1. Dira relatu, aspera dictu, Iso.

2. Prodita, prolata, Iso.

3. Ille, Sabellius, inde Sabelliani, et ab errore Patripassiani, quia Patrem passum affirmant, Vat. A.

8. Facilis, est, I.

9. Celebris, gloriosa vel famosa, I.

Plerique editi et mss. titulum primum ponunt Contra haeresin, quae Patrem passum affirmat. Put., dicit pro affirmat. Aldus, haeresem, et in secundis curis Contra haereticos, qui Patrem passum affirmant. Existimo, huiusmodi lemmata non esse ab auctore ascripta: quae desunt in Vat. Q, et aliis. Gis. 2 edit. ea praetermisit, et hoc loco ad oram annotavit Patripassiani. In codice Florentino proleg. cap. 4, num. 87, nulla est capitum divisio, nisi post vers. 952: Explicit Apotheosis contra omnes haereses. Incipit contra Manichaeos. Inscriptio carminis est Apotheosis, hoc est, deificatio hominis: nam ethnici apotheosin vocabant, cum hominem aliquem inter deos referebant. Impugnat igitur poeta haereticos errantes in Iesu Christi apotheosi explicanda. Primo capite, a vers. 1 ad vers. 177, refellit Patripassianos, qui, unam tantum in Deo personam agnoscentes, Patrem passum affirmabant. Secundo capite, a vers. 178 ad vers. 320 contra Sabellium et Unionitas disputat, eos scilicet haereticos, qui cum Patripassianis quidem consentiebant in neganda personarum trinitate, sed ab eis dissentiebant, quod non defenderent, Patrem esse passum. Itaque Prudentius hoc loco potissimum demonstrat, Filium distinctam personam esse a Patre, ut colligat, Filium esse incarnatum, et Christum cum Patre esse Deum. Tertio capite Iudaeos, qui Christum non agnoscunt, coarguit a vers. 321 ad vers. 551. Quarto capite Christianos Iudaizantes, sive Homuncionitas, refutat, qui Christum hominem tantum esse dicebant, a vers. 552 ad vers. 781. Quinto capite, a vers. 782 ad vers. 952, diversum errorem evertit, quod anima sit particula Dei. Sexto capite, a vers. 953 ad vers. 1062, Manichaeos et Phantasmaticos oppugnat, quod negarent Christum verum corpus habuisse. Et cum huius disputationis gratia de morte et resurrectione Christi disserat, in epilogo a vers. 1063 ad finem, exemplo Christi resurrectionem carnis humanae probat. De haereticis, qui huiusmodi errores amplexi sunt, non omnes uno modo loquuntur. Neque mirum: notum enim est haereticorum ingenium et consuetudo variandi dogmata. Hinc accidit, ut Sabellio haeresis Patripassianorum tribuatur, quae eius tamen non fuit, sed Sabellianorum; qui trinitatem personarum cum Sabellio negabant, sed agnoscebant unionem hypostaticam, quam negabat Sabellius. Vide Petavium, lib. I de Incarnatione. Nestorius, apud Cyrillum, lib. II contra Nest., catholicis obiiciebat, quod docerent, naturam humanam ad apotheosin esse perductam, quasi crederent naturam ipsam humanam in Deum esse conversam, Verum catholici nihil aliud hoc verbo significabant, nisi evecionem naturae humanae ad coniunctionem cum Verbo. Contra catholici negabant apotheosin in sensu Nestorii, quod homo iam constitutus, suis meritis in Dei statum et maiestatem evectus fuerit. Prudentus catholicum sensum apotheoseos hoc carmine explicat, et tuetur.

1. Bonon. et Vat. Q, a prima manu, minus bene, loquor. Vat. B, male, ni pro ne.

2. Egm., mendose, male perdita.

3. Egm., illa, sc. haeresis; caeteri ille, Patripassianus haereticus. Carmen hoc connexum est cum prologo: itaque plurima sunt refertur ad zizaniorum semina, ille ad hostis, fur, cuius mentio in prologo incidit.

