3. Chaos, confusio noctis, profunditas tenebrarum, I.

5. Regiam, tuam, I. Palatium. Ovid. Regia solis erat; Regia etiam ianua dicitur, Vat. A.

9. Ne nesciret, ut sciret bene, Iso.

13. Quos, ignes, Iso.

14. Lychnis, lucernis.---Facibus, fax dicitur a comedendo, fago Graece comedere, nam facula, i.e. cortex arboris materiem praestat igni comedendi.

15. Scirpea, quia de flore favi efficiuntur, I

18. Linteolo, filis ex cannabe vel lino.---Suggerit, praebet, subdit, ministrat.---Ebrio, madido de sagina vel oleo, Vat. A.

20. Seu ceram fontem cerei vel candelae Vat. A.

22. Alentibus, crescentibus, I.

De novo, etc. Hunc titulum et hymnum fere totum fuse explanavimus cap. 12 et cap. 18 prolegom. Nunc addam, de miraculo luminis nuncupati S. sepulcri multo accuratius, quam P. Liberium a Iesu, egisse doctissimum virum P. Mamachium tom. II, Antiq. Christ. cap. 1, pag. 65, ubi contra Moshemium veritatem eius miraculi tuetur. Drepanii versum in hymno De cereo paschali edidi, ut in quibusdam edd. reperi, Hunc ut per totam possimus ducere noctem. Sed in poetis Christianis Fabricii inveni aliam lectionem quae verior est, Hunc ut per totam possimus dicere noctem. Brissonius in lib. de Spectac., pag. 351, fuse agit de pervigilio sabbati paschalis, et hunc hymnum inscribit: De luminibus sabbati paschalis. In Hymnario card. Thomasii pars huius hymni bis inseritur, primum hoc titulo: Ad accensionem cerei paschalis, tum hoc altero: Ad incensum lucernae.

1. Giselinus uberius solito hunc hymnum illustrat, et ex Georgio Cassandro statuit eum pertinere ad consuetudinem eius aetatis, qua sabbato paschali, inclinante in vesperam die, ante solemnem baptismi celebrationem cereus a diacono consecrari solebat, et novo igne, qui aut ex silice percusso, aut crystallo soli obiecta eliciebatur, accendi. Ex quo cerei neophytorum (quos nempe illi manibus ferebant) accendebantur. Ille ipse cereus per septem consequentes dies, qui neophytorum dicebantur, vespertino tempore ad sacrum neophytis progredientibus praeferebatur. Sed vereor, ne tota haec ratio consecrandi cereum paschalem cum caeteris adiunctis posterior sit aetate Prudentii. Gaspar Barthius nonnullam etiam operam huic hymno exponendo navavit lib. IX, cap. 20 Adversar., ex scheda ms. membranacea: Quam, inquit, gavisus illico cum auctore, quem omnium carissimum habeo, contuli: integer est in ea hymnus 5 in cereum paschalem. Quamvis autem censeamus, hunc hymnum non esse quotidianum, eum tamen hoc loco reponimus, quia ea certe hora canebatur, videlicet post cibum et ante somnum. In Breviario Mozarabico eius quaedam strophae leguntur in primo dominico post octavam Epiphaniae ad vesperas: videlicet prima, septima, trigesima quinta, trigesima octava, et tres sequentes. Ex eo varias lectiones indicabo. Circa adnotationes Nebrissensis in hunc et duos sequentes hymnos nonnihil animadverti in proleg. num. 106 contra Weitzium. Exordium ex re ipsa petitur. Deus inventor luminis, ut supra hym. 4, vers. 9, repertor orbis. Claudianus sive potius Merobaudes, in Elogio Christi, lucisque repertor Ante tuae, matrisque parens. Barthius lib. I Advers., cap. 7, mallet legi lucisque repertor, Nate, tuae matrisque parens. Poteris etiam ita distinguere verba lucisque repertor, Ante tuae matrisque parens. Brev. Moz., male rutilis.

4. Ita hunc versum legit Theodulfus Aurelianensis in lib. de Spiritu sancto. Ita etiam legunt Barthius in sua scheda membranacea, Vatt. A, P, Hymnarium Thomasii, cum primum hunc hymnum exscribit Giselinus ad oram edit. 2. Alii aliter; Ald., Rat, Prag., Gis. in textu edit. 2, Heinsius cum suis codd., Vatt. I, O, Weitzius, Lucem redde tuis, Christe fidelibus. Bong., Gis. in textu 1 edit., Thomas. Hymn. loco secundo, Brev. Moz., Lucem, Christe, tuis redde fidelibus, quod etiam tenuit Fabricius. Giselinus vero ad marginem 1 edit., Lumen, Christe, tuis redde fidelibus. De hoc vocabulo fidelibus pro Christiano inter se contendunt Christophorus Cellarius, et uterque Borrichius Olaus, et Andreas. Profanos antiquos illud adhibuisse eo sensu hi aiunt contra Cellarium, qui reponit, addendum esse Christo fidelis. Nobis satis est, hanc notionem esse ecclesiasticam.

