6. Spiculo, radio, spiculum proprie est sagitta, I. Radio, Vat. A.

7. Color redit, secundum physicos loquitur, qui dicunt, omnia colorata in nocte colorem perdere: sole iterum redeunte, illis colorem redire. Sic et illud: Nox abstulit atra colores. Quidam autem hoc negant, dicentes, squamas piscium nocte lucere, Vat. A.

8. Nitentis, splendentis. Secundum physicos loquitur, qui dicunt omnia colorata in nocte perdere colorem: sole redeunte, redire colorem.---Sideris, solis. I.

12. Pallescit, fulgescit, Rat.

13. Claudere, occultare. I.

14. Fuscum, vitiosum, denigratum peccatis, I.

15. Mane, adverb. est mane temporis significativum; sed hoc loco non est, cum coniungitur declinabili parti, ut mane novo, i. e. in die iudicii, I.

16. Prodita, manifestata, Vat. A.

17. Squalido, tenebroso, I.

1. Egm., iubila pro nubila, mendose. Infra vers. 65, Nox mundi, ut hic, Nox, tenebrae, nubila mundi; quae omnia inter se differunt.

3. Vetus codex in edit. Colon., micat pro intrat, male, et ex aliqua glossa. Hymnarium V Thomasii multis in locis correctione indiget, ut in hoc tertio versu, intrat, albescit polus, ubi deest lux.

4. Discedite, formula, qua e sacris abire iubentur profani, ut Procul, o procul este profani; et infra hymno 6, vers. 136 et seq., Procul, o procul vagantum Portenta somniorum: Procul esto pervicaci Praestrigiator actu . . . Discede, Christus hic est: Hic Christus est, liquesce. Imperatores cum ignominiae causa milites dimittebant, hac formula utebantur, Discedite, Quirites, atque arma deponite. Vide Brissonium de formulis lib. IV.

6. Spiculum proprie est sagitta. Chamillardus post Fabricium ait, spiculo improprie dici pro radiis, et rectius alibi radiorum spicula, Hamart. vers. 87. Contra Gifanius in ind. Lucret., verbo Tela diei, observat, venuste et docte tela diei appellari solis radios, sicut Varro iacula solis, et Prudentius spicula dixerunt. Gifanius rationem addit, quia radius nihil est aliud Latine quam hastile, seu hasta sive ex ferro, sive ex materia. Haec ratio non placet Becmano de Orig. linguae Latinae, verbo Radius; sed assentitur spiculum usurpari de solis lumine pariter, ut radium; quem consulere poteris.

8. Hails., nitenti pro nitentis, quod melius adhaeret sideris, ut sol denotetur, ut recte interpretatur Iso. Concinnum tamen est, vultu nitenti.

9. Prag., hic pro sic, male.

12. Ald., Rat. (ubi glossa fulgescit), Gis, Fabricius, Weitz., Vatt. I, O, P, et alii legunt pallescit. In Vat. A et Alex. est pallescet, quod videtur exigere sensus. Agit enim poeta de extremo Dei iudicio; ideoque adiungit: Tunc non licebit claudere . . . Sed mane clarescent novo. Nebrissensis habet: Pallescat pro albescat, et alludit ad tempus matutinum, quo aurora pallet. Sed in contextu Nebrissensis legitur pallescit. Aurora primum pallida est, tum rosea, postremo candida, seu clara. Verum haec vocabula, aurorae et matutini temporis propria, a Prudentio poetice ad extremum iudicii diem, quo sol iustitiae apparebit, transferuntur.