7. In Vat. A, desideratur illa. Arnobius lib. I, pag. 10: O maxime, o summe rerum invisibilium procreator! O ipse invise, et nullis unquam comprehense naturis. Minutius Felix: Hic non videri potest, visu clarior: nec comprehendi, tactu purior est: nec aestimari, sensibus maior est, infinitus, immensus, et soli sibi tantus, quantus est, notus. Non est tamen neganda communicatio idiomatum, quam tradunt et exponunt theologi. Deus est mortalis, est passibilis, per communicationem idiomatum dici potest, non quod Divinitas pati aut mori possit, sed quia Christus, homo et Deus, passibilis et mortalis erat. Poeta hic loquitur de divinitate, sive de essentia divina, quae in se ipsa sensu, oculis, manuve comprehendi non potest. Vis argumenti in eo sita est, quod Deitas non est passa, adeoque Pater passus non est, siquidem ex sacris Litteris constat Filium, non Patrem, naturam hominis assumpsisse. Illa certa regula est, per se ac natura sua, non minus Filium quam Patrem et Spiritum sanctum esse impassibilem et invisibilem. Ruffinus in Enarratione symboli apostolorum testatur, apud suos addi invisibilem et impassibilem ad articulum Deum Patrem omnipotentem, ut excluderetur haeresis Patripassiana. Constat enim, ait, Filium non Patrem incarnatum . . . Quantum autem spectat ad illam Deitatis immortalem substantiam, quae una ei, eademque cum Patre est; ibi neque Pater, neque Filius, neque Spiritus sanctus visibilis aut passibilis creditur.

8. Christianis scriptoribus maiestatem idem esse aliquando ac divinitatem, notatum est a Barthio lib. X Advers., cap. 5, ex Prudentio aliisque.

9. Ioan. I, 18: Deum nemo vidit unquam; et VI, 46: Non quia Patrem vidit quisquam, nisi is qui est a Deo, hic vidit Patrem. Vide hymnum 6 Cath., vers. 2, et hymn. S. Romani, vers. 312. Plurimi SS. Patres docent, in Antiquo praesertim Testamento solum Filium se hominibus conspiciendum praebuisse, qui angelus interdum vocatur, quod a Patre mitteretur. In ea sunt sententia Iustinus, Origenes, Tertullianus, Irenaeus, Patres, qui ex Antiochena synodo epistolam synodicam ad Paulum Samosatenum scripserunt, Athanasius, Cyrillus Hierosolymitanus, Basilius, Chrysostomus, Cyrillus Alexandrinus, Theodoretus, Hilarius, Ambrosius, Leo papa, Isidorus. Itaque falsum est, caeteris post S. Augustinum Patribus magis arrisisse, omnes Veteris Testamenti apparitiones per angelos esse factas, quod nuper aliquis affirmavit. Alii existimant, non solum Filium apparitiones illas omnes obiisse, sed Patrem etiam, alias solum, alias cum Filio et Spiritu sancto, nonnunquam vero solos angelos. Quam opinionem S. Augustinus prae caeteris corroborat lib. II de Trinit.