7. Vat. A male Incussa.

8. Rat., Monstrans, sed abrasum est n, quod vere abundat. Post hunc versum Aldus, Sichardus et Fabricius immittunt hos quatuor: Hoc signas opere, conditor inclyte, Lumen veridicum mentibus omnium In Christo domino quaerere iugiter, Quem petram loquitur doctor egregius. Absunt a membranis nostris et aliorum. Barthius ait eos esse numeris verbisque obscuros, soloecis spurcos, meritoque a Giselino reiectos. Huic potius assentiaris quam Gallandio, qui dubitat, utri versus in textum sint admittendi, cum utrique Prudentio non indigni ei videantur, aut Teolio, qui fieri potuisse putat, ut Prudentius in prima operis editione versus eiectos scripserit, ac postea emendaverit. Nunquam credam, Prudentium duos dactylos fecisse ex doctor egregius. Rupertus in lib. V de divinis Officiis, cap. 34, eos versus non agnovit: Prudentius, inquit, in hymno qui cantatur in sabbato sancto, cum dixisset, Lumina nos tamen Monstras saxigeno semine quaerere, ut ostenderet fieri hoc ad commemorandum illud quod de lapide Christo procedit nobis ignis sancti Spiritus, PROTINUS adiunxit, Ne nesciret homo, etc. In Ordine Romano, libro valde antiquo, versus illi spurii pariter omittuntur: et fortasse Rupertus ex eo versus alios protulit; inscribit autem caput illud, De novo igne.

11. Christus petra stabilis ex I Cor. cap. X, 4: Petra autem erat Christus.

12. In cod. antiquissimo Barthii, Nostris igniculis unde penus venit. Elegantissima, ait Barthius, lectio. Quam recipiendam contenderim quovis pignore. Perscite enim inexhausta illa semina flammarum, quae petra suppeditat, penum in ea ignium esse, atque scintillarum arguant: nil potuit magis poeticum, magisque venustum excogitari. Nihil muto: nam et genus eleganter est dictum, et nostri omnes, et aliorum codices genus habent.

13. Gis. ed. 1, Pingui pro pinguis. Cod. Alex, mendose, quoque pro quos. De aeneis lucernis fictilibusque Christianorum vide Bosium, Aringhum, Severanum, Fortunium Lycetum, Casalium et alios. S. Paulinus Natali 7 fuse describit lucernam vitream, cuius versus ad Prudentii explicationem aptissimi sunt: Cominus in medio, etc. Ex multis veterum Christianorum lucernis, quas in scriptoribus antiquitatum Christianarum observare licet, unam selegi aeri incidendam, quae ad multa alia explicanda utilis esse potest. Exhibita ea est a Dominico Georgio in dissertatione de Monogrammate Christi Domini, Romae, 1738, pag. 11. Exstabat Pisauri in Museo Io. Bapt. Passerii, et a Georgio dicitur insigne sacrae antiquitatis monumentum, ac auro pretiosius, quo Eusebii historia de visione Constantini adamussim exprimitur, et contra novatores defenditur. De aliis lucernis consule Victorium in Historia SS. septem dormientium, pag. 54, et Petrum Sanctem Bartolum, le antiche Lucerne sepolcrali figurate.

14. Glossae repugnant alii, qui a φάος, lumen, lux melius fax deducunt. Vat. A, Egm., Hails., Widm., a secunda manu ac pro aut, quod non displicet. Pro hac lectione ac, Gallandius allegat Hymn. Thom., et Teolius duos Vatt.

15. Ex festo scirpus est id quod in palustribus locis nascitur, leve et procerum, unde et tegetes fiunt. Olim sirpus dicebatur.

20. Non satis intelligo an fontem, an aliud glossa dicat. Rat., bibat, male.

21. Notanda est, ait Barthius, ratio a nostri aevi (sic) diversa conficiendorum lychnorum, neque eam tam vive vereque ullo alio antiquitatis loco inveniri arbitror. Elegans haec confectio fuit. Ut ignis superpendentem ceram aut oleum calfaciendum reddat liquidum, quod guttatim per fabre appositum foramen angustiae convenientis distillans alat flammam eam, quae ipsa ita sibi pabulum calore quaerat. Possit nullo labore quis lucernam talem conficere quavis materia, et notanda veterum ingeniositas in compendio laboris perpetui, quem in affundendo stillatim liquore citra hoc artificium erant habituri. Gronovius, Observat eccles. cap. 5, admirabile et imaginosum Barthii commentum irridet, neque Prudentium aliud canere ait, quam quod videmus quotidie in cereis aut sebaceis nostris. In Barthii ms. erat vortice, tanquam stagnum aliquod impendentis humoris significaretur. Transpositi quoque erant priores duo versus, scilicet, Ambustum quoniam vis facit ignea Imbrem de madido flere cacumine, Nectar de liquido vortice fervidum Guttatim lacrymis stillat olentibus.

22. Alentibus Ald., Palat., Gis., Iso., Urb., Vatt., O, P: longe melius est olentibus, olet enim cera, et hoc epitheton cereis nonnunquam tribuitur. Prudentius hymno 3, vers. 62: Nectare sudat olente favus. Ac notandum, utrobique nectar dici ex Virgilio Aeneid. I: et dulci distendunt nectare cellas. Giselinus et cum eo Chamillardus volunt per synecdochen ex uno distillante liquore cerae reliquos intelligi ex oleo et pinu. Sed non est necesse ut in hac stropha de aliis sermo sit praeter cereum. Barthius de cera et oleo explicat, et odores additos ab antiquis docet, ut iucundior usus foret. Inde ortam existimo consuetudinem thuris paschali cereo infixi. S. Paulinus Nat. 3 lychnos, et cereos memorans odorem cereis attribuit, Lumina ceratis adolentur odora papyris. Prudentius lacrymas ait, ut mox flere.