15. Vat. I et Gold. a prima manu clarescunt, quod poterit sustineri, si supra legatur pallescit.

17. Cave ab Aldinae editionis errore, Furante pro Fur ante. Mirifice poeta exornat hanc sententiam, qui male agit, odit lucem. Similia sunt apud SS. Patres. S. Ambrosius lib. II de Cain et Abel, cap. 8: Latro diem refugit, quasi criminis testem. Lucem adulter erubescit, quasi adulterii consciam. Poetae fingunt ex Nocte Fraudem et Mendacium progenita, ut denotent noctem fraudibus esse aptam. Ethnici nocturnas congregationes primis Christianis obiiciebant. Minucius Felix in Octavio: Illic post multas epulas, ubi convivium caluit, et incestae libidinis fervor ebrietate exarsit, canis, qui candelabro nexus est, iactu offulae ultra spatium lineae qua vinctus est, ad impetum et saltum provocatur: sic everso et exstincto conscio lumine, impudentibus tenebris nexus infandae cupiditatis involvunt per incertum sortis. Quo respexit Tertullianus Apolog. cap. 7: Dicimur sceleratissimi de sacramento infanticidii, et pabulo inde, et post convivium incesto, quod eversores luminum canes, lenones scilicet, tenebras tum et libidinum impiarum inverecundiam procurent. Et cap. 8: Praeterea candelabra et lucernae, et canes aliqui, et offulae quae illos ad eversionem luminum extendant. Hanc fabulam et calumniam vel ex eo maxime depellebant Christiani, quod Deum semper praesentem, et cui nihil est clausum, cogitarent, et colerent; quod in fere toto hoc hymno Prudentius exponit, ut patebit.

19. Dolis, furum, I.

22. Amat, cupit cooperiri, I.

23. Turpibus, rebus, I.

24. Fovet, amat, Vat. A. et I.

26. Poenitet, adulterum sui sceleris. I.

28. Constanter, audacter, fiducialiter, I. Audacter, Vat. A.

29. Mane, si mane ebrius fuerit, I.

31. Cum, quando, I.

32. Castum, castitatem, I. Pro castitate, nomen. Vat. A.

33. Severum, adverb. graviter, I. Pro adverbio. i. e. graviter et honeste, Vat. A.

34. Ludicrum, ludibrium, I.

35. Inepta, incesta, I.

36. Colorant, laudant.---Serio, honesto, sobrio, I. Serio, i. e. mature, modeste, honeste, Vat. A.

38. Qua, in qua, I.

39. Miles, plebeius, Vat. A.---Togatus, pacatus, qui in foro disputat, I.

40. Institor, negotiator, I.

41. Forensis, a foro, Iso.

42. Classicum, tuba bellica, I.

44. Suspirant, desiderant, I.

45. Lucelli, diminutivum a lucro.---Fenoris, usurae. Fenus dicitur a manipulo feni, quia sicut fenum manipulis augetur, ita fenus, i. e. pecunia augmentatur colligendo, I.

21. Oxon., frons pro fraus, sed longe melius est fraus.

29. Respicit consuetudinem fere omnium gentium, praesertim Iudaeorum, et inde Christianorum, vinum mane non bibendi: ex qua S. Petrus Actor. apost. cap. II a se, ab apostolis aliisque centum viginti hominibus, in quos Spiritus sanctus descenderat, suspicionem ebrietatis depulit: Non enim sicut vos aestimatis, hi ebrii sunt, cum sit hora diei tertia. Neque enim credibile erat, tot simul religiosos cordatosque viros contra consuetudinem, communemque vivendi modum, et praescriptam legem, vino se ante horam tertiam proluisse. Chamillardo et Teolio alia interpretatio placuit, quod sermo sit de poculis sumptis die vel nocte superiore. Non probo, nec videtur probare Iso.

32. Accipit nugator pro libidinoso, ut hymno 7, vers. 98: Veteresque NUGAS condomare et frangere, et Psych. vers. 433, iocus, petulantia, voluptas, cupido dicuntur NUGATRIX acies. Castum pro caste, et similia libenter usurpat: sic duobus proxime sequentibus versibus severum et ludicrum. Paulo ante turpia pro rebus turpibus, et mox inepta sua pro suis ineptiis.

36. In Isone laudant pro colorant non intelligo, nisi legendum sit lavant, aut, quod magis congruit, larvant. Ad marginem editionis Coloniensis reperio ex cod. ms. cultu pro vultu.

38. Praef. vers. 33 eodem sensu studeo occurrit, Non sunt illa Dei, quae studuit.

39. Chamillardus togatum pro iudice sumi vult, quia infra de togato dicitur, illum forensis gloria. Sed parum vidit: nam forensis gloria omnibus qui in foro versantur potest applicari, et hoc loco oratores potissimum significari declarat versus 46, qui huic respondet, Fandique prorsus nescii.

40. Male insitor Widm. et Bong., in quo supra institor: nam postea mercator idem nominatur. Institor dicitur qui instat negotio. Vide glossam.