11. Pater, est, I.---Violenta, pro violenter, id est forliter, Mar.

12. Eminus, longe, vel e contra, I.

14. Immensum, immensitatem.---Ore, facie, I.

16. Visa cognita est, I.

17. Nonadmiscenda, spernenda est (forte, separanda), I.

18. Et, pro etiam, I.---Specimen, Filius.---Cernere, ob incarnationem, Vat. A.

19. Oculis, scilicet quid sit, Iso.

20. Hebes, stultus, vel retunsus.---Glauco, viridi, I.

21. Humentique, humida.---Adire, scilicet tamen, I.

22. Ab ipso, Patre, I.

26. Mera, pura, vel sincera, id est divinitas.---Maiestas, Patris, I.

28. Abram, ubi tres suscepit, et velut uni loquebatur, Iso.

13. Heinsius ex suis mss., et Fabr., Qui se forma hominis non induit. Aldus et Weitzius, Qui se formam hominis non induit; nullam lectionem ab hac dissidentem Mariettus annotavit. Utrolibet modo idem est sensus. Infra, vers. 436, Deus se corpore matris induit. Sed tunc metrum id postulabat. Alex. cum Aldo facit. De verbo Deitatis S. Augustinus lib. VIII de Civit. Dei, cap. 1: Hanc divinitatem, vel, ut sic dixerim, DEITATEM: nam et hoc verbo uti iam nostros non piget, ut e Graeco expressius transferant, quod illi θεότητα appellant. Utitur etiam S. Hieronymus.

16. Blasphemus, blasphemo, blasphemia, voces sunt a solis scriptoribus ecclesiasticis usitatae, ut a Tertulliano, Hieronymo, Orosio.

18. In Vat. A et uno Torrent. abest est post Patris. Egm. et Pal., et specimen pro est specimen. In Thuan. et Boher. priori, Sed Patris tamen est specimen. Egm., fas est pro fas sit. In Thuan., Sed Patris tamen est specimen, quod cernere fas sit.

19. Vat. A, promptum est.

20. Egm. et Pal., clauso, male, pro glauco. Speculum pro pupula posuit vers. 869. Hamart., et speculatrix pupula, ibid., vers. 308. A Graeca voce γλαύξ, ulula, noctua, est glaucus, glaucoma. Celsus vocat suffusionem.

22. Noms., memoratus, minus bene.

25. Ald., Alex., Urb., Vat. Q et vetusti omnes Heinsii, Per species, quas possit homo. Vat. A et Egm., quam. Cellarius saltem in ed. 2, Par species, quas possit. Fortasse legendum erit Par species, quam possit homo comprendere visu. Melius tamen per species, quas posset, sive possit. Hoc enim discrimen exigui momenti est. Vatt. A, B et Mar., posset.

26. Maiestas mera est, quae nullam formam induit a sua natura distinctam. Scholastici dicerent maiestas nude sumpta. Hymno S. Fructuosi, vers. 91, calce mera pro pede nudo. Mera virtus lib. II, contra Sym., vers. 744. Gifanius allucinatur, dum contendit Ind. Lucret., verbo MERUS, hanc vocem a linguae Latinae auctoribus tantum poni pro vero, praestanti, non ficto, non simulato, pro insigni, et vehementi. Vel ex his solis Prudentii locis refellitur. Vide alia quae Becmanus de Orig. ling. Lat. adversus eum protulit. In eodem argumento Prudentius persistit. Natura divina conspici non potest oculis corporeis, nisi forma aliqua assumpta. Constat autem, Deum naturam hominis assumpsisse non in unitate naturae, sed in singularitate personae Verbi.

27. Aldus, aliquos pro aliquo. Sensus quidem idoneus subesse potest. Sed codd. habent aliquo. Heinsius in suis reperit ni se, quod tenent Ald., Bong., Vat. Q et Vulg. In nostris, Weitz., Gis., nisi se.

28. Adducit exempla ex sacra pagina, quibus Deus apparuisse dicitur, quae omnia de Filio Dei exponit. Vide Genes. XVIII, 1 et seq. Dominum, quem Abraham alloquitur, vocat Christum per prolepsin, ut alibi, hoc est Verbum. Apparuerunt Abrahamo tres viri stantes, ut personarum Trinitas significaretur. Triplex figura sunt tres viri. In carmine in Genesin. cuius auctorem non esse Iuvencum, ostendi in prolegom. versu 556: Dumque Deum trina positum sub imagine pascit.

29. Arnobius, lib. I, pag. 1, queri gentiles ait, ipsos etiam coelites, derelictis curis solemnibus, quibus quondam solebant invisere res nostras, terrarum a regionibus exterminatos.

