1. Ades, pro adesto, I.

9. Fluxit, deficit, I.

10. Quietis, soporis, Iso.

11. Vicissim, inter diem et noctem, I.

12. Relaxat, in tranquillitate obtinet, Iso.

13. Procellis, in laborum procellis, Iso.

14. Sauciata, tuta, I.

15. Bibit, diligit, I.

16. Obliviale poclum, laboris senialis, I.

18. Lethaea, oblivialis, lethes Graece sopor, Iso. Sopor, Vat. A.

19. Doloris, laboris dies, Iso.

27. Feriatum, otiosum, quietum, I.

35. Aethra, splendor, Vat. A.

36. Iners, sine arte.

39. Per quas, facies, I.

41. Sensa, neutraliter, sensum meum; in plurali numero facit hi sensus, et haec sensa neutro genere, I. Plural. pro sensu; hinc Tullius: Caro laesa laedit sensa; sic verum pro veritate, iustum pro iustitia, Vat. A.

42. Horror, somni, I.

43. Splendor, visio superna, Vat. A.---Intererrat, intermeat, I.

47. Pavore, de vel cum, I.

48. Ambage, circumventione, I.

49. Quem, aliquem virum, I.

51. Vibrans, illuminans, I.

54. Impiavit, inquinavit, corrupit, Iso.

57. Patriarcha, Ioseph, I.

Ante somnum. Ex libro Constitution. apost. diximus ad titulum hymni 1, precationes esse faciendas cum aliis horis, tum vespere, quod noctem dederit Dominus ad requiescendum a laboribus diurnis. Huc pertinet hic hymnus, ut ex versu 9 et seqq. patet, Fluxit labor diei, Redit et quietis hora. Completorium locum huiusmodi precationis nunc tenet. Citatur hic hymnus a Theodulfo in lib. de Spiritu sancto, ubi probat Spiritus sancti processionem ex hoc aliisque locis Prudentii, simul cum caeteris SS. Patribus laudati. Septem strophae ultimae huius hymni leguntur in Breviario Mozarabico inter hymnos alios de Completa. S. Gregorius Turonensis lib. I de Gloria martyrum, cap. 162, ex hoc hymno nonnullos decerpit versus. Iuxta Prudentium, crux pellit omne crimen, etc. Huius hymni titulum alicubi esse De quiete et somno, divino munere, notavi proleg., num. 103.

3. Adversus novatorum effrenem libidinem, qui pro Verbum in Evangelio legunt sermonem, quia nonnulli SS. Patres ita locuti sunt ut hoc loco Prudentius, videndus est Ioannes Maldonatus, gravis in primis theologus, cuius aliqua verba in proleg. num. 140. retnli. Adducit autem Maldonatus inter alios SS. Patres hunc ipsum Prudentii locum.

6. In margine Vat. A additum erat aliter, Vis, ac potestas una. Ita etiam in Put., Alex. a secunda manu, et in schedis Graevianis. Salmasius quoque id volebat, qui locum Ausonii addiderat, Maiestas unius modi Sociata sancto spiritu, ut in POTESTAS a corripiatur, sicut in MAIESTAS a postremum ab Ausonio corripitur. Verum nihil agit Salmasius: Ausonius enim saepe loco secundo iambici dimetri spondaeum intrudit. Et in hoc eodem iambico Ephemeridis ait: Rei divinae copia est.

6. In Rat. abest et, sed videtur spatium abrasionis. Alt., rediit. Fabr. et Gis., redit quietis, sine et, quod habent reliqui omnes, exceptis Vatt. duobus quos laudat Teolius. Quod autem particulam et non patiatur huius carminis indoles, idem affirmavit. Sed in hoc hymno passim anapaestus prima sede ponitur, quod minime repugnat metro.

