3. Excitator, quia excitat nos ad bonum, I.

6. Desides, deses vel reses, i. e. piger: quasi in uno loco residendo piger efficitur, Iso.

8. Proximus, Christus enim in suo servitio laborantibus semper proximus est, I.

10. Serum, tardum.---Cubile spernere, exsurgere, I.

11. Ni parte noctis, nisi parte noctis servitio laboraveris, I.

13. Strepunt, personant cum quodam strepitu, I.

14. Culmine, culmen domus dicitur a culmo, unde antiqui tecta sua eo operiebant, I. Culmen domus dicitur a culmo, quo antiqui culmina domorum cooperiebant, Vat. A.

16. Nostri figura, qui similiter monet nos a lituis exsurgere, I.

17. Tenebris, ignorantiae, I.

21. Coruscis flatibus, solis impetu, I.

22. Aurora, aurora dicitur a splendore, hinc aurati dicuntur favitores. Eoos Graece dicitur primus splendor aeris, quem nos quasi per derivationem auroram vocamus, quasi eororam, Vat. A.

5. Ex Apost. ad Romanos XIII, 11 et seq.: Et hoc scientes tempus: quia hora est iam nos de somno surgere. Nunc enim proptor est nostra salus quam cum credidimus. Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Abiiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis. Sicut in die honeste ambulemus.

6. Heinsius legit cum aliis, lectulos aegros, soporos, desides. Becmanus cap. 6 Manuduct. ad ling. Latin. ex cod. Palat. eamdem lectionem tuetur, quae etiam exstat in Hymnar. 5 Thomasii, et a Teolio est adoptata. Aldus, Nebr., Vat. P et alii, lectulos aegros, sopores desides, Widm., Bong., Rat., Prag., Gis., in textu, lectulos, aegros, sopore desides. Praefero lectulos, Aegros sopore desides, cum Vat. A, Weitz., Gold., Gisel. ad oram, correctoribus hymnorum Breviarii Romani sub Urbano VIII; nam epitheton aegro mollius cohaeret cum sopore, quam cum lectulos, et suavior decurrit versus. Vat. I, Aegro sopore desides, sed supra sopores; et in aegro videtur erasum s. Intelligo etiam desides in vocandi casu, o vos aegro sopore desides: neque aliter sensisse videtur Iso in glossa. Iidem homines qui dormientes dicuntur desides aegro sopore, vigilantes vocantur Castique, recti ac sobrii. Aegritudo animi notatur, ut infra, et in hymno S. Ambrosii feria 4 ad mat., Nos a quiete noxia Mersos sopore libera: Et in distichis Catonis: Nam diuturna quies vitiis alimenta ministrat. In edit. 1 Gis. versus 4 strophae 1, est Castique; versus 2 strophae 2, Iam Christus; vers. 3 eiusdem strophae, Aegros, errore typographico, quem multi deinde sunt amplexi.

7. Weitz., Gold., Widm., Casteque recti; sed in Widm. supra, Castique. Prag., Casteque, recte. Rat., Casteque, recte, ac sobrie. Ita Vat. I a prima manu: supra, Castique, recti, ac sobrii.

8. Vigilandi verbum saepe in sacris litteris occurrit. Epist. I S. Petri cap. V, 8: Sobrii estote, et vigilate. Matthaei XXIV, 42: Vigilate ergo, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit, etc.

9. Vox fulgidus in Lucretio antiquata creditur. Eam revocarunt Lampridius, Solinus, Arnobius, Iuvencus. De qua iterum redibit sermo.

13. Teolius pro diversa scriptura, Vox illa. De avium strepitu plura ex Prudentii hoc loco aliisque scriptoribus habes in Burmanniana editione Propertii, quam cl. Laurentius Santenius, elegantissimus poeta, complevit, ac publici iuris fecit an. 1780, ad versum 46 lib. I, eleg. 16: Et matutinis obstrepit alitibus.

14. S. Paulinus Natali 6, culmea tecti Culmina. Virgilius ecloga 1, congestum cespite culmen, et villarum culmina fumant; et VIII Aen., vers. 456, Et matutini volucrum sub culmine cantus.

