5. Impeditum, valde gravatum, I.

6. Tuleris, patereris. I.

7. Remisso, levi, laxo. I.

8. Palpas, leviter tangis, leniter tractas, foves, blandiris, I.

9. Rotat, sc. iam.---Submissum, inclinatum, Iso.

10. Vixdum, adhuc.---Tribus, horis, ex 12 horis, I.

14. Solvimus, fregimus.---Festum, ieiunium, laudem, I.

15. Affatim, abundanter.---Imbuatur, satietur, refoveatur, I.

17. Favor, clementia, I.

19. Lactat, blanditur, I.

21. Invenusto, indecenti, I.

22. Lacerare, sordidare, I.

24. Comat, ornat (lege ornet), I.

27. Luteus, croceus, rubicundus.---Tingat, coloret, I.

29. Pudore, castitate, I.

33. Morbo, in morbo.---Residem, pigram, I.

35. Vellus, dicitur a vellendo, quia antiqui non tondebant oves, sed vellera ab eis evellebant, I.

In Editione Parrhasii titulus huius hymni 8 est: Hymnus divi Prudentii post ieiunium.

3. Prag. leviter, mendose, et ex glossa pro leniter. Parrh., septus, minus bene. Matth. cap. XI, vers. 30: Iugum meum suave est.

5. Vat. A et Prag. a secunda manu, portas, quod sustineri posset, si versu sequenti legeretur toleras.

6. Vat. A, toleras labores. Ait, Christum tulisse duros labores, et famulos remisso dogmate leniter tractasse, cum ob alia, tum ob ieiunii legem. Siquidem Christus quadraginta integris diebus ieiunavit: nobis in ipso ieiunii tempore post certam horam cibus est permissus. Hinc maior exemplis, quia non omnia quae fecit ipse, fieri a nobis praecepit.

7. Parrh., exemplo.

8. Glossa Isonis ex etymologia ducta est: nam palpo est leviter palma, seu manu contrectare.

9. Qua hora veteres ieiunium solverint, ex hoc loco ostenditur. Ut noctem in vigilias quatuor, sic diem ab ortu ad occasum solis in quatuor partes dividebant, et primam, tertiam, sextam, nonam horam suo ordine eas nominabant. Igitur tribus lucis, hoc est, diei partibus evolutis quarta succedebat, hora nona dicta. Ineunte hora nona collectae fiebant, et ieiunium solvebatur. Binghamus lib. XIII, cap. 9 § 2 Antiq. Christ., et lib. XXI, cap. 3, § 3, distinguit inter ieiunia quae ad vesperam proferebantur, et stationes sive semiieiunia quae hora nona solvebantur: et de his stationibus intelligit Prudentium, advertitque FESTUM denotare stationem qua religiosi conventus in ecclesia observabantur. Ineptissima est haec ratio, nam Prudentius hymno superiori, vers. 4, pariter ait: Festumque nostrum rex serenus aspice, ubi de ieiunio quadragesimali certe agitur. Existimo, discrimen inter ieiunium quadragesimale et stationum ratione durationis aetate Prudentii non fuisse ab omnibus observatum, et hora nona adveniente liberum fuisse ieiunium solvere aut continuare, ut ex versu 65 et seqq. huius hymni colligi potest.

12. Iuvencus similiter lib. III, Ultima labentis restabat portio lucis.

13. In Rat. ex vindicatae recte factum vindicata. Chamillardus interpretatur paratis cibis. Vindicare est aliquid sibi proprium facere. Christianis vetitus est cibus ieiunii tempore, qui soluto ieiunio restituitur, seu permittitur.

14. Intellige festum brevis voti, seu brevis ieiunii. Vide supra hymno 7, vers. 4, ubi ieiunii dies festus vocatur, quia ieiuniorum victima litatur. Opinor Prudentium etiam respexisse Theodosii imperatoris legem 4 de Quaest. in cod. Theodos.: Quadraginta dierum, qui auspicio caeremoniarum paschale tempus anticipant, omnis cognitio inhibeatur criminalium quaestionum. Et leg. 5: Sacratis quadragesimae diebus nulla supplicia sint corporis, quibus absolutio exspectatur animarum. Ludos etiam et spectacula in diebus ieiunii fuisse prohibita, ut in aliis diebus festis, multi opinantur.

15. Barthius, quia Prudentius mediam syllabam in affatim corripit, colligit cap. 11 lib. XL, affatim potius a fatigando dici quam a copia fandi. Dubium non est quin ea syllaba sit brevis, undecunque id adverbium derivetur. An possit produci exemplo Aratoris lib. II Historiae apost., disputat Ricciolius Indice 2 Prosodiae.

16. Hails. et Wid. supra, voluntas; Nebrissensis pronam dicit voluptatem, quia ad eam proni sumus. Poterit intelligi voluptas prona in cibos.