12. Virgilius lib. V, Vix primos inopina quies laxaverat artus. Similia vulgo apud poetas. Cicero de Divin., animus somno relaxatus. Insignis est descriptio somni, quam poeta noster versibus suis complectitur. Descriptiones Somni eiusque domus collegit Ioannes Baptista Gandutius inter descriptiones poeticas. Confer etiam Lucret. lib. IV. Neque omittendus est hymnus S. Ambrosii, Deus creator omnium.

14. Pro, sauciata mallem in glossa vulnerata, fessa, quam tuta.

16. Poculum habent Aldus et Nebr. pro poclum, quod metrum exigit. Horatius epod. 14, Pocula Lethaeos ut si ducentia somnos. Sumptum id ex fabulis. Sed licuit sanctissimo poetae metaphoram continuare, et, quoniam bibit dixit, addere poclum pro somno. In glossa fortasse legendum laboris sensualis.

19. Fabricius in dolore molestias intelligit. Sed cur non verum dolorem esse dicamus, cuius sensus nullus est in dormiente? Sic paulo post medicabilis voluptas, quia somnus etiam sanitatem interdum inducit. In Hails., aegris pro aegri.

22. Teolius in uno Vat. vidit Deo donante, quod ratio carminis non patitur.

24. Vat. B, Prag., Widm., Gold., medicalis, contra regulas metri. Est autem somnus medicabilis, quia aut sanitatem corporis restituit, aut eam conservat. Utitur hoc verbo Ovidius pro eo cui medicina adhiberi potest, in epist. Oenones ad Paridem, amor non est medicabilis herbis.

25. Rat., cum pro dum.

27. Chamillardi mendum feriarum.

29. Vatt. B. I, Rat., Gold., Fabr., Widm., Bong., vacat, Vatt. A, O, P, Q, duo Torrentiani, tres Heinsiani, vagas per auras. Ald., Heins., Weitz., Put., Thuan., Prag., Gis., vagat, quod etiam tuetur Gifanius in Indice Lucretii, pag. 423, et Latinius in Bibl. sel. Videri potest Priscianus lib. VIII, qui de huiusmodi verbis, quae olim antiqui usurpabant, ut auguro, opino, exsecro, agit diligentissime; et Nonius, qui de verbo vago adducit Plautum, Attium, Pacuvium, Ennium, Turpilium, Pomponium, Varronem, et his longe posteriorem Serenum.

35. Fontem igneum animarum Deum vocat poeta in hymno Exsequiarum vers. 1. Rat., ab aethere, sed inductum est medium e recte, ut fiat ab aethra, quod corrector videtur voluisse.

37. Mens sibi multiformes facies fingere dicitur ob diversitatem insomniorum. Nam etsi somniorum causa non solum sit interna, sed etiam externa, ut ex SS. Patribus explicat S. Thomas 2-2, quaest. 95, et Thomas Hurtado tom. I Tract. varior., tract. 5, cap. 6, resolut. 56, num. 1155 et seqq., tamen facies sive figuras et phantasmata mens ipsa sibi format: agit enim etiam tunc anima. Videtur autem poeta loqui de omnibus insomniis, quamvis vers. 40 dicat, Tenui FRUATUR actu.

41. Rat., somniantium a manu prima.

42. Coniicio legendum esse error pro horror, quantum vis nemo hac de re dubitaverit. Etenim erro proprie est vagor, ut apud Virgilium egloga 1, Ille meas errare boves, et noster poeta versu sequenti, Nunc splendor intererrat. Et quamvis fictionis nonnihil exprimi per errorem velis, eam in somnio poteris agnoscere: sic supra fingit, infra intererrat, mendaz imago veris dissipatis, ambage fallit, et lusus pavore multo. Vide vers. 118, Quos creber implet error. Cur autem magis error quam horror sit praeferendum, rationem peto ex ipsis insomniis ministrorum Pharaonis, in quibus nihil apparebat horridum, quamvis ipsi vultu tristitiam manifestarent, quia non erat qui ea interpretaretur. Eorum vero interpretatio alteri quidem famulorum horrorem incussit, alterum vero gaudio complevit. Itaque Prudentius dispar somnium distinguit, et de primo nunquam verba horroris adhibuit: Nunc splendor intererrat Qui dat futura nosse . . . Quem rara culpa morum Non polluit frequenter. Hunc lux serena vibrans Res edocet latentes. Contra de altero: Animos pavore moestos Ambage fallit atra . . . Lusus pavore multo Species videt tremendas.