15 et 16. Apud Isonem legam a lectis exsurgere, non a lituis. In Vat. P hi duo versus ita leguntur: Nova antequam lux emicet, Nostri forma est iudicis. Prior non absurde; posterior contra metrum. Vat. O, Vestri figura est iudicis.

19. Teol. ad oram, Monet quietem.

21. Nebrissa interpretatur flammis aut auris, quae sub auroram spirant. Chamillardus suspicatur legendum fletibus. Nihil mutaveris. Coelum spargere coruscis flatibus est complere lumine. Flatus hic est oris halitus, ut I Sym. praef. vers. 86: Spirat sacrilegis flatibus inscius. Cicero in Arato de Cane sidere: Aestiferos validis erumpit flatibus ignes. Sic Solis equi apud Ovid. Metamorph. lib. II: Ignemque vomentes . . . hinnitibus auras Flammiferis implent. De aurora Virgilius simili phrasi: Et iam prima novo spargebat lumine terras. Aen. lib. IV, vers. 584.

22. Extrema pars glossae Vat. A desumpta est ex Isidoro, lib. V Etym., cap. 31. In prima parte lege aurarii pro aurati: nam aurarii dicebantur qui favebant, non ab aurora, ut putat glossae auctor, sed ab auris, quas orario excitabant ii qui gestu favebant, ut vult Servius in illum Virgilii versum: Nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris. Explicat, auris favoribus, unde et aurarii dicuntur fautores. Sic orarium erit quasi aurarium. Casaubonus ab orario putat dictos oriarios, et euphoniae gratia aurarios; orarium linteum dictum ori tergendo paratum. Vide notas ad Aurelianum Vopisci, qui refert, Aurelianum primum donasse oraria populo Romano, quibus uteretur populus ad favorem. Antea in ludis et theatris iactatione togae soliti erant favere.

23. Exercitos, exercitatos, I.

25. Hic somnus, sed peccatorum, I.

26. Forma, figura, Iso.

28. Stertere, runcare, Vat. A.

34. Socordis, pigrae, I.

37. Ferunt, homines, I.

41. Invisa, odiosa daemonibus, I.

43. Situ, negligentia, I.

44. Satellites, sequaces, I. Daemones, Rat.

45. Hoc, gallicinium, Rat.---Praescii, daemones, I.

47. Soporis, vitiorum, mortis, I.

49. Vis, significatio, Iso.

26. Put., Mortis imago est perpetis, repugnante metro; ex quo Heinsius coniicit, Imago mortis perpetis. Retinendum est cum reliquis omnibus, Est forma mortis perpetis: nam forma a Graeco μορφὴ est species, figura, idea. Sic Cicero passim, forma reipublicae; et de Divinat. lib. II: In nubibus nunquid animadvertisti leonis formam, aut hippocentauri. Tuscul. lib. I, somnum vocat mortis imaginem et simulacrum. Prud., Apoth. vers. 309: Christus forma Patris, nos Christi forma et imago. Weitzius pluribus confirmat, somnum esse mortis imaginem, quae tibi vel non quaerenti occurrent: ut mirer interpretes dicere Prudentium respexisse ad illud Nasonianum: Stulte, quid est somnus, gelidae nisi mortis imago? Cur non ad alia similia?

29. Ald., vox ablato culmine ex traiectione litterarum pro ab alto. Vat. A ab alato, male.

31. In vulg. nonnullis, Adesse lucem proxime.

32. Peveratus censet posse hunc esse sensum: Ne Deus serviat peccatis per somni desidiam, iuxta illud Ieremiae, Servire me fecistis in peccatis vestris; quia scilicet Deus a Platonicis vocatur mens, ut a Virgilio VI Aeneid., Mens agitat molem. Subtilis est haec interpretatio, sed non probanda.

34. Egm. a manu secunda, et Vat. P, socordes, male. Primum o corripitur raro exemplo, non enim secundo loco spondaeum admittit poeta. Socordiam aliqui dictam volunt, quasi sine corde, alii a particula separandi se, et cor: nonnulli inde scribunt secors et secordia. Vat. unus apud Teol. perperam legit mentes socordes.