42. Suspicio mihi nonnulla est de traiectione horum versuum, ut primum debeat esse, Hunc triste raptat classicum, tum Illum forensis gloria. Hoc enim ordine prius recensentur miles, togatus, et mercator, ut postea ordine inverso eaedem artes indicantur, At nos lucelli, ac fenoris, etc. Notat poeta, plures vivendi certum genus non eligere, sed casu aut temeritate arripere: id enim est raptat. Confer primam satiram lib. I Horatii: Qui fit, Maecenas, ut nemo quam sibi sortem Seu ratio dederit, seu sors obiecerit, illa Contentus vivat? et quae addit de milite, de mercatore, de agricola et de iurisconsulto: Agricolam laudat iuris legumque peritus.

45. Visne audire aliam foeneratoris, aut, ut alii scribunt, feneratoris etymologiam ex Varrone? eccillam: Fenerator a fenere est cognominatus, fenus autem dictum a fetu, et quasi a fetura quadam pecuniae parientis atque increscentis: et idcirco et M. Cato, et caeteri aetatis eius feneratorem sine o littera pronuntiarunt, sicuti fetus ipse, et fecunditas appellata. Ex A. Gellio lib. XVI, cap. 12, Nonio et Marcello. Hac eadem ratione Graecis partus τόκος est fenus. Lucelli voce utitur Cicero.

46. Fandi, rhetoricae, Vat. A.---Nescii, sumus, I.

52. Canendo, laudando, I.

58. Dispice, diligenter aspice, deorsum aspice, I. Diligenter inspice. Vat. A.

59. Fucis, peccatis, vel nigris. Fucus dicitur de omni colore, unde fucatas vestes dicimus quocunque modo tinctas: peccatis tenebrosa, I. Fucus est color niger, sed pro omni colore ponitur, Vat. A.

46. Quaerat aliquis, ex quorum persona Prudentius haec proferat; non enim omnes Christianos potest comprehendere, in quibus erant milites, togati, nautae, opifices, aratores, institores. Igitur quod ait Hac arte tantum vivimus, nempe laudandi Deum, solum ad clericos pertinet, et fortasse etiam ad eorum hominum collegia et societates, in quibus religiosi ordines iam erant adumbrati, ut videri potest apud S. Augustinum lib. I de Moribus Ecclesiae catholicae, ubi praeter anachoretas, praeter coenobitas in communem vitam congregatos, viventes in orationibus, in lectionibus, in disputationibus, praeter feminas habitaculis segregatas, ac remotas a viris quam longissime, adiungit aliud genus laudabile Christianorum, qui in civitatibus degunt, a vulgari vita remotissimi. Vidi, inquit, ego diversorium sanctorum Mediolani, non paucorum hominum, quibus unus presbyter praeerat vir optimus et doctissimus. Romae etiam plura cognovi, etc. Neque hoc in viris tantum, sed etiam in feminis; quibus item multis viduis, et virginibus simul habitantibus, et lana, ac tela victum quaeritantibus, praesunt singulae gravissimae, probatissimaeque. Ac fortasse Prudentius ad aliquod huiusce generis diversorium secesserat.