43. Somnia a Deo aliquando immitti perspicuum est, et plurima sunt in Veteri Novoque Testamento exempla, quae Durantus collegit tract. de Visionibus cap. 9. Aeque autem certum est, insomnia, quae aliquando vera accidunt, interdum ad casum pertinere. Quotus enim quisque vir sapiens rei futurae veritatem dormiens agnovit? At omnes vulgo somniant. Quid autem mirum, si in tanto numero aliquid verum contingat? Recte Cicero lib. II de Divinat. cap. 59: Quis est, qui totum diem iaculans non aliquando collineet?

51. Vibrare pro fulgere. Virgilius, Catullus, Cicero, aliique.

52. Vat. A, frequenter, supra charactere minutiori latentes, quod verum est.

53. Aldus male coniungit Atqui. Horatius utitur verbo coinquino.

54. Sidonius, Apuleius et alii usi sunt hoc verbo. Festus, impiatus, sceleratus. Rat. ex glossa pro impiavit posuit inquinavit.

56. Rat. et Vat. Q, vidit, repugnante metro, pro videt. De impiorum somniis, terrorem incutientibus, Salomon cap. XVIII Sap., vers. 17, Tunc continuo visus somniorum malorum turbaverunt illos, et timores supervenerunt insperati. Et Iob cap. VII, 14, Terrebis me per somnia, et per visiones horrore concuties.

59. Gold. et Widm. supra magistris. Ald., mendose, minister. Historia narratur cap. XI Genes. Duo hi erant eunuchi; alter pincernis praeerat, alter pistoribus; hic pistorum magister, ille pincernarum dicitur. Hinc aliquis ministris cum legisset, magistris correxit, quod simpliciter positum ineptum est.

61. Unus, magister pincernarum,

62. Tyranno, regi Pharaoni, I. Tyrannus Graece rex. Vat. A.

66. Perplexa, obscura, I.

69. Praesul, princeps, I.

71. Virgam, sceptrum, I.

75. Tuenda, videnda, Vat. A.

77. Evangelista, Ioannes, Vat. A.

86. Gladius, verbum Dei, Vat. A.

88. Ictum, animae et corporis. Vat. A.

89. Quaesitor, iudex. I.

92. Prima ac secunda, corporis et animae, Iso.

95. Non piorum, impiorum, Iso.

60. Widm., mendose abprobavit.

61. Put., Vat. A supra, et Oxon., regressus. Ita Vatt. maior pars apud Teolium, sed nonnulli praestantissimi habent reversus. Id etiam placuit Gallandio cum edd. Ald. et Tornaes., et tenuerunt Gis. et Weitz.