35. Pectus sepultum crimine, ut homines vino somnoque sepulti apud Virg.

37. S. Ambrosius Hexaem. lib. V, cap. 24, a Weitzio allegatur in hunc locum; sed nihil ibi Ambrosius de daemonibus, sed de avibus nocturnis, imprimis de lusciniae incubantis cantu, de noctua, vespertilione et gallo. S. Augustinus, lib. VIII de Civit. Dei, cap. 22, tradit, daemones in aere versari, quod saepe alias inculcat; et confirmat S. Gregorius Magnus lib. II Moral., cap. 24. Idem Augustinus, cap. 3 lib. XIV de Civ., docet, daemonem esse in carceribus huius caliginosi aeris aeterno supplicio destinatum. Et serm. 103: Ista daemonia seducere animas quaerunt, sed ubi sol non ortus est, tenebrae enim sunt. Fortasse daemones intelligit S. Ambrosius hymno ad laudes dominicae. Hoc omnis erronum cohors Viam nocendi deserit. De S. Isidoro et Grialis notis dixi ad titulum hymni

40. Etsi supra dixerit vagantes daemonas, tamen recte nunc sparsim timere, et cedere eos affirmat, quia catervatim vagantur tenebris laeti, sed adveniente luce dispersi aufugiunt. Coniecerat aliquis passim.

42. Vat. A, numinis, al. numini, id est daemoni. Non assentior. Inauditum quippe est mihi, daemonem ab ecclesiasticis scriptoribus numinis appellatione simpliciter donari, quamvis Deus huius mundi in sacris Litteris dicatur.

43. Virgilius lib. VI describens Aeneae iter per Averni fauces ad inferos, ait: Per loca senta situ.

50. Matth. cap. XXVI, 34: Amen dico tibi, quia in hac nocte antequam gallus cantet, ter me negabis. Ita Lucas et Ioannes. Marcus vero cap. XIV, 30, Amen dico tibi, quia tu hodie in nocte hac, priusquam gallus bis vocem dederit, ter me es negaturus. Vossius putavit, hanc vocem Salvator post Tertulliani tempora inventam. Antiquiorem esse ostenditur ex hac inscriptione apud Gruterum: IOVI CVSTODI-QVIRINO SALVATORIPRO SALVTE CAE-SARIS NERVAE-TRAIANI AVG-COL SARMIZ. At non deerunt qui dubitent sitne genuina haec inscriptio. Cicero ausus non est eo verbo uti, cum sotera vellet interpretari. Merito redarguitur P. Castus Innocens Ansaldus, qui in Comm. de forensi Iudaeorum buccina statuit, cantum galli in Evangeliis fortasse intelligi clangorem forensis buccinae. Vide cl. Cancellierium loco mox citando.

53. Ald., Gis. in edit. 1, peccator. Idem Gis. in edit. 2, peccatum, et falso peccator alios habere dicit, quia paulo post ait, mentem Petri mansisse integram, et cantu galli cognito iustum destitisse peccare. Lego quidem peccatum ex mss. codd., sed rationem Giselini non probo: nam Petrus vere peccavit, et tunc demum iustitiam recuperavit, cum resipuit et destitit peccare, ut mox patebit. Plura hic peccat Chamillardus: notam versui 57 supponit, et ait, Nebrissam legere negator, quod falsum est de hoc versu 53. Addit, se scribere peccator, et in textu invenitur peccatum. Gallandius hoc errore deceptus edidit vers. 57, contra legem metri, Flevit peccator, et auctorem huius correctionis vel potius corruptionis laudat Chamillardum. Huiusmodi lapsus in scriptoribus praesertim insignioribus annotare prodest; ut solent scopulos et brevia indicare ii qui cursus maritimos in tabula pingunt.

57. Negator, Petrus, I.

59. Cum mens, quia quamvis voce Christum negaret, timore correptus, mens tamen et animus fidem servabat, I, Vat. A.

62 Lubrica, volubili, I.

64. Destitit, dimisit, I.

70. Tunc lex, lex Tartari erat talis, ut nemo post mortem resurgeret, quae tunc destructa est, Vat. A.---Subacta, a Christo, I.

73. Improba, improbus dicitur nulli probabilis, probus autem quasi prohibus, id est, iustus, qui se ab omni malo prohibet, Vat. A.