49. His quatuor versibus praecipui ritus colendi et rogandi Deum continentur, primus internus in spiritu et veritate, mente pura et simplici, alter voce sine cantu, te voce, tertius cantu pio, quarto curvato genu, quintus flendo. De cantu ecclesiastico moderato ab ipsis Ecclesiae nascentis initiis plura passim alii, et nonnihil nos in dissert. de Hymn. eccles., § 9 et seqq. De fletu inter orandum supra ad hymn. 1 vers. 82. Inflexio genuum inter primos Christianos adeo in usu erat, ut pro oratione ipsa in Actis S. Theclae inflexio genuum ponatur. Binghamus, lib. XIII Antiq. eccles., cap. 8, tradit, hunc ritum usitatum fuisse in matutino et vespertino ministerio diebus profestis et stationariis, sive ieiunio constitutis. Tertullianus in fine libri de Oratione: Stationi militia nomen dedit, usum oratio. Quarta quavis et sexta hebdomadis die fieri stationes solebant, in quibus ieiunium simul cum statione solvebatur, ut dicam ad hymnum SS. Fructuosi et sociorum. His etiam diebus Christiani orantes genua flectebant. Quibus autem diebus non flecterent, S. Iustinus, sive alius vetus auctor, quaest. 115 ad orthodoxos, explicat: Si genuum inclinatio in precationibus magis Deo commendat, quam si stantes orent, quare diebus dominicis, et a Paschae feriis ad Pentecosten usque precantes genua non flectunt? unde talis in Ecclesiam provenit consuetudo? Quaestioni huic ita respondet: Quia semper utriusque conservare memoriam oportebat, et lapsus nostri per peccatum, et gratiae Christi, per quam a lapsu resurreximus. Eapropter genuum per sex dies inclinatio nota est lapsus nostri in peccatum. Quod vero die dominica genua non inflectimus, designatio est resurrectionis, per quam gratia Christi, et a peccatis et a mortificata cum eis morte liberati sumus. A temporibus autem apostolorum consuetudo talis accepit initium, prouti ait beatus Irenaeus martyr et episcopus Lugdunensis, in libro de Paschate: ubi quoque mentionem facit Pentecostes, in qua genua non inflectimus, quoniam pari est cum die dominico potestate, iusta eam, quae de ista dicta est; causam. Huius ritus vestigia exstant in officio ecclesiastico, in cuius fine antiphonae beatae Mariae flexis genibus dicuntur praeterquam in diebus dominicis, et toto tempore paschali, quod idem observatur, cum campanae sonitu deiparam salutare admonemur. De genuum inclinatione vide praeter alios Caesarium Arelatensem, homilia 34. De genibus flectendis in oratione, qui eos reprehendit qui, diacono clamante: Flectamus genua, ut columnae erectae stabant, quod, inquit, Christianis, dum in ecclesia oratur, omnino nec licet nec expedit. Dum autem Christiani stantes orationem fundebant, saepe manus in crucis formam expandebant, quem ritum exponam ad hymnum S. Fructuosi.

56. Christiani veteres non solum oriente sole preces Deo offerebant, sed etiam orantes ad orientem respiciebant. S. Iustinus loc. cit., quaestione 118: Cur cum omnia loca idonea sint ad Deum colendum pura mente, in solis orientis clima intentis oculis hymnos et orationes offerimus? et qui sunt qui haec nobis tradiderunt? Respondet: Praestantissima quaeque ad honorem Dei destinamus: oriens praestabilior est omnibus creaturis, ergo vultum ad orientem vertimus. De ritu ad orientis regionem precandi exstat dissertatio Iacobi Thomasii. Etiam templa olim Christiani versus orientem exstruebant.

58. Gold., Widm., Bong., Vat. unus apud Teol., Weitz., despice. Prag., despice, ad oram dispice, Rat., despice, sed correctum dispice. Iuretus ad lib. III de Vita beati Martini restituere volebat dissice. Legendum dispice. Catullus de coma Berenices: Omnia qui magni dispexit lumina mundi, quem ad locum plura congerit Ioan. Antonius Vulpius in sua Catulli editione, quae magnam partem etiam in lexicis invenies. Vulpius non semel in uberrimis suis in Catullum commentariis magno cum elogio poetae nostri meminit.

59. Gisel. legendum contendit in 2 edit. fuscis ex vetustissimo libro, cum antea etiam poeta dixerit, Quod quisque fuscum cogitat, quod Heinsius, Hymnar. Thomasii, Alex. et alii approbant. Communior est alia lectio neque reiicienda, quam tenent Vatt. codd. optimae notae I, P aliique, Aldus, Weitzius, correctores hymnorum sub Urbano VIII, et pleraeque editiones, non excepto cod. Egm., quem male pro fuscis Weitzius allegavit, cum diserte habeat fucis, prout Heinsius observavit. In Vat. O, Sunt multa illita, deest fucis aut fuscis. Teolius in notis ait, Cellarium post Weitzium habere fucis inclita (lege inlita), nec aliter Heinsium, si attendas, quae habet in addendis. Sed Heinsius in addendis sententiam non mutavit. Haec sunt verba connexa ex nota et addendis: Bene FUSCIS Egmondanus codex apud Weitzium. Sed alium codicem is voluit designare. Nam Egmondanus ipse a me inspectus FUCIS disertim; FUSCIS tamen Giselinus ex veterrimo exemplari. Teolius cum plerisque legit fucis; quae lectio confirmatur ex simili phrasi in hymno S. Hippolyti, vers. 123: Exemplar sceleris paries habet illitus, in quo Multicolor fucus digerit omne nefas. Nebrissensis utramque lectionem amplectitur et explicat: Maculata vitiis: legitur et fuscis, id est inquinata tenebris, et sic magis cohaeret sequens littera, cum dicit, Luce purgentur tua, aut respicit ad aliam solis proprietatem, qui non solum illustrat, sed etiam purgat.