31. Tractarunt, tetigerunt, vel palpaverunt.---Iacob, ubi colluctabatur cum angelo, Iso.

32. Coram, palam, vel prope, I.

33. Collato qui stetit, facie ad faciem locutus est, I.

34. Cominus, iuxta, I.

37. Plus quam, scilicet debuisset, I.

39. Mutua, alternas collocutiones, I.

40. Heri, Dei, I.

43. Posteriora, Filium, sicut inquit ipse, quia maior me est, carnem.---Apertius, huic rei, I.

44. Verbum, Filium, I.

45. Idem, Filius, I.

46. Habitu, in habitu, I.

49. Vibratum, emissum, I.

50. Fragilem, mortalem, Iso.

51. Inde, scilicet quod emicuit, I.

52. Oris, faciei, I.

53. Coactum, coagulatum, I.

54. Referebat, figurabat, simulabat, I.

55. Sentam, sentosam.---Excita, commota, excitata, I.

57. Vulnificas, vulnera facientes.---Agebat, circumdabat, tangebat, leniter tangebat, I.---Comas, rubi. Vat. A.

58. Exemplo, exemplum.---Deus, sc. quod erat, I.

31. De Iacob cum Domino luctante vide hymn. 2 Cath., vers. 73. Fuisse Filium, sive secundam Trinitatis personam plurimi tradunt.

32. Moyses Israelitis legem dedit a Domino traditam. Hunc locum attigi hymn. 7 Cath., vers. 40.

35. Put., in effigiem.

36. Prag., mendose, potens pro petens.

38. Ait Prudentius, desiderasse Moysem videre secundam Trinitatis personam sine forma ulla corporea, quod votum inconcessum homini recte asserit. Consule theologos disputantes, utrum Deus oculis corporeis cerni possit.

39. Bonon., munia; melius mutua.

43. Posteriora incarnationem intelligunt esse Hieronymus, Damascenus, Bernardus, alii. Iso videtur respexisse ad prioritatem et posterioritatem originis, quam explicant theologi, inter Patrem, et Filium. Alii referunt posteriora ad corpus lucidum, quo Deus apparuerit. Ald., male, quod apertius. Interrogatio continuatur ad vers. 46.

47. Giselinus, et mortales. Ald., Put., Rott., Cauchianus, Vat. A pro diversa scriptura, moderatum, cum glossa temporatum illud Verbum. Sallustius, et alii dixerunt modero, as; et Prudentius eadem significatione passiva moderamen non semel posuit. Vat. A a prima manu, Vat. B, Oxon., memoratum; Rat., Mar., Weitz., Prag., memoratum est. In Thuan. et Noms., moderatum est. Ita Vat. Q.

49. Vide hymnum 11 Cath., vers. 17.

53. Nempe Spiritus sancti virtute, ait Chamillardus exponens illa verba Verbi virtute. Non assentior. Solum Filium esse Verbum notionale Patris theologi asserunt, et S. Basilium laxiori sensu locutum aiunt, cum dixit lib. V contra Eunomium: Dei quidem Verbum est Filius. Verbum autem Filii Spiritus. Prudentius neque ipse vocat Verbum Spiritum sanctum, neque opus est, ut ita a nobis explicetur. Ait ergo, corpus coactum virtute Verbi, hoc est, Filii, sive secundae personae. Vide quae notavi ad loc. cit. hymni 11. Infra, vers. 114: Verbum conspicuum misit, missumque recepit, Cum voluit, Verbo praestrinxit viscera purae Virginis, et Verbo struxit puerilia membra. Omnia per Verbum facta sunt, et sine ipso factum est nihil quod factum est. Itaque per Verbum etiam factum est ut corpus, quod Deus erat assumpturus, fuerit coactum.

54. Sich., Bong., et Wid. ab alia manu ex glossa, simulabat pro referebat. Barthius lib. XLI, cap. 24, observat, poetas Christianos varie temporum modos transposuisse; ut Prudentius faciem referebat eamdem, hoc est, relaturus sit. At vero referebat potest et debet intelligi de tempore quo Deus se Moysi inspiciendum praestitit, non de tempore quo sumpturus erat corpus. Scilicet, Deus, qui quandoque sumpturus erat corpus, faciem eamdem referebat, seu simulabat, cum Moysi apparuit.