24. Flere, fluere, I. Guttatim defluere, Vat. A.

27. Agit, persequitur. Aemula, imitatrix, I.

28. Peplo, veste, id est tenebris, Vat. A.

36. Involucris, calceamentis a volvendo, I. Hoc volucrum, et haec volucra dicuntur, quo aliquid involvi potest, Vat. A.

37. Sanguinis, generis, I.

38. Tutus, protectus, Vat. A.---Impotens, valde potens, I, Vat. A.

44. Radius, nubes, vel columna nubis, Vat. A.---Micantior, clarior, I.

45. Niliaci littoris, Aegypti, I

48. Classicum, tubam bellicam, I.

52. Gnossiis, Creticis. Gnossium est oppidum in Creta insula.

23. Gifanius in Ind. Lucret., verbo FLERE, legit Ambusti quoniam vis facit ignea, Nubem de madido flere cacumine. Caeteri omnes ambustum . . . imbrem, excepto Hails., ubi arbustum, quod probare visus est Rittershusius.

24. Vide Gifan. loc. cit. de hoc verbo flere pro stillare, rorare, ubi, ut dixi, legit nubem pro imbrem.

26. Nostri mobilibus, ut infra vers. 141: Pendent mobilibus lumina funibus. Ita etiam Ald., Gis., Weitz. Alii nobilibus, ut Put., Thuan., Hails., Palat., Bong. sup., Rottendorphius, quem codicem, uti et Nomsianum posthac Heinsius adhibuit. In Brev. Moz. corrupte legitur hic versus: Splendent perspicuo lumine ardua.

27. Videtur imitatus Iuvencum, lib. II, furvamque super nox aemula pallam Sidereis pictam flammis per inane trahebat. Eleganter quidem, ait Barthius, et non pauca in eo poeta (Iuvenco), quae pressisse ingenium in gratiam materiae arguunt. Iuvencum, nobilissimum presbyterum Hispanum, primum fuisse alicuius nominis poetam, qui musas inter Christianos ad argumentum sacrum revocaverit, quem deinde secutus Prudentius maximam laudem obtinuerit, advertit cl. Ioannes Andreas in laudatissimo opere, quo omnis litteraturae historiam eleganter non minus quam erudite illustrat. Vide eius volumen I, pag. 92. Sane sicut Prudentio poeseos Christianae principatum omnes concedunt, ita secundum locum nemo Iuvenco negabit. Claudianus Mamercus lib. I, cap. 3, de Statu animae hos versus laudat atque aliter legit: Quia sicut nox immissu luminis rumpitur, ita lux tenebris vulneratur. Unde iucundissime Asclepiadeo lusit poeta notissimus, dicens: Absentemque diem nox agit aemula, Quam lux cum lacero victa fugit peplo. Antea legebatur: Asclepiades lusit poeta notissimus; sed Schottus restituit Asclepiadeo. Amicus quidam Schotti coniiciebat, Quam mox cum lacero victa fugit peplo.

28. Glossa schedae Barthii ridicula: peplo, lacerato linteo, ex quo lychnus efficitur. Melius Siberus observat, peplum vestem esse muliebrem. Ennodius hymno 10 Vespertino, Nigrante noctem pallio. In carmine de Resurrectione Domini inter opera Lactantii: Aeternae noctis pallia crassa cadunt. Dicitur autem nox fugere, quia funalia, ut ait Virgilius, noctem vincunt. In Hymnario V Thomasii loco huius versus erat alius abnormis: Noctem illuminans fulgure praevio. Idem in Brev. Moz., sed fulgore pro fulgure.

29. Post hypotyposin elegantissimis ornatam translationibus, ut ait Adamus Siberus. Prudentius, sibi similis, ad S. Scripturae historiam enarrandam progreditur, pervigilii paschalis maxime propriam, de igne, in rubo Moysi manifestato, et de columna ignea, quae Israelitas, ex Aegypto fugientes, noctu praecedebat. Vide Exod. cap. III, XIII et XIV.

31. Pro spinifera habent spinifero Bong. et tres Vatt. apud Teol., et nonnulli vulg. Caeteri spinifera. Ex hoc loco secundum exemplar Vaticanum vetustius adhibuit Mariettus, quod Vat. B nominamus.

35. In ed. Basil. ad oram, hostis pro iussus nescio quid sibi velit. Prag. in marg., noxa pro nexa, male. Benedictus Balduinus de Calceo antiquo cap. 11 probat, vincula apud poetas pro quovis calceo usurpari, sed praecipue pro soleis.

36. De quantitate huius vocis involucris in proleg. egi. Vat. B pro ne habet nec, minus bene. Ms. Barthii, maculis pro involucris, inepte. Alii, involuclis. S. Bernardus explicans locum Moysis, voce involucrorum usus etiam est. Teolius in carmine S. Prosperi de Ingratis, corripi penultimam in involucris ait, quod ego non inveni, quamvis relegerim illud carmen.

38. Praepositio in auget in impotens, ut in aliis dictum est ad vers. 77 hymni 4. Barthius contendit legendum tutus, at impotens, pro et, et explicat tutus, at timidus. Quae non est mala coniectura.

39. Gallandius recte refellit Heumannum, qui in Poecil. tom. II, pag. 364, legendum censet et impotens Nutu sub domini vivere barbari.