61. Durare, perseverare, I.

63. Nitere, lucere, I.

64. Iordane flumine, baptismate, I, Vat. A.

63 Prag. male prius pro pridem.

64. Rat. male Iordanis pro Iordane. Iordanis aquas olim Christiani plurimum laudabant, quod eis Christus fuisset baptizatus; cuius rei hoc exstat monumentum: Iuvencus insolita, sed pia invocatione usus ait: Ergo age: sanctificus adsit mihi carminis auctor Spiritus, et puro mentem riget amne canentis Dulcis Iordanis, ut Christo digna canamus. Paulinus Petrocorius lib. IV de Vita S. Martini: Castalias poscant lymphatica pectora lymphas: Altera pocla decent homines, Iordane renatos. Huc etiam pertinet consuetudo, cuius est testis S. Hieronymus de Locis Hebraicis: Trans Iordanem, ubi Ioannes in poenitentiam baptizabat, unde et usque hodie plurimi de fratribus, hoc est, de numero credentium ibi renasci cupientes vitali gurgite baptizantur. Valesius in notis ad cap. 62 lib. IV Vitae Constantini, ubi narratur. Constantinum optasse in Iordane baptizari, observat, S. Hieronymum verba Eusebii ex libro de Locis Hebraicis ita vertisse, ut de catechumenis exponeret, qui maximo studio ambibant in Iordane baptizari; sed intelligi ea posse de simplici lavacro, quod Christiani praecipue in festo Theophaniae post baptismum parvulorum frequentabant; ex Itinerario Antonini martyris et Hodoeporico S. Willibaldi, quod edidit Canisius. Aquam ex Iordane in longinquas regiones quandoque exportatam, ut filii principum sacro baptismate abluerentur, probat doctissimus commendator Franciscus Victorius in commentario de nummo aereo veterum Christianorum, quem nos quoque exhibuimus, ut eius antiquitatis ecclesiasticae memoria latius pervagetur.

65. Dehinc, post baptismum, I.

66. Infecit, maculavit peccatis, I.

67. Rex, Christe.---Eoi sideris, solis, qui ab oriente nascitur, I.

69. Picem, peccata, peccatorem, I.

70. Candore, iustitia, I. Qui de sordidis, et peccatoribus candidos reddis, et iustos, Vat. A.

71. Ebenoque, arbor nigerrima nigro ligno: ebenum est genus nigri ligni, vel ebenum genus est arboris, quod postquam incisum fuerit, et proiicitur in aquas, ibidem quadam coagulatione durescit, et efficitur lapis niger, unde postea fiunt utilia instrumenta ad discretionem bonorum malorumque munerum, I. Ebenum genus ligni nigri, quod incisum vertitur in lapidem, ex quo dicitur altare in domo Domini fuisse, ubi ignis semper erat, Vat. A.---Crystallum, perspicuitatem, I.