19. Verbo lactandi non semel utitur Prudentius significatione quadam ab aliis non animadversa. Alla significatione lacto est a lacte, sed hic est a lacio, a quo est allicio, pellicio, et frequentativa oblecto, delecto, illecto, prolecto. Igitur lactat est attrahit alliciendo. In Avito, lib. V, ita lego et intelligo, Protinus et laxis verbo lactante venenis. Hac significatione defendam vers. 613 Apoth., lactantibus horis. In sacris Litteris simili significatione verbum lacto adhibetur. Prov. I, 10: Si te lactaverint peccatores; et cap. XVI, 29: Vir iniquus lactat amicum; ubi vox Hebraica sonat allicere. Iterum brevitatem ieiunii praescripti indicat his verbis, levis obsequela. Dum autem toties repetit benignitatem Dei, qui onus grave nobis non imponit, satis declarat, ieiunium ex necessitate et cogente praecepto observandum, contra quam haeretici blaterant, qui veteres Christianos libere ieiunasse tradunt. Sane si id quod Christianorum primi temporis pietas libere exsequebatur, esset attendendum, superflua essent haec omnia de hora nona, de remisso dogmate, de brevi voto, levi obsequela. Etenim, ut ex Irenaeo refert Eusebius Hist. lib. V, cap. 25, alii ieiunabant diem unum, alii biduum vel triduum, alii quadraginta horis diurnis ac nocturnis ieiunium suum metiebantur. Vide quae ex S. Augustino annotavi proleg. num. 172.

21. Aldus, mendose, adit pro addit, et in venusto. Hails., in vetusto, supra invenusto. Nebrissa, invenuste, adverbium. Exponit poeta sententiam Salvatoris Matth. cap. VI, 17 et 18: Tu autem, cum ieiunas, unge caput tuum, etc.

22. Aldus, cultum: cultu exigit sensus. Aliqui codices Heinsiani et Gis. 1 ed., sordibus pro sordidus, quod longe melius est. Nebrissa legit macerare pro lacerare; sed a in macero est longum.

23. In Prag. ex pexum factum plexum. Sed pexum verum est. Capillos intellige.

26. Matth. VI, 16: Cum autem ieiunatis, nolite fieri, sicut hypocritae, tristes.

27. In glossa Isonis mendum latet, ut opinor. Color enim luteus non est rubicundus. Fortasse legendum erit croceus, non rubicundus. Ovidius, lib. XV Metam., sulphura lutea appellavit.

31. Parrh. cernat, et vers. seq., munere ditet. Heinsius argutam et ingeniosam putat coniecturam Gronovii, patenti munere donat, cum in Noms. repererit ipse Heinsius latente. Egm. quoque et Pal., et ex nostris Vat. A, latente. Mihi vero multo magis placet latentem, quod est in Ald., in plerisque Heins., Weitz., Vatt. B, I, O, P, Q, Urb., Alex., Prag., Rat., Gis. Insistit enim poeta in evangelicis verbis, qualia quidem nunc in Vulgata leguntur, et olim in Graeca evangelio S. Matthaei legebantur; et Pater tuus, qui videt IN ABSCONDITO, reddet tibi, ubi nulla mentio muneris patentis, sed eius qui latens ieiunat.

34. Legendum sano, id est gregi, cum Vat. B, Rat., Put. Thu., Rot., Weitz., et suspendenda oratia usque ad sequentem stropham. Alii habent sanat.

35. Rot. et unus Vat. Apud Teolium, affixum, satis congrue, quod Cauchio placebat. Rat., minus bene, affixit. Etymologia Isonis in vellus deprompta est ex Varrone lib. IV de Ling. Lat. alii vellus dictum aiunt, quia velat ovem.

38. Exclusis, expulsis, I.---Gravatus, habens gravatos humeros, Vat. A.

39. Revehens, reportans.---Aprico, aestivo, calido, sereno, quasi Africo, i. e. locus, qui sine frigore, I.

42. Vibrat, crescit.---Impexis. horrentibus I.

43. Sudibus, spinis, I.

45. Frequens, densa, Iso.

46. Vernat, floret.---Tum, etiam, I.

49. Hisce, pro istis, I.

51. Compensant, rependunt, I.

54. Confectos, constrictos, afflictos, I.

59. Luteam, limosam, i. e. corpus, propter costas, Al. corpus a costis, I.

60. Usus, ieiunii, Iso.

61. Limum, hominem, I.

64. Enervans, infirmans, Iso.

71. Tu, sc. dum, I.

38. Aldi error est gravatos. In Egm. et Hails. pariter gravatos. Apud veteres interdum u per o scribebatur, ut servos pro servus.

39. Glossam Isonis ita intellige, ut apricum sit quasi Africum, hoc est sine horrore aut frigore a φρίκης. Hinc Africam nonnulli dictam putant, alii ab Apher, nepote Abrahami.