46. Rat., Bong., minus bene, praevalida manu.

49. Ms. Barthii, seque micantibus.

51. Vat. B mendose, fudit.

52. Gnossus est oppidum in Creta insula. Gold. Gnoseis, alii Cnosiis, alii Gnossiis scribunt. Spicula Gnossia a poetis celebrantur. Horat. lib. I, oda 16: Nequidquam calami spicula Gnossii Vitabis. Virgil. lib. V Aen.: Gnossia bina dabo laevato lucida ferro Spicula.

53. Cuneis, cuneus est collecta in unum multitudo militum; unde cuneus quasi coneus, a con, et eo, I.

58. Pelusiacis, Aegyptiis; Aegypti civitas, I.

60. Rubris, sic mare Rubrum dicitur, non quod rubrum sit per se, aqua enim per se colorem non habet; sed quia rubra habet littora: aqua autem ex rebus circumpositis, et coelo colorem trahit. Vat. A.

62. Praelia, ab imprimendo hostes; unde et praeligna, quibus premitur uva, I.

66. In faciem, instar, Vat. A.

69. Pubes, iuventus Aegyptiaca.---Decolor, nigra ob calorem solis, Vat. A.

77. Naufraga, mersa, I.

79. Videas, videre poteras, Vat. A.

80. Arcis, potestatis, Vat. A.---Iustitium triste, luctus publicus; iustitium est, ubi iustitia stat, et iustitium publicus luctus est, qui in arce cunctis, et ubique est, I. Iustitium proprie est iuris statio, sicut solstitium solis statio; ponitur autem pro luctu, luctus enim esse potest, cum iustitia relinquitur, Vat. A.

53. Legendum est densetur a denseo, es, quod verbum aliis etiam in locis est restituendum. Ita Heinsius cum suis codd. ex nostris Vatt. A, B, I, O, P, Alex., Prag. et Rat., in quo ex e factum est a ab inepto correptore. Densatur legunt Ald., Cham., Gis. in 1 edit., quod exstat in Urbinate. Gifanius in Ind. Lucret., verbo Densere, notat, in quibusdam Virgilii locis mendose legi densare pro densere. Eodem verbo densere utitur Horatius, Ovidius, et saepe Lucretius. Codices omnes habent turba in hoc Prudentii versu. Gronovius turma reposuit ex coniectura, quae Heinsio placebat. Sed repugnantibus omnibus codd. nihil ausim mutare. Quid enim si Prudentius consulto turba posuit ad turbationem populi, ac tumultuarium exercitum significandum?

54. Idem Gronovius, Observ. eccles. cap. 5, coniicit, Currus pars et equis et volucres rotis Conscendunt celeres, nimirum conscendunt currus et equis, et rotis volucres, quod pariter Heinsio arrisit. Retinenda est vetus lectio, quae elegantia poetica non caret, et trepidationem Aegyptiorum exprimit. Heinsius nihil mutavit, Cellarius coniecturas Gronovii amplexus est.

56. Dracones, qui post Traiani tempora a Romanis in bellicis signis adhibiti sunt, poeta ad Aegyptios transfert, tropo sibi familiari, ait Giselinus. Scilicet dracones ponit pro vexilli insignibus. De hoc draconum usu vide hymnum 1 Peristeph., vers. 35.

57. Nostri hinc, nisi quod in Rat. videtur esse hic. Bong., Ald., Gis., hinc. Sed Heinsius cum suis potioribus, et Weitz., hic. Rottendorp. pro diversa scriptura libera loco nescia, fortasse ex glossa.

59. Vat. B., purpurea, male.

60. Graece mare hoc dicitur Erythraeum. Nonnulli Rubrum dictum putant a rubente arena, Agatharcides apud Photium a rege Erythra; hunc regem fuisse Esau Rufum a rubente pilo nominatum, alii dicunt.

62. In glossa corrigo prela ligna.

63. Heinsius monet, suos potiores codd. habere suos praecipit; ignoro, quis aliud legerit. Notanda est proprietas adverbii porro, quod innuit tractum ulteriorem ad extrema; hinc porricio verbum ex augurum disciplina, Porro tendere in mare est longe, et procul progredi in mare.

65. Damascenus et Cosmas hymnos plures ab hoc mirabili facto inchoant. Viandi verbo usus est S. Damasus in S. Felice, Iuvencus et alii.

66. Vat. B, pervias, mendose, pro pervia.

67. Hunc Israelitici populi triumphum olim in sabbato paschali cantatum in Ecclesia fuisse ex Ordine veteri Romano aliisque monumentis constat, idque confirmat Avitus lib. V in fine: Inclytus egregium solemni carmine ductor Describit, toto quod psallitur orbe tropaeum, Cum purgata sacris deletur culpa lavacris.

68. Hic quoque Heinsius monet, in Rot. legi dum permeat, quod in omnibus legitur

76. In Vat. A et Prag. a secunda manu refluo pro confluo. Ex Weitzianis Egm., Pal. et Hailsb. a prima manu, ut videtur, refluo: pro quo Teolius citat duos Vatt.

79. Rat. supra nare addit in, ut sit innare, quod habet Vat. A. Repugnat metrum.

80. Aldus addit ut, nempe iustitium ut triste, quod vere superfluum est. In membranis Barthii ineptissime inscitium pro iustitium. Barthius multus est in hoc loco illustrando: ac fere cum glossis consonat. Arcem ait esse aulam, sive, ut hodie barbarissamus statum regium, iustitium vindictam, sive eversionem luctuosam. Lucanus lib. II, ferale per Urbem Iustitium. Haec denique est summa, quod veteribus iustitium luctus publicus erat.