74. Furva, nigra, I.

75. Lethalis, mortalis, I.

76. Marceat, tepescat, I.

79. Meta, finis, terminus, I.

80. Stans, in Dei servitute, I.---Excubet, vigilet, I.

81. Ciamus, invocamus, I.

59. Incassum aliqui conantur Prudentium erroris arguere, perinde quasi Petrum peccasse negaverit, in quibus est Cellarius, qui poetam non intellexit, dum eum ait errasse, quia mens Petri magis quam lingua peccavit. Praecesserat Clericus, tom. XII Bibl. univers., qui putat plus dixisse Prudentium quam voluit, sociumque illi dat S. Cyprianum pag. 127 edit. Oxoniens. de his qui tormentis cesserunt: Infirmitas viscerum sensit, nec animus, sed corpus dolore defecit. Rectius Calmetus ex hoc Prudentii loco veriorem sententiam confirmat, Petrum negationis externae peccato fuisse implicitum, quod vere peccatum est, hominemque peccatorem efficit, sed fidem intus servasse; quandoquidem Christus rogavit ne illius fides deficeret. S. Augustinus lib. Contra mendacium, cap. 6: In illa negatione intus veritatem tenebat; foris mendacium proferebat. Prudentius peccatum negationis externae saepius declarat: Ter . . . sese negandum praedicans . . . Fit namque peccatum prius . . . Flevit negator denique Ex ore prolapsum nefas . . . Peccare destitit. Confer S. Ambrosium lib. X in Evan. Luc. cum notis Maurinorum.

62. Legunt lingua lubrica Gis., Bong., Wid., Vat. I, Iso, Cell. et alii, non male. Rat. pariter, Lingua locutus lubrica est, sed supra locutus erat a, ut esset locuta, et quidem ab eadem manu. At metrum non patitur, in nominandi casu poni lingua. Prag. aut alius (non enim bene distinguit annotator editionis Coloniensis qua utor), Lingua proloquitur lubrica, male. Nostra lectio elegantior est, et ex Prudentii stylo, quam optimi et vetustissimi codd. tenent; quae videtur etiam fuisse in Hail., et in Gold. erat supra. Vat. O, Linguae locutus lubrico sine est.

63. S. Ambrosius in hymno Aeterne rerum conditor ad laudes dominicae pulchre conversionem hanc Petri, ex galli cantu admoniti, describit: Hoc ipsa petra Ecclesiae Canente culpam diluit, etc. In tanta librorum copia, ne dicam turbam, quibus expenditur locus Matth. cap. XVI, 18: Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, etc., haud scio an alii animadverterint, ex hoc maxime loco interpretationem catholicam demonstrari. Qui sensus, ait S. Augustinus lib. IX Retract. cap. 21, etiam cantatur ore multorum in versibus beatissimi Ambrosii, ubi de gallo gallinaceo ait: Hoc ipsa petra Ecclesiae Canente culpam diluit. Cum autem Ambrosiani hymni ad omnes, aut fere omnes Occidentis Ecclesias permanaverint, consequens est, eam interpretationem, qua Petrus petra Ecclesiae dicitur, pro explorata esse habendam ex communi Ecclesiarum consensu. In officio quoque Isidoriano hymnus ad cathedram S. Petri incipit, O Petre, petra Ecclesiae. Quare cum res sit de sacrae Scripturae expositione, locum hic habet regula S. Augustini et theologorum, Legem credendi lex statuat supplicandi. Unus vel alter e SS. Patribus, qui aliam explicationem adhibent, ad hanc Ecclesiae catholicae interpretationem, si possint, revocandi sunt: si non possint, eorum expositio probabilis, per nos licet, censeatur, quoniam idem S. Scripturae locus duos sensus habere potest; sed ita ut alteri certae interpretationi non officiat.

65. Christum ex inferis resurrexisse, cum adhuc tenebrae essent, ex Evangelio liquet. Olim credebant Christiani, media nocte Christum esse venturum ad homines iudicandos, ut videre potes prol. num. 148. Hinc est quod poeta non solum resurrectionis, sed etiam extremi iudicii meminit, ut ex sequentibus patebit, et antea dixit: Nostri figura est iudicis. Hymno 2 matutino similiter extremum iudicium commemorat.