55. Vetustiores Heinsiani et nostri, Weit., sentam, sc. sentam rubum. Ald., Gis. et Vulg., sentum. Bonon., sentem, mendose. Fabricius putavit, esse syncopen sentum pro sentium. Sed poeta paulo post ait contorta rubus, et sentum peccamen. In hymno S. Eulaliae, vers. 47, Per loca senta situ, et II in Sym., vers. 1039, Extirpamus enim sentos de pectore vepres, ubi alia addit rei praesenti congruentia. Chamillardo visus est Prudentius non satis duo distinguere, quod in monte Sinai Deus Moysi legem dederit, et in monte Oreb ipsi apparuerit in rubo. Ego vel maxime haec duo distinxisse poetam confirmo, quamvis temporis ordinem non servaverit. Hactenus de visione in monte Sinai locutus est, qua figura hominis, nondum sub carne Moysi obiecta, effigiem nostri signaverat oris. Nunc progreditur ad visionem in figura ignis, rubum comburentis: Sed tamen et sentam, usque ad vers. 70. Vide Exod. III.

57. Bonon., alebat non omnino male, pro agebat. Vide Sedulium, lib. I: Ignibus innocuis flagrans apparuit olim Non ardens ardere rubus, etc. Prudentius in rubo ardenti ignem Verbum interpretatur, spinas humanitatem.

59. Texunt, insimulatione, Iso.

61. Inculto, agresti.---Iniquis, non aequis, nequis, I.

62. Luxuriam, abundantiam, I.

65. Impete, pro impetu.---Late, ubique, I.

67. Cruenta, rubicunda. I. rubra, Vat. A.

68. Stringere, decerpere, Iso, Mar.

69. Quandoquidem, quoniam.---Sanguine, Christi, Iso.

70. Contorta rubus, Maria, passio Christi.---Edit., gignit, protulit, parit, I.---Rubus, passio Christi, Vat. A.---Christi corpus, Mar.

73. Sentum, sentosum, I.

75. Extra oculos, invisibilis, I.

76. Fontem, Patrem, I.

77. Deum, scilicet Patrem, I.

78. Visibilis, scilicet est.---Fonte, Patre.---Deus, Filius.---Fons, qui est fons, I.

79. Visibilis, Pater.---Qui nascitur, Filius, in quo est Pater, I.---Potis est, cerni possibilis, Vat. A.

83. Vindicat, usurpat, I.

86. Capit, potest. Nec valet, nec vult.---Angoribus, angustiis, anxietatibus, I.

87. Liquido, puro, I.

59. Lact. lib. VI, cap. 15: Nam sicut in sentes ager, qui est natura fecundus, exuberat: sic animus incultus, vitiis sua sponte invalescentibus, velut spinis obducitur. Alcimus Avitus, lib. V: Et rubus in rubeo viridis permanserat aestu, Quo signo spinas nostrae fervescere mentis . . . . pia pectora nossent.

61. Prag., inculta. Ald., Weitz., Gis., vetustiores Heinsiani et nostri, inculto nam stirpe.

62. Vetustiores, luxuriam, non luxuriem, quod habet Giselinus. Ald., iurgis mendum puto pro virgis. In Vat. A dignosci satis non potuit iurgis, an virgis esset.

63. Vat. A, et nudos, perperam.

65. Ald., circum foliis, contra metrum.

67. Lambendi verbo usus quoque est Sedulius loc. cit., et antea Virgilius lib. II Aeneid., vers. 683, tactuque innoxia molli Lambere flamma comas.

68. Vat. A mendum ostiferi a prima manu.

71. Colligit, etiam in rubo nihil visum, nisi Verbum Deum: nam Verbum idem, quod sentum nostri peccamen corporis implet, repraesentabatur in igne innoxio, qui in spinis volitabat acutis. Implere sentum peccamen corporis est Deum assumere corpus in similitudinem peccati.