81. Hunc locum expressit anonymus auctor hymni martyrum ad vesp. saeculo IX. Vide Hincmarum, de non trina Deitate.

82. Bong., Gis. 1 ed., domitum Pharon. Vat. B, domitam Pharaon. Rat., Gold., Widm., domitum Pharaon. Heinsius cum suis codd., Gifanio, et Cauchio domitam Pharon; ita etiam Ald., Gis. 2 ed., Prag., Vat. A, Egm., Palat. Fabr., Hailsb., Weitz., qui scribit Faron. Poeta Pharon insulam Alexandriae proximam pro Aegypto posuit. Lucanus lib. X: Tunc claustrum pelagi cepit Pharon: Insula quondam in medio stetit alta mari, etc. In eadem insula fuit turris praealta, unde accensae noctu faces cursum navigantium regebant, quae pharos quoque dicta est.

83. Fabr., Gis., praesidi; alii, praesuli. Hic est Moyses, praesul iustitiae. Giselinus vult, dextera iustitiae vindice intelligi, non praesuli iustitiae: hoc mihi magis placet, ut hymno 11, vers. 115, Quem, te furoris praesule.

92. Axe, sole, I. Sub perusta plaga, i. e. per Arabiam, Vat. A.

94. Ligni, crucis.---Venia, beneficio, Vat. A.--- Atticum, quod invenitur dulcius omni melle, I.

97. Ninguidus, niveus, I.

102. Alites, coturnices, Vat. A.

106. Numinis, Filii Dei, Vat. A.

109. Freta, tempestates, I.

113. Rosariis, rosis, rosarium, et rosetum idem sunt, i. e. locus in quo rosae nascuntur, I.

114. Calthaque, pretiosa pigmenta, caltha virgultum in Aegypto, unde balsamum fluit.---Pinguia, herbae, I.

85. Vat. A, pontum rabidis. Heinsius cum suis (nihil enim notat), Ald., Rat., Gis., Weitz., pontum rapidis. Scheda Barthii rabidis.

86. Prag., Gis. ed. 2, persulcare, Ald., Vat. B, Prag., Weitz., Vat. O, persultare, quod videtur voluisse Vat. A, ubi est persultetre. Barthii scheda pro salo habet sale, quod Virgilius adhibuit.

88. Pal., Ald., Weitz., devoret. Nostri et Heinsiani, ut voret. Gis. ad marg., devoret. Ita duo Vatt. apud Teol.

89. Ald., Gis. in textu 1 edit., viae pro eremi. Id ideo factum, quia eremi habet e secundum longum. Sed notanda est consuetudo poetae, et eius temporis, ut uberius in prolegomenis explicui. Teolius ait, Secundam in EREMI corripuit, alias producit, et allegat vers. 39 praefat. At iam eo loco monui, secundam in hereses corripi, non produci; quod putabam per calami lapsum a Teolio dictum. Eremus vox ecclesiastica est apud Hieronymum, et aequales. In Heinsio mendum arbitror, quod ait, frequenter corripi primam in eremus a scriptoribus ecclesiasticis. Non dubito quin homo prosodiae peritus secundam dicere voluerit: nam prima certo est brevis. Gis. in textu 1 edit. et Fabr., madentibus pro loquacibus.

93. Tristificus pro amaro hic, et tetrast. 13 Dittochaei: Tristificos latices stagnanti felle tenebat. Vide alia ibidem. Nebrissa tristes lupinos, et tristes succos eadem significatione in Virg. notavit. Inde Apoth. vers. 344, Unguine amaro contristare comas.

94. Becmanus, de Orig. ling. Lat., verbo VENIO: Venia quae optanti venit, aut per quam venire licet. Plane ex origine utitur Prudentius, Fit ligni venia, id est, interventu vel accessione, dum lignum advenit. Barthius, lib. VIII Adv., cap. 20, interpretatur, ligni ope, medicina, correctione, auxilio. Recte Prudentius autumat, eo ligno crucem significari. Locus exstat cap. XV Exodi. Mel. Atticum, ut supra Cecropium hymno 3, vers. 71.

97. Gis. 1 ed., cibus pinguidus. Correxit ninguidus.

99. Hailsb., ac pro hac, minus bene.

101. Barthius observat, ventorum flatus animas dici ex Arnobio lib. I: Nunquid exspiraverunt animas suas venti? Addit, Prudentium hoc versu anhelitum pro animabus posuisse. Intelligit animas venti: sed cur non dicit potius, Prudentium anhelitum pro flatu posuisse, ut Arnobius animas pro flatibus?

103. Ald., Vatt. A, a prima manu, O, P, Weit., Widm., Hails., Pal. et alii, conflata, quod ex suo ms. amplectitur. Barthius, exponens, ventum eas aves compactas conglobatim terrae illisisse. Vat. B, Rat., Prag., Bong., Widm. supra, Gis., difflata. Aliqui deflata, quod erit veluti disiecta et dissipata. Teolius in textu Heinsii legi conflata affirmat, quamvis is monuerit in notis, difflata esse in duobus mss. vetustioribus. Giselinus vero, quem fere Heinsius sequitur, nisi cum contrarium aliquid notat, habet difflata, et in ipso Heinsii textu clare legitur difflata. Vat. A, in unum, quod recte correctum est supra charactere minutiori in humum.