63. Genesis cap. cit. vers. 17, Suspendet te in cruce, et lacerabunt volucres carnes tuas.

66. Lege hanc historiam cap. XLI Genes.

67. Put., Oxon. cum aliis nonnullis Heinsianis, Weitz., Vatt. A, B, O, Q et I supra, Prag., Rat., Sich., Giselinus cum editione Daventriensi antiquissima, monuit. Aldus et Gis. 1 edit., novit. Non inepte movit amplexus est Fabricius, hoc est, movendo impulit, persuadendo coegit, et id legitur in Vat. O. Non dubito quin vera lectio sit monuit. Corruptae nonnullae Plauti editiones contrarium errorem tenuerunt monuit mihi pro movit, Trucul. act. IV, scen. 1, Unum animos movit mihi, quanquam alii legunt, Unum animus monuit me. Mirum est autem quod auctor dictionarii Taurinensis ex hoc Plauti loco tanquam exploratum tradiderit, moneo admittere casum dandi, cuius auctoritate alii, non inspectis optimis editionibus et interpretum monitis iam inde a Camerario repetitis, obscuram mihi litem intendere voluerunt ac probare, aeque facile defendi posse verbum moneo cum dativo cohaerere, ac secundam vocalem in potitur esse communem. Qui si defensionem aliquam tentare velint, aliam viam insistere debent, neque tamen, quod volunt, assequentur.

68. Pro frumenti cumulis acervos simpliciter posuit. Usus similiter est Horatius.

72. Ex hoc loco nonnulli colligunt vel, ut recte ait Fabricius in Comment. poet. Christ., somniant, Iosephum ab uxore quoque Pharaonis fuisse sollicitatum.

76. In Vat. A, clausa, supra vel clara. Putean. pro diversa scriptura, tuenda pro tacenda.

77. Notat Fabricius, Prudentium dicere, evangelistam res obscuras, et obsignatas in clara luce vidisse, nebulis remotis, ipsum vero Ioannem, se fuisse in spiritu vel, ut recentiores loquuntur in exstasi, Sedulium, haec ipsum Ioannem vidisse in somnis, quod Nebrissa antea monuerat. At Prudentius etiam per soporem visionem accidisse affirmat, ut ex praecedenti stropha fit perspicuum. Et Sedulius, quem Fabricius nominat, est ipsemet Prudentius in Dittochaeo, quod Fabricius Sedulio ascribit. Intelligo, Prudentium mystice loqui, et exstasin vocare somnum. Vide S. Bernardum serm. 52 in cantica, De excessu, qui contemplatio dicitur, in qua sponsus facit quiescere animam, etc.

86. Locus est ex cap. I Apocal., vers. 16, Et habebat in dextera sua stellas septem: et de ore eius gladius utraque parte acutus exibat. Miratur Chamillardus cur Prudentius manum gladio armatam dicat, cum ex ore prodire gladium Ioannes affirmet. At Prudentius progressum gladii ex ore ad manum attigit. In ore Christus gestat gladium, ut verbum Dei, sive sententia in extremo iudicio indicetur: in manu vero, ut progressus in puniendo ostendatur. Psalmo VII, gladium suum vibrabit. Exodi XV, Evaginabo gladium meum; interficiet eos manus mea. Vide interpretes.

89. Rat., quaesitus, male. Virgilius lib. VI, Quaesitor Minos urnam movet.

92. Desumptum ex Apoc. XX, 14, Et infernus et mors missi sunt in stagnum ignis. Haec est mors secunda.

95. Nebrissensis exponit PAUCOS, qui scilicet sunt immedicabiles. Interpretor medios inter pios et impios, scilicet qui neque sanctitate eminent, neque infidelitatis crimine, aut aliis gravissimis opprimuntur. Ait igitur poeta, Deum pati, perire paucos eorum qui catholici sunt, et siquando in peccata incidunt, de his dolere et poenitentiam agere student. Porro licuit Prudentio ita existimare de sui temporis Christianis catholicis, quos serio ad vitam aeternam maxima ex parte contendere constabat, quamvis multi insigni, et heroica pietate non eminerent. Gravina libro Plazae de Paradiso caput adiecit de maiori numero salvandorum, merito proscriptum, quod sententiam benignam nimium amplificaret. Vide proleg. num. 175.

97. Huic, Christo, Vat. A.

105. Capacem, omnia recipientem. Iso.

107. Charybdin, voraginem, vorago naves sorbens. Ita vocat Antichristum, quia omnes ad se venientes in praecipitium trahit, Iso.