72. Filius dicitur imago Dei cap. I ad Coloss. vers. 15: Qui est imago Dei invisibilis. Theologi ostendunt Filium esse imaginem Patris vel ex hoc loco Apostoli: nam Deus invisibilis ibidem intelligitur Pater, ut ex SS. Patribus constat. Imo Filius solius Patris est imago: non enim ratio imaginis consistere potest sine vera processione, et Filius a Patre procedit, non a natura divina. Vat. A. legit numen pro lumen: hoc longe melius est.

74. Non placet glossa Vat. A: IGNIS, Spiritus sancti. Sermo hic tantum est de Verbo, quod est Deus ignis, ut paulo ante. Fabricius unum verbum facit Verbisator, et ait, epitheton Dei Patris esse, ut Verbigena. Sed hoc loco ratio metri postulat Verbi sator.

75. Apostolum aiunt esse Ioannem evangelistam, cuius sententia laudata est supra vers. 9. Potest etiam intelligi Paulus apostolus, qui Patrem invisibilem vocat, ut exposui vers. 72. Est autem Pater fons deitatis, quatenus communicat deitatem: quo sensu frequens esse apud Patres vocare Patrem fontem deitatis et divinitatis, ex S. Dionysii aliorumque operibus demonstrat Suarezius lib. VIII de Trinitate, cap. 3. Minime vero Pater est fons deitatis, quasi eam producat.

78. Ald., Bong., et quatuor Heinsiani praestantioris notae, Dei fons. Gis., Weitz., Vatt. A et B, Rat., Deus fons. In Mar. videtur esse Deus, licet sit aliqua litura. Utroque modo sensus constat. In editione glossarum Isonis Coloniae 1701, traiectae sunt glossae, et falsa sententia irrepsit, scilicet: DE FONTE, de Patre; DEUS FONS, Filius, qui est fons. In Aldo quoque male haec distincta sunt non ipse Dei fons Visibilis cerni potis est, qui nascitur.

79. In Bonon. scriptum est poterit pro potis est, ab aliquo sciolo invectum, tum hoc in loco, tum in aliis.

80. Innatus pro non natus Tertullianus. Pro intus natus Cicero, et alii. In Alex. deest unus versus, et ita alii leguntur: Visibilis cerni potis est: latet os Patris illud, Unde Deus.

83. In Thuan., quem corpus sibi vindicat, nempe quem Deum.

86. Nec capit idem est ac non potest, sive, ut alibi loquitur Prudentius, incapax est. Hieronymus et Paulinus etiam vocabulo incapax utuntur. Fabricius advertit, hunc versum esse ex his qui dicuntur fistulares, quod syllabarum numerus cum singulis verbis crescat.

87. Natura divina dicitur praelibera liquido motu ea significatione, qua interdum poeta noster liquidum usurpat, videlicet puro spirituali motu. Vide proleg. num. 164. Chamillardus arbitratur, poetam allusisse ad Deum volitantem in rubo, et nescio quae alia addit, quod Deo vitia carnis non nocent, licet sit in medio sanguinis, qui liquidus est, et movetur. Haec a mente poetae longe aliena esse mihi videntur.

90. Maiestas, Filii fuit, I. Christi divinitas, Vat. A.

91. Animus, ipse Filius est, Iso.

93. Patrio profundo, ex intima Patris substantia, Mar.

94. Flagra, flagella, I.

97. Affecta, afflicta, Iso.

98. Enixa est, parturit, I.

106. Distendit, intumescere fecit, I.

107. Falsiloqua, falsiloquens, I.

109. At non, scilicet ipse.---Verbi, Filii, I.

110. Fige, confirma, I.

111. Cernere, scilicet manifeste, Iso.

113. Coram, praesentialiter, I. Corporaliter, Vat. A.

114. Recepit, post ascensionem, Vat. A.

115. Praestrinxit, praeoccupavit, I. Implevit, Mar.

116. Struxit, ornavit, I.

118. Quocunque, in omni loco, I. Ubicunque in omni loco, Mar.

120. Per Verbum, per Filium innotuit mundo, I.

123. Donum, officium, I.

89. Aeternitas, divinitas, et eadem natura Verbi cum Patre clarioribus verbis exprimi nequit.

91. Alex., Put., Thuan. et duo Torrentiani ratio, via sine et. Filium consiliarium vocat Isaias cap. IX: SS. Patres, et theologi mentem, animum, rationem Patris.