104. Heinsius mallet revolent. At mss. non perperam, revolant. Barthius, referunt.

106. In Vat. A supra, vel nominis pro numinis, quod postremum retinendum est.

108. Ex dapibus, quibus refecti sunt Israelitae, ad dapes mysticas, quibus Christiani in pervigilio sabbati paschalis vescebantur, poeta advolat. Vide proleg. num. 146.

109. Saeculum pro mundo rebusque mundanis passim ab ecclesiasticis scriptoribus adhibetur.

110. Nonnulli discussis pro discissis.

111. Gis. 1 ed. in textu, raptatasque; ad oram iactatasque. Virg. lib. I Aen. vers. 3, terris iactatus, et undis.

114. Gronovius in Observat. eccles. legendum ait cultaque, ut seges designetur, quod aliqua coniectura fulcire vult Heinsius. Videtur distinguere Iso caltha a pinguibus, quod non est necesse. Chamillardus ait, errasse poetam, quod neutro genere protulerit caltham, quae apud omnes antiquos est feminini generis, flos scilicet lutei vel crocei coloris. Et haec est ratio Gronovii cur malit cultaque, exemplo Virgilii X Aeneid., ubi pinguia culta, etc. Nebrissa ex Virgilio, et Columella observarat, potius dici caltham femineo genere. Neque ego invenio, quis calthum dixerit, praeter Prudentium; sed non eum damno.

115. Crocos, genus pigmenti, I.

116. Fugacibus, vivacibus, manantibus, vel viventibus fluentis, I.

118. Rara, pretiosa, I.

119. Folium, pigmentum optimum, genus aromatum, I. Folium est herba pretiosissima quae dicitur venire de paradiso, unde fit unguentum pretiosum, de quo Iuvenalis: Ad me venit meretrix foliato peruncta, Vat. A.

120. Praelabens, fluens, Vat. T.

122. Suave, suaviter, Vat. A.

123. Melos, laus, generis neutri singularis numeri, I.

126. Styge, Styx fluvius inferni interpretatur tristitia, luctus.---Feriae, festa, Iso.

128. Acheronticis, sine gaudio, Phlegethon flammeus, phlox, Graece flamma, I.

130. Imbuit, expellit, impellit, vel illuminat, I.

133. Mitibus, mitefactis, I.

135. Umbrarum, defunctorum, aliter functorum, I.

115. Paschalis, de Coronis pag. 145, 147, 187 et 190 edit. 1610 Parisiis, hos versus memorat ac repetit. Virgilius mollem violam dixit, Ovidius tenues crocos.

116. Prag., viventibus in textu ex glossa; in marg. recte, fugacibus. Uda pro unda praefero cum Put., Thuan., Egm., Alt., Hein., Urbin., Alex., quod tenet etiam Gronovius in Observat. eccles. Eleganter, humus, fonticulis uda, fundit violas. Ita etiam cum Thuan. Perist. hym. 8, vers. 14, terra uda legendum arbitror.

118. Barthius in scheda reperit prataque, quasi vulgo, perque prata nascerentur cinnama. Sed si mutatio aliqua esset invehenda, melius legerem grataque cinnama. Sed rara epithethon est congruens cinnamo: Martialis, lib. IV, epig. 13: Tam bene rara suo miscentur cinnama nardo.

119. In eadem scheda Barthii notatur, spirare ad odorem non vulgarem pertinere, et folium spicae exponitur. Barthius intelligit folia, quae varia variis unguentis indita, gustum pretiumque variabant, cum hodieque Gallorum, Belgarumque idiotismis folia sint flores nucum myristicarum. Iuvenal. satyra 6, moechis foliata parantur. Scholiastes, unguenta foliis plena, vel aliis aromatibus. Claudianus lib. I in Eutropium, Te foliis ditent arabes, te vellere seres. Lactantius, sive quis alius in Phoenice, Cinnama dehinc, auramque simul spirantis amomi Congerit, et mixto balsama cum folio. Medicorum innumera sunt loca Giselinus folium intelligi posse ait vel de bdellio arbore, vel de malobathro, indicis paludibus sine radice innatante.

120. Rat., Fabr. Alex., Urb., Gis. in textu praelabens. Ita Vat. Q. Caeteri, praelambens, et in Vat. I glossa, de littore attrahens, quod imitatus videtur Alcimus Avitus lib. I Poem. de Gange: Motus odorifero quoties qui vertice crevit, Deciduas, pulchro quas spargunt flumina luco, Praelambens furatur opes. Horat. lib. I, oda 21: vel quae loca fabulosus Lambit Hydaspes.

122. Put., Alex., et Rotten., pariles pro parili. Thuan., et Egm. pariles suavisonantibus, quod placebat Heinsio. Sic Lucretius, suaviloquus, suaviloquens, suavidica verba, et Prudentius, flavicomantes, milliformis, multinodis. Vide Indicem Lucretianum Gifanii.

124. Calcare flores felicitatis genus praesertim apud poetas. Martialis VIII, 77: Liber in aeterna vivere digne rosa. Persius similiter: Quidquid calcaverit hic, rosa fiet. Per translationem a lapillis, in urnam missis, quibus dies felices olim notabantur, candidus accipitur pro felici. Sic pede candido.