110. Ausa, scilicet est, Iso.

97. Vat. A, hic supra huic, Christo.

100. In quibusdam et in Widm. a secunda manu super pro supra. Hoc ratio carminis postulat, illud ex Vulgata editione cap. II ad Philippenses vers. 9: Et donavit illi nomen, quod est super omne nomen.

101. Becmanus, de Orig. ling. Lat., verbo POTIOR contendit, melius de Deo usurpari vel potens, ut Lucae cap. I et alibi in sacris Litteris, vel etiam in iisdem omnipotens quam praepotens, id est, valde potens, et prae aliis. Neque movetur auctoritate Ciceronis, cui Iupiter est praepotens: nam gentilium unus fuit Cicero. Ut autem alia praeteream, hoc loco idonee Christus dicitur praepotens, cum sermo sit de victoria ex Antichristo reportata, neque dedecet ea comparatio, ut potens prae Antichristo intelligatur. Vide ep. II ad Thessalon. cap. II, 8 et seq.

103. In Vat. A. a veteri manu abest de.

105. Rat., rapacem, sed videtur prius fuisse capacem. Hails. a secunda manu, Weitz., Gis., rapacem, quod non displicet. Caeteri, capacem. Gallandius edidit rapacem cum Ald. et Tornaes.; sed Aldus meus habet capacem. Perperam autem putat Gallandius, mendose scriptum a Chamillardo capacem.

107. Vat. A, sanguini pro sanguinis, male. Poeta respicit, opinor, ad cap. XVII Apocalyps., ubi mulier fornicaria describitur, sedens super bestiam coccineam ebria de sanguine sanctorum et de sanguine martyrum Iesu. Aretas in cap. XI Apocal. vers. 7, Bestiam vocat Antichristum ob crudelitatem, feritatem et sanguinis aviditatem. Put. et alii legunt charybdem.

108. Put., Ioannis, quod Heinsio aliisque placet, ut metro consulatur. Verum satis metro consulitur, si teneatur, finita in es saepius, quam vulgo creditur, posse corripi. Vide Gifanium Indic. Lucr. pag. 440, Is terminata. Alex. scribit Ioannes: ita Vatt. O, P, cum aliis duobus apud Teol., qui nihilominus Puteanam, sive Heinsianam lectionem secutus est.

109. Potiores Heinsiani, Ald., Alex., Vat. B, Egm., hanc. Alii haec, et vers. seq. ausa est. Teolio planior videtur lectio haec, et idem postea legit ausa sine est. Mihi aliisque non ita visum.

110. Videtur Iso legisse versu superiori haec pro hanc. Gisel. 1 ed., ausa est: scilicet, quia legit haec. De Antichristo cap. II, vers. 4, epist. II ad Thessalonicenses: Qui adversatur et extollitur supra omne, quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus. Thomas Malvenda lib. VIII, cap. 2, de Antichristo congestis SS. Patrum testimoniis probat Antichristum a seipso appellandum Christum. In rem nostram maxime facit Lactantius lib. VII, cap. 19: Hic est autem qui appellatur Antichristus; sed se ipse Christum mentietur, et contra VERUM dimicabit.

112. Gallandius approbare videtur quod Heumannus hunc versum sic restituere voluerit: Christi perempta verbo, quia Christus Antichristum interficiet spiritu oris sui. Sed eo pacto perit elegantia antitheseos inter Christum verum et eum qui Christum mentietur, ut ait Lactantius.

114. Heroes apud ethnicos dicebantur semidei, et viri excellenti quadam virtute praediti. Hinc heroes Christiani vocati sunt sancti, earumque virtutes heroicae. S. Augustinus lib. X de Civit. Dei: Hos (martyres) multo elegantius, si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur, nostros heroes vocaremus. Usus antiquissimus hanc appellationem in sanctis consecravit. Avitus rara significatione de Pharaone dixit lib. V, impius heros.