69. Vigor. Teol., Ald., Weitz., Gis. 1 ed., Rat., Prag., Vatt. A, I et P, et alii vetustissimi. Chamillardus cum Gis. 2 edit., et Heins., rigor. Sed melius dicitur opprimere vim, potentiam, vigorem mortis, quam rigorem. Et poeta infra hymno 2 vers. 8: Culpae vigorem perdidit. In Vat. A male expressus pro oppressus. Nota, tres primos huius strophae versus incipere Tunc, quibus respondent tres alii primi sequentis strophae Iam.

83. Intenta, ad Deum, I.

88. Somniis, somnia gloria huius mundi, nam fugit, Vat. A.

89. Frivola, vana, nihil valentia, I.

92. Veritas, Christus, I.

95. Inflant, in praesenti vita, I.

96. Fit mane, fit dies iudicii, I.

97. Disiice, defectivum verbum est, I. Dissipa, et effuga, et discute. Dissice verbum defectivum est, et non habet amplius, Vat. A.

82. Sichard. sobrios male pro sobrii. Vat. O, sobrie. Advertenda est ratio Christianorum maxime propria, qua Deum colunt, fletu eum precantes, ab iis qui antiquitates ecclesiasticas prosequuntur, aut penitus praetermissa, aut non satis illustrata. Poeta hymno 2, vers. 49, Te mente pura et simplici, Te voce, te cantu pio Rogare curvato genu Flendo, et canendo discimus. Iudith populum hortabatur ut ab obsidione Bethuliae liberari precaretur cum lacrymis, cap. VIII, 7: Dicamus flentes Domino, ut secundum voluntatem suam sic faciat nobiscum misericordiam suam. Exstant in Veteri Testamento alia exempla Davidis et Ezechiae, in Novo S. Petri, Magdalenae. Alia legi possunt in Vitis Patrum, quas Rosweydus collegit, ut in Vita abbatis Pauli Nazarbensis, abbatis Thallelei Cilicis. Historiae sanctorum recentium donum lacrymarum passim commemorant, quo insignitum fuisse Prudentium colligo ex Passione Cassiani, vers. 99: Pareo, complector tumulum, lacrymas quoque fundo, Altare tepescit ore, saxum pectore. S. Maximus Taurinensis, homil. 3, laudans S. Petri lacrymas ait: Lacrymae, inquam, tacitae quodammodo preces sunt, veniam non postulant, et merentur; causam non dicunt, et misericordiam consequuntur. Vide Raynaudum, tom. XV Heterocl. spirit., pag. 151, et Benedict. XIV, de Beat. lib. III, cap. 26. In utraque poenitentia baptismatis, et lapsorum fundi lacrymae olim solebant, quae a SS. Patribus commendantur, si et constantes sint et ex corde intimo profluant.

84. Ald., Gis., Chamil., Vat. P, O et I a secunda manu, cum aliis ed. et mss. et Breviario Romano, vetat. Magis sensui congruit vetet cum Prag., Gold. (in quo supra vetat), approbante in notis Heinsio. Quiescant, obdormiat, marceat, excubet, ciamus, postulant vetet. Hymnarium Ven. Thomasii habet vetat, quod rotineo.

88. Apud Teolium Vat. unus, vacuis non male pro vanis.

90. Aldus ediderat, Quae mundi alit gloria, sed correxit. Tertullianus, de Anima cap. 54, labes mundialium sordium. Sulpicius Severus Hist. sacr. II, cap. 14, historicos profanos vocat mundiales. Significatio mundi pro improbis, pro vanitate, profanaque pompa ab ecclesiasticis invecta est.

95. Gisel. in 1 edit., instant, quo fortasse respicit glossa Isonis. Reliqui omnes, inflant. Vat. A, male pro mala. Communem lectionem amplector, et intelligo, vocari mala quae alii bona fortunae dicunt, aurum, voluptatem, gaudium, opes, honores, prospera, de quibus dixerat: Sunt nempe falsa, et frivolit, Quae mundiali gloria Egimus, etc. Et nunc, Quaecunque nos inflant mala, nil sunt omnia. Vide notata in praef. vers. 29, vel bona, vel mala.