125. Quaestionem hinc exortam explicuimus proleg. cap. 18. Giselinus fictionem hanc esse poeticam affirmat, quamvis Aethiopes, ut auctor est Damianus Goes in Historia de illorum moribus, adhuc sentiant, animas, non quidem damnatas, sed purgandas, singulis diebus dominicis, et sabbati ab omni supplicio liberas esse. Chamillardus sane errare poetam ait, sive de damnatis, sive de purgandis animis loquatur, quamvis nonnulli ex SS. Patribus censuerint, levari aliquando poenas damnatorum, quos inter S. Augustinus Enchiridii capite 112. Georgius Remus etiam statuit, poeticam hanc esse fictionem, neque verbo Dei niti. Georgius Fabricius id alibi non legi asseverat, et Hispanicum videri commentum. Lege cap. cit. Videndum an huiuscemodi feriae sub Styge ita explicari possint, ut solum levamen senserint animae purgatorio igni addictae, non aliae aeternum damnatae. Olim enim inferorum nomine locum etiam ignis purgatorii comprehendebant, ubi daemones quoque tormenta in animas purgandas exercebant. Confer S. Caesarium Arelatensem mox laudandum ad vers. 129.

126. Stygis vera origo a στυγέω, odi. Hinc Virg. lib. VI, tristique palus inamabilis unda Alligat, et novies Styx interfusa coercet. INAMABILIS, quia odio est omnibus.

129. Vat. B dividit Non sicut. Lucretius usus quoque est voce fulgidus, quam nonnulli ad aevum cadentis Latinitatis reiiciunt. Cicero ait fulgens. S. Caesarius Arelatensis videtur imitatus hunc locum in homilia 3 de Paschate: Deus iste amplius ex sepulcro radiavit, quam de sole refulsit . . . Confestim igitur aeterna nox inferorum Christo descendente resplenduit. Siluit stridor lugentium ille, soluta sunt onera catenarum, dirupta ceciderunt vincula damnatorum. Attonitae mentis obstupuere tortores. Omnis simul impia officina contremuit, cum Christum repente in suis sedibus vidit.

130. Non occurrit exemplum simile, imbuere tenebras pro discutere, fugare, expellere. Melior glossa illuminat.

135. Videtur Iso agnovisse hanc aliam lectionem, functorum pro umbrarum. Thuan., Rot., Alt., Noms., Sich., duo Torrent., Boher., Egm. in textu, Pal., Hailsbr. a prima manu, functorum. Aldus, Gis., Weitz., Rat., Vat. B, umbrarum. In Vat. A, functorum, supra charactere minutiori umbrarum. Putean, quoque et Egm. in margine umbrarum, quod praefero cum vetustissimis, et quia functorum videtur glossa, aut ex correctione inepti exscriptoris Prudentius hoc loco libere utitur verbis poetarum gentilium, ut alii veteres poetae Christiani.

140. Agimus liba, sacrificamus sacrificia, I.---Sacrario, sacrificio, Vat. A.

141. Mobilibus, laxabilibus, mollibus, I.

142. Laquearia, quae cameram subtegunt et ornant, quae et lacunaria dicimus; principaliter autem lacus dicitur, cuius diminutio lacunar facit. Inde fit alia diminutio, quae per antisticon laquearia facit. Iso.

143. Fota, nutrita.---Natatibus, natatus dicitur olei, in quo papyrus natat, Vat. A.

145. Desuper, in templo, Vat. A.---Aream, planitiem, I. Planitiem, id est tabulatum templi, Vat. A.

146. Geminis, sic lucent luminaria in laquearibus dependentia, ut putes, esse geminos triones, id est duas ursas, helicem et cynosuram, quae praelucidas habent stellas, Vat. A.---Trionibus, plaustris, I.

147. Bosphoreum, Luciferum vel Bootem: dicimus Bosphoreum, vel Phosforeum, id est igniferum phos enim ignis dicitur, I.

148. Hesperos, stellas, I.

149. O res, scil. est, I.

139. In Hymn. Thomas. et in Brev. Moz. pro hoc et sequenti versu immittuntur alii, Concentu parili suave sonantibus Hymnorum modulis ora resolvimus. In Brev. Moz. legitur suavisonantibus. Poeta ait, vota congeri ad indicandam vim orationis, quae a multis, in unum congregatis, fieri solet. Tertullianus, Apolog. cap. 39, Corpus sumus de conscientia religionis, et disciplinae unitate, et spei foedere. Coimus ad Deum, quasi manu facta precationibus ambiamus. Haec vis Deo grata est.

140. Barthius in suo ms. legit Exstructo offerimus liba sacrario, et durius illi videtur agere liba. Quid si legas Exstructoque edimus liba sacrario? Tunc sacrarium erit mensa sacrificii de qua hymno 11 Perist., vers. 171. Atque id, opinor, vult Prudentius, cum sermo illi sit de SS. eucharistiae sacramento. Congruit autem verbum exstructo, nam Virgilius non semel illo utitur ad convivium describendum, Aeneid. III, vers. 224: Exstruimusque toros; XI, vers. 66: Exstructosque toros. Verbum ago in sacrificiis usitatum erat, et nunc de sacrificio missae dicimus, Quod agimus mysteriis. Fortasse hoc loco agimus est admovemus.

142. Glossa Isonis desumpta est ex Servio ad illud Virgilii, laquearibus altis.

143. Latinius legit, Et de pinguidulis fota namatibus; fortasse Latinius scripserit manatibus, et Frontinus quidem usus est manationis vocabulo. Versus autem non constaret cum manatibus, neque est, cur languidulis loco moveamus. Macrus in Hierolexico confirmare nititur scripturam namatibus, quam ipse edidit in Bibl. select. Latinii. Ait Macrus, Graece nama esse laticem, undam, rivum decurrentem, et in codicibus mendosis Prudentii legi natatibus. Id arguere potest; a Latinio sive dedita opera, sive per errorem ascriptum fuisse namatibus. Caeterum haec lectio probari nequit; nam praeterquam quod nullum vidi codicem ubi ea exstet, probum est natatibus, quo vocabulo alibi etiam utitur Prudentius. A Latinis usurpatum non video nama.