118. Widm. et Vat. O, herror pro error. Fortasse ex simili scribendi ratione vers. 42 horror irrepsit pro error. Intelligi etiam debet, poetam rursus hoc versu mentis, in somniis vagantis, errorem indicare.

123. Vat. A, Sat est, si nil, quod respuit carmen.

124. Rat., minetur, supra recte minentur.

127. Vat. B. sacrum, supra sanctum. Chamillardus intelligit immersionem in ipsum fontem baptisterii. Propertius rorem pro mari posuit, adeoque ea vox tam aspersioni quam immersioni potest aptari. Quamvis autem primis Ecclesiae temporibus baptismus per immersionem collatus plerumque fuerit, tamen eos, qui vel per aetatem, vel per male affectam valetudinem immergi non poterant, per aspersionem baptismo fuisse ablutos non est negandum. Notum est de clinicis, qui in lecto baptizabantur, et de iis qui baptismum ad extrema vitae tempora differebant. Multo minus persuaderi mihi poterit, ita immersionem fuisse ubique usurpatam, ut baptizandi (cuiuscunque sexus, et aetatis essent) penitus nudi aquam ingrederentur. Etenim neque id necessarium erat, ut certe nunc non est, neque si ea consuetudo communis fuisset apud Christianos, ethnici, qui oscula pacis eis obiiciebant, huiusmodi nuditatem tacuissent. Veterum quaedam dicta non ita clare rem hanc probant, ut multis videtur. Qualiscunque tamen nuditas illa fuerit, non dubito, quin aut separatis feminarum, et masculorum baptisteriis, aut velis, aut alia ratione pudori fuerit provisum. Vide Lupium, dissert. 1, num. 23 et seq., et scriptorem Vitae S. Ottonis apud Surium ad diem 2 Iulii, ubi ait: Sacerdos vero, qui ad cuppam stabat, eum audisset potius quam vidisset, quod aliquis esset in aqua, velo paululum amoto, trina immersione capitis illius mysterium sacramenti perficit.

131. Frontem, etc., haec sunt duo illa superliminaria quae sanguine agni videbantur aspergi: sic enim frons superliminare capitis, sic et cor superliminare, et principale pectoris, Vat. A.

139. Pervicaci, pertinaci, perseveranti, Iso.

140. Praestigiator, praestrigium dicitur monstrum a praestringendo, i. e. illudendo improvise oculos.---Astu. astutione, I.

142. Maeandros, Maeander fluvius Cariae faciens revolutiones multimodas. Sed hic ipse fluvius pro ipsis flexibus serpentis introducitur, I.

128. Heinsius, etsi in Put. et aliis ex vetustioribus invenerit innotatum, tamen amplexus est innovatum cum codd. quinque, et Oxon. in marg., et Gronovio in Observat. eccles. Rat., Sich. et Hailsb. supra pariter innovatum, quod exstat etiam in Urb., Vatt. I, O, Q, cuius glossa est signatum; et secutus est Teolius, ne ab Heinsio discederet. Lego cum vetustissimis Heinsii, Ald., Vatt. A, B, P, Alex., Nebr., Prag., Gold., Bong., Fabr., Gis. et aliis, innotatum, quod mirifice in hunc locum quadrat. Prudentius loquitur de sacramento confirmationis, quod a sacramento baptismi aperte hic et alibi distinguit. Dictum vero fuit sacramentum confirmationis chrisma, quia sacra unctione peragebatur: quod chrisma ampullae inclusum servari solitum in Ecclesia, colligitur ex Optato contra Parmenionem lib. II. Hac voce chrismatis confirmationis sacramentum appellant Tertullianus, Cyprianus, Augustinus, Cyrillus Alexandrinus aliique multi. Quoniam vero frons confirmandi ab episcopo sacro chrismate signabatur, figura crucis inscripta, ideo nomen signaculi, aut sigilli eidem sacramento tribuebatur; quo nomine usi sunt Cyprianus, Cornelius papa, Ambrosius et alii. Itaque Prudentius, duobus verbis duo haec nomina complexus, egregie dixit, Te chrismate innotatum, et infra explicat, cur innotatum dixerit, signum, quod ipse nosti. Eodem pertinent Psychom. versus 358 et seqq. Apoc. vers. 487 et seqq., hymno 9 Cath. vers. 84, lib. I adversus Symmachum, vers. 587. Unde sacrum referat regali chrismate signum. Cave ergo a Cellario, qui non solum innovatum praefert, sed falso tradit, quosdam codd. habere innotatum, plures innovatum. Concedam nihilominus, in quibusdam codd. vetustis et in Breviario etiam Mozarabico esse innovatum. Vide Baronium ad an. 55, pag. 248 et seqq., qui istiusmodi unctionem, ab episcopis in fronte peractam, esse sacramentum diserte probat. Quid autem differat unctio haec ab alia, quam presbyteri adhibent in vertice dum baptizant, explicant Bellarminus aliique theologi. Cl. Bertius lib. XXXII de Theol. Disc., cap. 10, non inepte his versibus utitur, ubi agit de alapa qua confirmatus leviter caeditur, Cultor Dei momento, etc. Lectionem vero nostram innotatum confirmant versus sequentes, ubi crucis figura commendatur.