96. Vat. A, nihil pro nil. Teolius punctum interrogationis adiicit, Fit mane? quod replicat in nota. An data opera, an mendo typographico?

97. Heinsius cum vetustissimis codd. et Weitzius, dissice. Rat., dissice, sed ablato altero s factum a correctore disice. Franciscus Iuretus lib. III Paulini de Vita S. Martini, et Casperius in Electis, pag. 61, de hoc verbo pluribus disserunt, et legendum dissice contendunt. Nihil moveor. Scribo disiice cum vulg. nonnullis, et Hymnar. Thom., ut in Virgilio et aliis, a verbo disiicio, quo usus etiam est Prudentius in praesenti, hymno S. Laurentii vers. 209: Cum membra morbus disiicit. Non ergo verbum est defectivum, quod nihil amplius habeat, quam disiice aut dissice. Tota controversia est orthographica, in qua vulgatam scribendi rationem sequor. In vulg. et in Brev. Rom. discute est pro disiice, quae est glossa veterum codicum, ut vidimus. Hunc hymnum, eiusque elegantiam laudat Aringhus lib. VI Romae subterran., cap. 37, quod est de Gallo gallinaceo. Ex eius lib. VI, cap. 37, sequens monumentum exhibeo. Quippe Christiani veteres galli imaginem, vigilantiae, necnon Christi Domini, et divini verbi praeconum symbolum, exprimere solebant; neque solum iuxta apostolum Petrum eius imago frequenter occurrit, sed aliis in locis coemeterialibus, ut in sarcophagis et lucernis, et in editiore subterraneorum cubiculorum prospectu, in fornicibus et absidibus. Inde in sublimioribus templorum nostrorum fastigiis gallus repraesentari coepit. In codd. Vatt. Alexandr. 74 et 348 gallus in prima huius hymni littera pingitur. Vide proleg. num. 78. Verum de gallis plura nuper edidit cl. Franciscus Cancellierius, qui quatuor voluminibus docte eleganterque conscriptis argumentum novum de Secretariis basilicae Vaticanae exhausit. Fuse disserit lib. I, cap. 14, § 4 et seqq.: Cur veteres Christiani turribus campanariis gallos imponerent. De Christi verbis, Antequam gallus cantet. De galli symbolo apud Christianos.

Matutinus, alia inscriptio Aldi., Rat, Gold., Weitz., Ad Matutinum ex breviariis in codices videtur invecta. Alex., Vat. I et alii, Hymnus matutinus. Ex erudita praefatione excellentissimi archiepiscopi Toletani ad Breviarii Isidoriani novam editionem colligo, hunc hymnum posse vocari ad pullorum Cantum ex veteri Hispanica consuetudine. In calce nostri codicis (ait doctissimus praesul) non solum horas matutinas et laudum invenies, sed etiam hymnos ad primam noctis vigiliam, AD GALLI CANTUM, QUOD ERAT CIRCA MEDIUM NOCTIS, et AD PULLORUM CANTUM, quod erat circa exsurgentem auroram; hunc secundum, ut a galli cantu mediae noctis discernerent, hymnum PULLORUM CANTUS appellabant. Egregie haec consonant S. Isidori verbis cap. 21, lib. V Etymol., Matutinum est inter abscessum tenebrarum et aurorae adventum. Pars huius hymni Matutini canitur feria 4 ad laudes Breviarii Romani, Nox, et tenebrae, et nubila; pars vero feria 5 ad laudes, Lux ecce surgit aurea, pro quo versu Prudentius habet, Sol ecce surgit igneus. Ricciolius part. 8 Prosod., cap. 6, reg. 2, Quid, inquit, elegantius illo hymno Boethiano, qui canitur in laudibus feriae 4, Nox, et tenebrae, et nubila, etc.? Putarem, Boethii nomen excidisse pro Prudentio. Sed paulo ante dixerat: In hymnis autem a S. Ambrosio, Boethio, aut Prudentio constructis utitur Ecclesia catholica iambicis huiusmodi, per strophas tetrastrophas distributis in horis canonicis. Sed neque hic est hymnus Boethianus, neque alium iambicum dimetrum novi, a Boethio compositum, quo utatur Ecclesia catholica.