72. Livida, sordida, I.

74. Luctator, non brachiis, sed oratione, ut benediceret ei, I.

75. Eousque, usque; tantum significat quantum usque, Iso.

76. Sudavit, luctabatur, laboravit, I.

77. Iubar, sol, splendor diei, I.

79. Femur, figurata locutio, i. e. victum habens.

80. Culpae, luxuriae, I.

81. Inguen, synecdoche.

82. Quae, ubi.---Vilior, est, I.

83. Cordis, sensus, I.

67. Pro rex habent lux Prag., Bong., Sichard. in contextu, Gis. in 1 editione, quod in Hymn. Thomas. repertum non displicebat Gallandio. Ego vultum eoi sideris intelligo. Chamillardus aliter distinguit: Tu, rex eoi sideris. Vultu sereno illumina. Minus bene interpungit editio Parmensis: Tu, rex, eoi sideris, Vultu sereno illumina. Correctores Romani sub Urbano VIII alium versum subrogarunt, Tu vera lux coelestium, quod Ricciolius ait loc. cit. fecisse Urbanum VIII, quia prima in eoi plerumque longa est. Neque ratione neque exemplis mihi facile quisquam persuadebit, plerumque longam esse primam in eoi. In prima editione hymnorum correctorum ita legitur, Tu lux eoi sideris, quod mutatum est in aliud, Tu vera lux coelestium, fortasse ob maiorem claritatem. Ipsi correctores in praefatione animadvertunt, se plura reliquisse quae meliora fieri potuissent, ut illud, Nascendo formam sumpseris: nam apud poetas nascendo frequentius producitur, quam corripitur. Non igitur mutandum esset eoi, quamvis verum esset, frequentius e produci, quam corripi. Caeterum correctores non sibi constiterunt, qui dicendo pro dicens induxerunt, o correpto, dominica ad vesperas in passione Domini, Dicendo nationibus: Regnavit a ligno Deus, cum antea esset, Dicens, in nationibus Regnavit a ligno Deus. Sed quoniam Prudentius saepe o postremum in gerundiis corripit, obiter notabo, non esse tam certam, quam vulgo traditur, eam regulam, illud o frequentius produci, quasi id natura ipsa fiat. Servius ad illud Virg. Aen. lib. IV, vers. 413: Ire iterum in lacrymas, iterum tentare precando, dicit precando et cantando DO breviare naturaliter. Hoc modo Terentianus: Ut vitae dubius varios renovando dolores. Infra Prudentius corripit, Luctando claudum et tabidum. Omitto Catullum.

69. Weitz us et Mariettus observant, respexisse poetam ad illud Ovidii lib. III de Ponto, eleg. 3: Sed neque mutatur nigra pice lacteus humor, Nec quod erat candens, fit terebinthus, ebur.

71. Vide Plinium, lib. XII, cap. 4. Utroque modo dicitur ebenus et ebenum, et scribitur etiam hebenus. Plinius ait, duo esse ebeni genera, sed melius arboreum trunco enodi materia nigri splendoris. De crystallo vide eumdem lib. XXXVII, cap. 2, et alios qui de fossilibus agunt. Prudentii sententia ex Isaiae cap. I, 18, desumpta est.

72. Pro terge in Vat. A et Alex. tergens; ita etiam Bong., et a secunda manu Hails. Reliqui terge. Vet. cod. in edit. Coloniens. mendose tegens. Adverte, promiscue usurpare Prudentium tergere, illuminare, purgare, inficere, noctem, atras nubes, picem, ebenum, ut significet, a Deo peccata deleri. Ita supra ex communiori lectione fucis illita luce purgentur.

73. Narratur haec historia Genes. cap. XXXII, cuius etiam meminit Oseas cap. XII. Prudentius anagogice eam interpretatur. S. Ambrosius lib. II de Iacob, et Vita beata cap. 7, in simili interpretatione versatur. Huc pertinet Prudentii conclusio vers. 90. Teolius edidit caerulea pro caerula, nisi si forte mendum est typographicum. Retine caerula. Infra etiam hymn. quinto, vers. 41, caerulae noctis.

74. Contra Isonem, et brachiis, et oratione pugnam illam factam, plerique exponunt.

75. Aldus legit Eousque lux surgeret, ubi omittitur dum. Fabricius separat hoc pacto Eo usquedum. Iso alio modo. Poteris etiam scribere Eo usque dum. Oxon., Quousque pro diversa scriptura. Heinsius suspicabatur Eoa dum lux surgeret.

76. Legunt impar praelio Rat., Widm., Bong., Ald., Nebr., Vatt. I, O, P, Vulg.; sed Giselinus optime ex suo ms. et Daventr. emendavit praelium, quod confirmavit Heinsius ex suis et poetae stylo, qui saepe cum accusandi casu utitur verbo sudo, ut Claudianus, quae praelia sudas? Praelium etiam Vat. A et alii antiquissimi cum Alex.

78. Weitzius coniecit et legit luxante ex mendo in Gold. laxante, quod exstat etiam in Vat. I. Sed cur lapsante reiicietur, quod omnes habent? Vox haec Virgilii est in eamdem significationem.