129. Brev. Moz., somnum; corrige somno.

132. Quam magnus in veteri Ecclesia honor cruci fuerit habitus, testantur antiquissima monumenta et inscriptiones. Vide Aringhum in plurimis Romae subterraneae locis, aliosque antiquitatum Christianarum scriptores. De consuetudine vero signandi cor, frontem et ora, confer Gretzerum de Cruce lib. IV, cap. 31, aliisque passim locis praeclari eius operis. S. Athanasius initio orationis contra idola: Si enim post crucis adventum omnis simulacrorum cultus summotus est, omniaque daemonum praestigia hoc signo propelluntur, etc. Prudentius paulo post praestigiatorem vocat daemonem. Inter alia veterum aliquot Galliae theologorum scripta Parisiis 1586, exstat carmen bucolicum Severi Sancti seu Rhetoris de Mortibus boum, ubi hoc miraculum enarratur: Hoc signum mediis frontibus additum Cunctarum pecudum certa salus fuit.

133. In uno ex antiquissimis Vaticanis heterodoxus aliquis ad marginem recenti manu posuit: Non bene. SS. Patres, qui Domini crucem his et similibus praeconiis prosecuti sunt, vide apud Gretzerum de Cruce.

135. In Brev. Moz., tales, male, pro tali.

137. Aldus, Procul, procul, omisso o, quod caeteri habent. Alex., vagantium pro vagantum. Id ob metrum retinendum. Prudentium videtur imitatus S. Eugenius Toletanus episcopus epigram. 29, pag. 32, inter opera SS. Patrum Toletanorum, studio et expensis D. Francisci de Lorenzana archiepiscopi Toletani edita: Versus supra lectum: Imperat omnipotens, procul o procul effuge, daemon, etc. Confer eiusdem Eugenii versus supra lectum part. 2 operum, epigr. 3 et 4, ubi ait: Crucis almae fero signum: fuge, daemon.

140. Heinsio non displicet origo et orthographia glossae in praestrigiator. Alii scribunt praestigiae quasi praestegiae a tego, quod illudant praetegantque oculos. Idem Heinsius tuetur actu pro astu cum Put., Egm., et Noms. Malo astu cum Ald., Weitz., Nebr., Gis., Alex., Vatt. A et B, Rat., Prag. et aliis. Etenim cohaeret sensus: praestigiator, serpens tortuose, fraudes postulant, legi astu pertinaci. Chamillardus et Cellarius Heinsium secuti sunt. In Brev. Moz., aestu videtur ex astu. Teolius praefert actu ex membranis, non astu. Sed etiam membranae vetustissimae habent astu.

