera mensura est pugillus, ut ex Plinio, lib. III, cap. 26, aliisque scriptoribus ostenditur. Apicius lib. III, cap. 10: Porros maturos fieri, pugnum salis, aquam, et oleum mixtum facies, et ibi coques. Hoc igitur voluit poeta, hominis cinisculum pugno posse contineri; quod Propertius quodammodo attigit, et cum Prudentio Burmannus Propertium confert, aliosque adiungit lib. IV, eleg. 11, vers. 14: En sum, quod digitis quinque levatur, onus. Ubi loquitur Cornelia de suis cineribus, aut de sepulcralibus urnis, quae plerumque erant minuta vascula. Scriptores ecclesiastici saepe hanc phrasin adhibebant pugillo claudere, continere, ut de Deo auctor carminis de resurrectione Lactantio ascripti: cuius clauduntur cuncta pugillo. Et Venantius Fortunatus: Mundum pugillo continens.

145. Prag., inepte, nec si flamma vaga. Gis. 1 ed. in textu. Fab. et Bong., vaga flumina, minus bene.

148. Vat. A, perisse, sed periisse poscit carminis ratio.

149. Index librorum expurgandorum, cuius memini num. 184 proleg., iubet apponi margini huius loci: Caute lege: nam videtur docere, animas piorum, quae nihil purgandum deferunt, egressas a corpore detineri in paradiso terrestri illo unde expulsus fuit Adam. Fortasse Prudentius per paradisum voluptatis et sinum Abrahae nihil aliud intelligit quam essentialem animae gloriam ante glorificationem corporis. Hanc explicationem confirmat quod ante Prudentius dixit: Veniant modo tempora iusta, Cum spem Deus impleat omnem. Et Hamart. vers. 839 similiter describit paradisum, et coelum intelligit. In precibus, quibus anima ex hoc mundo egressura Deo commendatur, similes adhibentur voces, ut gloria coelestis indicetur: Beatae quietis in sinu patriarcharum te complexus astringat . . . Constituat te Christus Filius Dei vivi intra paradisi sui semper amoena virentia. Patriarcharum tuorum sinibus insinuare non renuas . . . . In sinum Abrahae angeli deducant te. Animas piorum post obitum in gremio Abrahae, patris credentium, recipi veterum quorumdam fuit opinio. Paulinus in carmine de Obitu Celsi: Et patriarcharum sinibus deponat ovantes, Unde gehenna procul saevit hiante chao. In officio Mozarabico hae strophae Prudentii canuntur. Vide S. Ildefonsum cap. 90 de Cognitione baptismi; Rigaltii notas ad cap. 13 Tertull. de Idololatria; Isaeum ad Lactantium lib. VII, cap. 21; Bellarminum, tom. I, controv. 7; Malvendam, de Paradiso voluptatis cap. 90 et seq., ubi auctores adducit, qui existimarunt animas piorum detineri in paradiso voluptatis, et hunc paradisum esse sinum Abrahae. Hi autem recensentur Tertullianus, Origenes, S. Iustinus in Quaest. ad orthodoxos, noster Prudentius, Theophylactus, Euthymius, Moses Bar-Cepha, S. Athanasius, S. Augustinus, S. Ioannes Chrysostomus, Petrus Comestor. Horum auctoritates Malvenda partim reiicit, partim exponit, quod allegorice locuti fuerint; Ioan. Maldonatum refellit, qui verba Christi ad latronem Lucae XIII, Hodie mecum eris in paradiso, de sinu Abrahae vel limbo Patrum intelligit. Rigaltius loc. cit. apertius dicit, plurimos adhuc aevo illo valde fuisse harum rerum incertos et dubios; qui etiam Irenaei sententiam in Abrahae sinu resurrectionem exspectari ex Quaest. Iustini in fine libri allegat. Nunc iam damnatus est error asserentium animas sanctas non frui visione Dei usque ad diem iudicii.

152. Requiescere, usque ad resurrectionem, I.

153. Senis, Abraham, I.

154. Eleazar, qui et Lazarus, I. Lazarus mendicus, Vat. A.

166. Famulam, famulantem, Iso.

169. Fovebimus, ornemus, Iso.

171. Titulum, epitaphium, I.

172. Odore, odore, vel adodore (lege adore). Ador est genus farris, quod in sacrificiis deorum ponebatur: venit autem a verbo ADORO, unde producitur. Sed alia regula repugnat, nam omnia nomina neutri generis in or desinentia corripiunt or, ut marmor, marmoris, aequor, aequoris. Hisce ergo regulis invicem repugnantibus mansit indeclinabile ADOR, Vat. A.

153. Put., Bong. et Palat., addita; quod tenuit Heinsius, et cum Heinsio Teolius. Abdita magis placet, quod exstat in plerisque mss., et Ald., Fabr., Gis., Weit. aliisque.

154. Vat. I a secunda manu, Weitz., Gis. 1 edit., Recubabit, ut illa Lazari. Aldus, nostri codd., omnes Heinsiani praeter Put., Fabr., Tornaes., et ut Weitzio visum, Widm., Recubabit, ut est Eleazar; quod magis ad rationem metricam accedit. Gis. 2 edit. nescio unde traxit Recubabit, ubi est Eleazar, quod probarem, si mss. faverent. Cham., Cell. et Teol. secuti sunt Heinsium, et contra metrum ediderunt, Recubabit, ut illa Lazari.

158. Ald., Nebr., Fabr., Egm., Bong., Oxon. aliique duo Heinsiani, priscae editiones, atra morte; Gis., Heins. cum suis optimis, Prag., atra e morte. In Vat. A additum erat e, ut esset atra e morte, sed rursus inductum erat e. Vat. B a prima manu, atre, a secunda manu atra e. Put. triumphas.

159. Oxon., Vat. B a prima manu, mandans. Eumdem locum intelligit poeta esse sinum Abrahae et paradisum, quo a Christo latro perductus est.

164. Rat., non male, hominem, ita duobus versibus distinctis, Licet et nemus illud adire Hominem, quod ademerat anguis.

165. Ald., Gis., 1 ed., illud, precor.

170. Fab., Gis. ed. 2 diserte, fronde sequenti, neque mutavit, cum editionem hanc correxit. Heinsius, qui Giselinum sequi solet, ubi se ab eo discedere non monet, hoc loco legit fronde frequenti, sed nihil contra observavit. Verum caeteri, et ipse Gis. 1 edit., fronde frequenti. Posset coniici recenti, quod etiam in mentem venit Burmanno, tom. I Anthol. pag. 733; sed fortasse poeta innuit, eum honorem sepulcris saepe et frequenter haberi. De his funerum ritibus vide proleg. num. 157, 158; Baronium, tom. I Annal., pag. 238; Kirchmannum, de Funeribus pag. 581; Carolum Paschalem de Coronis, aliosque innumeros.

171. De titulo plura dicam ad vers. 392 hymni S. Vincentii, Titulumque figat martyris. Pro epitaphio sumitur hoc loco; quo sensu apte titulus crucis Salvatoris eo nomine donatur.

172. Unguentum intelligo liquidum odorem. Chamillardus certe non erravit, dum liquido odore per eadem verba interpretatus est. Vide proleg. num. 159. Rot., Alt., Oxon. ad oram, Alex. pro divers. script., Vat. Q, adore, perperam, pro odore. Glossa falsa, et inepta est. In Vat. I, Finit liber hymnorum.