80. Dicam potius pertinaciae, qua Deo restitit, quam luxuriae cum Isone.

81. Pro coxendice positum est inguen. Nervus femoris tactus, et emarcuisse dicitur: nempe ille nervus, qui ligat caput ossis, quod in cotylen sive acetabulum inseritur.

83. Pro loco male luco Egm. et Pal.

86. Tenebris, peccatis, I.

87. Si forte, si fortuito, I.

89. Beatior, sc. ille, I.

90. Intemperans membrum, indomita libido, I.

91. Claudum, marcidum, I.

92. Dies, finis.---Oborta, quasi exorta, I.

93. Fatescat, discedat, facessat, I.

97. Haec lux, Christus.---Serenum, serenitatem, I.

100. Volvamus, cogitemus, I, Vat. A.

101. Dies, vita, I.

103. Lubrici, instabiles, I.

104. Noxa, culpa, I.

105. Speculator, Christus, Iso.

108. A luce prima, infantia.---In vesperum, senectam, I.

111. Concipit, meditatur, I.

2. Verbigena, verbo genite, I, Vat. A. Verbo genite: tantum masculinum, quia solus Christus est genitus, Vat. A. Verbo genitum. Vat. B.

90. Dissyllabum est cui et pes iambus.

92. Fabricius ait: Beatitudinem in abstinentia et castitate ponit, quibus luctamur contra intemperantiam ac libidinem. Sed non is verus et propius poetae sensus est. At alium sensum non exprimit ipse Fabricius. Prudentius in sacra Littera interpretanda insistit, scilicet vers. 31. Ortusque est ei statim sol, postquam egressus est Phanuel: ipse vero claudicabat. Noctem et tenebras intelligit peccatum, solis ortum Iesu Christi gratiam; hinc beatum vocat quem Christus, edomitis cupiditatibus, illuminaverit. Quae interpretatio sequentibus versibus maxime corroboratur.

93. Fatescat aut fatiscat legit Iso, Weitz. et Wid., fatescat; sed in Wid. supra, facessat. Gis. ad oram 1 editionis, fatiscas, et mox, Errore traxisti avio. Georgius Remus videtur legisse fatescas aut facessas, qui vers. 94 legendum monet Errore traxti devio. In Vat. I, fatiscat. In Prag. et Rat., fatiscat. Sequor Vatt. A, O, vetustiores Heinsii, Ald., Nebr. et alios, qui legunt facessat.

96. Alii, qui legunt fatiscas, aut facessas, hic scribunt Errore traxisti avio, aut traxti devio. Vide vers. 93.

102. Rat., nec manus. Ita Vatt. I et P.

103. Vat. A, Egm., Bong., oculine. Melius alii, oculive. Vat. P, nec peccent.

105. Hanc sententiam, quod Deus ubique praesens est et corda intuetur, Christiani omni tempore prae oculis habuerunt, et in ecclesiastico officio prudentissime inseruerunt. Plura in eam rem congerunt Ouzelius, Woverus, Elmenhorstius ad Minucii locum: Quanto magis Deus auctor omnium ac speculator omnium, a quo nullum potest esse secretum, tenebris interest, interest cogitationibus nostris, quasi alteris tenebris? Haec nostri poetae verba ab antiquitatum ecclesiasticarum scriptoribus aliisque, dum hoc argumentum tractant, proferri solent, et vel imprimis emicant.

107. Actus, us, pro actione passim veteres Christiani scriptores.

108. Teolius ad oram, e luce

Ante cibum. Christianorum vetus hic mos est, ut ante cibum Deum orent. Tertullianus Apolog. cap. 39: Nec prius discumbitur, quam oratio ad Deum praegustetur. In codice Ecclesiae Hispan. edito a Dominico Lopez de Barrera, can. 65 ex 12 Carthag.: Non oportet, clericos vel laicos religiosos ante sacram horam diei tertiam inire convivia, neque aliquando clericos, nisi hymno dicto, edere panem et post cibos gratias auctori Deo deferre. Ita indicatur hic canon a Lopezio; sed in Collect. max. concil. Hisp. Sylvestri Pueyo, pag. 150, ad marg. legitur, Can. 12, d. 44. In addit. 4 Capitul. Reg. Franc., cap. 69 edit. Paris. ann. 1677.