141. Diabolum serpentem tortuosum plures SS. Patres appellant. Philippus presbyter, discipulus S. Hieronymi, in cap. XXVI Iobi, Coluber tortuosus, utique ille serpens, qui est callidior omnibus animantibus super terram. S. Gaudentius ad Germinium, vel potius Serminium, Cuius serpentis tortuosa ingenia. Phoebadius in lib. contra Arianos: Lucifuga serpens, per anfractus evolvens seriem suam, tortuoseque procedens.

142. Prima in Maeander, cum sit diphthongus, produci solet. Prudentius corripit quod ab eius reprehensoribus non est animadversum. Scribo autem maeander cum diphthongo, quia etiam sic corripi potest prima ob vocalem sequentem.

145. Aldus, lux est pro hic est, repugnante metro et sensu. De hac formula vide hymn. 2, vers. 4.

146. Liquesce, evanesce, deflue, I. Vanesce, Vat. A.

149. Fatiscens, deficiens, Iso.

150. Recline, reclinatum, Vat. T et Iso.

146. Silius Italicus ex correctione Barthii initio lib. XVI: Hannibal ipse etiam iam iamque modestior annis Ire videbatur, Martisque liquescere famam.

149. Alii scribunt fatescens.

150. Fabr. et Vat. O, reclive, quod vehementer Chamillardo arrisit, quamvis fere omnes codices habeant recline, reiicitque Nebrissam, quod versum Ovidii Metam: X allegaverit pro recline, quem ita Chamillardus legit, Inque sinu iuvenis posita cervice reclivis, neque usquam reclinis legi testatur. Giselinus, qui ex manuscr. recline praetulit, Lambini iudicium secutum se ait, qui ita in suo Horatio legit. Locus quaerenti Giselino non se obtulit. Fabricius ex Virgilio protulit posita cervice reclinis. Ovidium voluit dicere, ubi cum aliis lego renidens; in Prudentio, Martiale, Tacito, reclinis, sicut Lambinus sat. 2 lib. II Horatii in Horatio, et aliis acclinis, non acclivis. Id, opinor, legerat Giselinus. Seneca epist. 26: Solet obrepere somnus in aliquod adminiculum reclinatis. Isidorus lib. I Different. ait: Inter decline et declive hoc interest, quod declinis sol, declivus locus: sic intelligendum est accline, acclive, ut acclivus (lege acclinus) homo, acclivus locus. Idem dicam de reclinis et reclivis; et in Isidoro legam acclinis homo, acclivis locus, et hoc acclivum dicitur, non ex hoc acclivum dicitur. Et supra declivis locus. In Brev. Mozarab. mendum est, quod nostram lectionem confirmat, reclinet paululum pro recline paulum. Nebrissa exponit reclinatum in lecto: et simili modo Chamillardus hymn. 5 Perist. vers. 365, ubi legit recline, sibi non constans. Pro paulum Ald., Vat. A, Rat., paulo. Gold. agnoscit utrumque. Prag., male, paululum.

152. Rat., meditatur, inepte, pro meditabimur, quod etiam versus exposcit. Christum sub ipso sopore meditari proprium est eorum qui vigilantes eumdem meditantur, quorum cor vigilat, etiamsi dormiant. Teolius ex uno Vat. inferioris aetatis exscripsit in nota conclusionem huius hymni, quae minime sapit Prudentium: Gloria aeterno Patri, Et Christo novo regi, Paraclitoque sancto, Et nunc, et in perpetuum. Ballerinii in praefat. append. operum S. Zenonis proferunt aliam huius hymni clausulam, sed ex prima eius stropha imperite compactam: Laus sit Patri supremo, Quem nemo vidit unquam, Patris sermoni Christo, et Spiritui benigno. Scilicet tractatus de Signo S. crucis, a nonnullis S. Zenoni ascriptus, constat ex hac conclusione et septem postremis strophis huius hymni Prudentii.