93. Cellarius in indice verborum duas metaphoras indecoras notat, alteram hanc patrio ructata profundo, alteram vers. 595, evomuit, etc. Dicam suo loco de secunda. Prima metaphora indecora dici non debet, quandoquidem Prudentius psalmi LXIV, 1, verba in suam sententiam accommodavit: Eructavit cor meum verbum bonum: quae de aeterna Verbi generatione interpretantur SS. Patres. Ambrosius lib. IV de Virg., cap. 1: Ipse est quem Pater genuit ante Luciferum, ex utero generavit, ut Filium, ex corde eructavit, ut Verbum. PATRIUM PROFUNDUM dixit, ut Zeno Veronensis sermone 1 de aeterna generatione Filii, profundum arcanum. Vide not. hymn. 11, Cath., vers. 18 et seqq. usque ad 20. Quae hic habet Prudentius, Theophilus Antiochenus lib. II ad Autolvcum uberius explanavit.

97. Ald., Weitz., Gis., Vat. B, quam. Mar., quam, sed supra quem. Vat. A et Pal., quem. Heinsius edidit quem, et nihilominus in notis id reprehendit in nonnullis editionibus. Mihi placet quem hoc maxime loco. Vide hymn. 3 Cath., vers. 142.

98. Put. scribit enisa pro enixa. Bonon. male, viri pro uteri.

100. Hinc comprobatur, narrationem orationis in horto esse vere evangelicam.

101. Ald. primum scripsit quia, correxit qui a Patre. Caeteri legunt qui Patre.

102. Sich. legit Deum pro thronum. Chamillardus ait vocem thronus non esse usitatam Latinis, quia solummodo exstat apud Plinium. Vel id solum Prudentium excusaret. Accedit, verbum id esse ecclesiasticum ex sacris Litteris petitum.

103. Vat. A, fragilis. Put., illapsurus, sed tunc amovendum esse verbum substantivum, monet Heinsius. Ego mendum puto illapsurus pro illapsus: et in Vat. A, fragilis esse pro fragileis, aut fragiles.

104. Avitus lib. V, Quid non furor audeat amens?

105. Heinsius cum suis potioribus, Ald., Vat. A, Pal., Widm. supra ipse. Weitz., Gis., Vat. B, Mar., Prag., Rat., ille. Teol. edidit ipse, et in fine versus admirationis notam apposuit.

112. In Vat. B deest verbum substantivum est: visus in orbe. S. Ioan. VI, 46: Non quia Patrem vidit quisquam, nisi qui est a Deo, hic vidit Patrem.

115. Thuan. scribit perstrinxit.

117. Gisel. 1 edit. ad marginem, Sich. et Mariet. pro diversa scriptura munere. Caeteri numine.

118. Apud Heinsium Cauchius coniectabat ubicunque: ac revera ita habent apud Weitzium Egm. et Palat., necnon Vat. A, ubi ad oram discrepans lectio quocunque. In Rot. pro diversa scriptura Semper adest, et ubique loci, quod Heinsio placebat, neque mihi displicet. Sed quocunque habent plerique, et optimi mss. et vulg. Prudentianum est quodcunque terrarum in hymno S. Laurentii, vers. 431. In Mar. glossa est ubicunque, quae in textum videtur irrepsisse. In Bonon, una, minus bene, pro ulla.

119. Ald. male distinguit nusquam est genitor Deus absens Per Verbum, sed semper adest.

121. Ioan. XIV, 9.

123. Innisibilis mendum pro invisibilis in Fabr. Hanc vocem, quam Vossius reiecit, alii recte defendunt auctoritate Cornelii Celsi, Macrobii, Arnobii, Lactantii, et nostri poetae.