145. In ms. Barthii erat Credas, stelligerum desuper igneum Ornatum geminis stare trionibus. Intelligo ornatum esse nomen substantivum. In Hailsb., Credas, stelligerum desuper aerem Ornatum, etc. Nihil mutandum.

147. Sermo hic est de iugo, quod boves ferunt: adeoque Bosphoreum scribendum; alii scribunt Fosforeum, alii Vosforeum, alii Bosforeum, alii Bosporeum, quod Heinsio non displicet in notis, quamvis in textu ediderit Bosphoreum. De re ipsa constat. Quod autem ait Teolius, scribi Graece Bosporeum sine aspiratione a Bosporo Cimmerio, id non satis intelligo: nam Bosphorus sive Thracius, sive Cimmerius, a plerisque ita scribitur Bosphorus; neque assentior Cellario, qui BOSPOREUM IUGUM dici statuit a BOSPORO Cimmerio, qui antiquis maxime borealis erat. Magis placet interpretatio glossae.

148. Vat. A, non recte, sparsim pro passim.

149. Put. Pater, quod Heinsio, aliisque placuit, nec mihi displicet. Alex., Deus; in nota Pater. In Brev. Moz. muta residuae in roscidae.

150. Rat., Brev. Moz., offeret; melius offerat. Ex hoc verbo, infra etiam repetito quod famulans offero, recte colligas, ritu ecclesiastico lucem tunc fuisse oblatam, neque solum in cereis, sed etiam in lucernis, et, ut arbitror, in facibus e pinu. Consuetudo benedicendi, et offerendi cereos in universa Ecclesia permansit: verum in Gothico officio benedictio lucernae pariter adhibetur.

151. Figurata constructio, O res digna lux, quam ucem, fere ut apud Virgilium, Urbem, quam statuo, vestra est. Brev. Moz., luce, in hoc et in versu sequenti, non bene.

152. Codex Barthii glossam adiicit verbo RELIQUA, id est pollicita. Barthius ait, fortasse auctorem glossae respexisse ad praemia aeterna. Prudentius loquitur de praemiis seu muneribus huius vitae, et praeclare asserit, luce, qua reliqua praemia cernimus, nullum munus a Deo concessum pretiosius. In Hymnario V. Thomasii deest praemia.

155. Nescio, cur in Hymnario V. Thomasii mutatus fuerit hic versus in alium, Lumen, quod delibat plebs tua, suscipe. Brev. Moz. corrupte etiam, Lux quoque sensibus, Intus tu speculum, fons: lumen Quod delibat plebs tua, suscipe. Chamillardus ait, omnes fere hunc locum de cereorum oblatione esse interpretatos, Giselinum vero de quocunque lumine. Fallitur. Giselinus hunc locum dicit esse quavis ubere gleba fecundiorem, quem plane steriliter de cereorum oblatione alii interpretati fuerant. Ipse vero eum explicare aggreditur, loco simili aliunde adducto, ubi Romanus precaturum se ait pro Caesare eiusque militibus: Ut idolorum respuant caliginem, Cernant ut illud lumen aeternae spei. Nihil addit Giselinus, sed de interno animi, seu rationis lumine eum loqui apertum est. Eius tamen sententiam non sequor: sed de oblatione cereorum et lucernarum interpretor. Et lucernas quidem hoc versu indicari arguo ex sequenti, Tinctum pacifici chrismatis unguine. Chrisma est oleum, et pacificum dicitur, quia oliva insigne est pacis. Peristeph, hymno 12, vers 33, Frondem perennem, chrismatis feracem. Nisi malis, unguen pacifici chrismatis innuere sacratiorem aliquem ritum, quo lumen sabbati paschalis offerri consueverit. S. Paulinus Natali 8 etiam usus est hoc nomine unguen in describenda lucerna, Consumpto bibulum defecerat unguine lumen.

158. Gloria tua, facta invisibilis per illum facta est visibilis, Vat. A.

157. Genitus nomen substantivum pro filio a Christianis poetis passim usurpatur. Fortunatus lib. I de Partu Virginis, Curavit genitus, Virgo Maria, tuus.

158. Plinius utitur visibilis pro visivo. Ciceronis phrasis est, res quae sub aspectum cadunt.

160. Processio Spiritus sancti ex Patre Filioque hoc loco astruitur, ac repetitur initio hymni seq. Vide Petav. tom. II lib. VII, cap. 8. Filius spirare Paraclitum recte dicitur: nam et spiritus appellari potest, ut probat Hugo Grotius ad cap. II Marci vers. 8.

163. Prag., contineat, pro continuat. Rat., contineat, sed supra continuat. Widm. et Gold., contineat. Rat., Theodulfus in lib. de Spiritu sancto, nomine, alii numine. Alex., Vatt. A, O, P, Q, numine. Vat. I cum Urb., nomine. Brev. Moz. ita hic et alibi; sed male tu et contines pro tua et continuet. Hincmarus utramque lectionem agnovit. Vide Psych. vers 2. Aldus huic hymno addit Amen. Finis, quod nusquam alias.