41. Mendum Aldi, et patris. Videtur Prudentius respexisse ad psal. XXII, vers. 2: In loco pascuae ibi me collocavit. Vide Barthium, lib. XXXII, cap. 2, qui hunc locum explicat de prato et rore psalmi XXIII, uti etiam carmen de Passione: Te rore fovebunt Caelesti pratique boni dulcedine pascent. Corrigit enim Barthius prati pro pacti. Haec vero parabola de ove amissa, quam inveniens pastor, imponit in humeros suos gaudens, refertur Lucae cap. XV, vers. 4 et seqq. Prati coelestis similis descriptio supra hymno 5 vers. 113 et seqq.

42. Aldus, implexis, minus bene. Lappae sunt herbae quae vulgo in pratis vestibus adhaerent. Virg. Georg. lib. I, subit aspera silva, Lappaeque, tribulique.

43. Sudes sunt valli e quocunque ligno in modum mucronum contra transgressum, aut transcensum eorum qui vellent insilire. Prudentius sudes posuit pro spinis, seu tribulis cardui.

46. Widm., dum; melius tum.

47. Fabr. et Gis. 2 edit., vivi. Tum legi posset fluenti.

58. Genitorem Deum appellat, ut saepius Patrem more evangelico.

59. Vat. B. frangat. Alii et sensus postulant frangit.

64. Cur enervans, prima correpta, efferatur, dixi proleg. num. 219. In vetustioribus Heinsii, et Ambrosianis schedis Parrh. et Alex. scribitur inervans, et eodem modo in codice valde antiquo Althelmi de virginitatis Laude, qui exstabat in Bodleiana Oxoniae bibliotheca. Gellius testatur, et vetusta exemplaria comprobant semel tantum exprimi n in vocabulis innittor, innecto, et similibus, quorum imitatione inervans aliqui putant factum, quasi innervans. Heinsius aliquando suspicatus est inerrans. Si coniectura esset utendum, mallem inermans ab inermis. Festus meminit verbi inermo, as, pro armis spoliare. Salmasius vult inervans pro enervans mutato e in i, ut possit corripi: sic Apoth. vers. 400 aliqui habent inergima pro energema.

65. Minime asseritur hoc loco libertas ieiunandi, qualem haeretici defendunt: sed solum in ieiuniis esse modum praescriptum, ultra quem abstinentiam protrahere cuilibet relinquitur liberum. Adducit enim poeta in exemplum ipsum cibum quem post ieiunium sumebant, quem salubrem fore confidit. Binghamus cum Hieremia Taylorio perperam abutitur his versibus ad plenam ieiunii libertatem sustinendam. Vide supra notata, et observa poetam in toto hymno sibi cohaerere. Ne grandior usus laboris frangat luteam cratem corporis, ac ne solutae vires deserant limum fragilem, concludit, laxum ac liberum MODUM abstinendi esse cunctis positum, hoc est, non esse praescripta nimium longa ieiunia.

69. Pia et constans est Christianorum consuetudo Deum ad singulas actiones invocandi, ut per Deum semper incipiant, quod publicis precibus canimus, et per eum coeptae finiantur. I ad Corinth. X, 31: Sive ergo manducatis, sive bibitis, sive aliud quid facitis: omnia in gloriam Dei facite. Vide ad Colos. cap. III, 17. In conviviis ne inter cibum, et potum Dei memeria elaberetur, Christiani antiqui vasa, quibus ad prandia utebantur, imaginibus Iesu Christi sanctorumque decorabant. Consule doctissimum opus Buonarotii de Vitris coemeterialibus.

71. Prag., mensas. Heinsius cum suis omnibus, Ald., nostri, etiam Alex., Urb., Vatt. O, P, Q, Gis. 2 ed., renuas. Wid., renues. Weitz., Sich., Bong., Gold., Gis. in marg. 1 edit., renoves, quod etiam in uno Torrentii, et in Vat. I reperitur: et sic recte in Vat. I, cibumque, non cibumve. Inde Heinsius olim coniecerat removes, et vers. seq., tentas: frustra ut postea fassus est, nam vera lectio est renuas. Idem in suis vetustioribus reperit cibumque, in recentioribus cibumve. Hoc postremum in nostris sensus confirmat. Est enim sententia, sive mensam renuas, sive cibum sumas, ex verbis Apostoli. Teolius legit renoves, cibumve sumere temptes cum uno Vat. antiquissimo, et Weitzio. Sed Weitzius clare habet cibumque, et ita etiam Vat. antiquissimus, si est Vat. I, ut esse puto. Nec placet quod idem sumit temples pro temnas, nam temptes idem est ac tentes, in veteri scribendi ratione, non frequentativum a temno. Parrhasius nobis favet, sed non bene tentas edidit pro tentes.

73. Annuit, consentit.---Dexter, prosper.---Secundo, prospero, I.

74. Velut, sicut, I.

77. Bonum, cibus, I.

79. Sparsus, ipsa esca, vel cibus, I.

77. Dixerat, fore salubre hoc quod dicatas carpimus escas, prout fidebat: precatur ut hoc ipsum sit reipsa salubre, bonum, faustum. Ex formula auspicato aliquid inchoandi, Quod bonum, felix fortunatamque sit. In Alex. et Urb., amen post hunc hymnum ascribitur.