125. Lumine, fide carentibus, Iso.

126. Socordia, stultitia, vel pigritia, quasi sopor cordis, Iso.

128. Perspicuum, manifestum fieri.---Inficiaris, negas, I.

129. Tyrannus, Nabuchodonosor, Mar.

130. Expatiantem, deambulantem, I.

138. Filius, Dei.---Agit, facit, I.

141. Insultans, deridens.---Piceos, Chaldaicos, Iso.

143. Barbaricos, alienos, id est Chaldaicos.---Aura, flamma.---Iussa, concessa, I.---Barbaricos, sarabanas, femoralia, quibus utebantur, cum inter barbaros versarentur, Vat. A.

145. Vetitus, scilicet est.---Tiaras, mitras, I.

148. Calamos, tibias, Iso.

124. Prag. error visibilis pro visibilem. Paulinus visibiliter usus est.

126. Prag., caecis cum glossa oculis, idem loquar pro loquor. In socordia o corripitur. Si liceret, levi mutatione versus ad aliorum consuetudinem posset revocari: Caecorum caecos loquar, et socordia quorum.

127. Thuan., verbum pro verum, male.

128. Vat. B a prima manu qui, supra si.

129. Bonon., videant. Aldus, videar Babylonis ab arce tyranni. Vera lectio, quem videat Babylonis ab arce tyrannus.

130. Vetustiores Heinsiani, Ald., Alex., Vat. A pro scriptura diversa, expatiantem. Urb., Weitz., Gisel., Vatt. B, Q, Mar., Prag., Rat., inspatiantem, quod non est aeque Latinum. Gis. 1, edit., expatiantem.

131. Fratres vocat tres pueros in caminum ignis iniectos ob eamdem religionem mutuumque inter se amorem. Ovidius usus est voce illa inadustus. Boldettus lib. I, cap. 39 tres pueros igne Babylonico probatos ex vitro antiquo expressit.

132. Vat. A et Put. scribunt tris pro tres, ut in vetustis Virgilii codicibus.

133. Vat. A mendum accipere.

135. Vide cap. III Danielis, ubi tota huius facti series exponitur. Fuisse Filium Dei, qui sub angeli figura descendit in fornacem, et excussit flammam ignis, colligit Prudentius ex verbis tyranni vers. 91 et 92. Tunc Nabuchodonosor obstupuit . . . . et respondit, et ait: Ecce ego video quatuor viros solutos, et ambulantes in medio ignis, et nihil corruptionis in eis est, et species quarti similis Filio Dei. In Urb., fateor: quem evictus adoro. Ald., Oxon., fateor, quem victus adoro. Sich., fateorque, et victus adoro, quod etiam habent Heinsiani, Gis. 1 edit., Vatt. A, Q, Mar., Alex., Rat., Weitzius. Nihil ergo fuit causae, quamobrem Gis. in 2 edit. mutaret duriuscule fateor quem, et victus adoro. Weitzius ita legisse Aldum affirmat: fortasse dicere voluit Giselinum. Cum Giselino tamen facit Vat. B, fateor quem, et victus. Prag. non infeliciter fateor, et victus adoro, producto o in fateor.

137. Subtrahite, friget, Aldus, duo principes codd. Heinsiani. At Giselinus invexit en hoc pacio subtrahite, en friget, quod etiam reperitur in Torn. Prudentio solemne est vocalem brevem producere ob duas consonantes dictionis sequentis. Nihilominus en tenent Weitzius ex suis codd., Alex. supra, Vatt. A, B, Q, Prag., Urb., Rat., Mar., quos sequi praestat, quamvis dissentientibus Heinsio, Chamillardo, Cellario et Teolio, qui non bene affirmavit, codices omnes Vaticanos, uno excepto, habere subtrahite, friget.

138. Aldi error ait pro agit. An revera Verbum sub angeli figura in fornacem descenderit, disputant interpretes. Browerus in notis ad lib. V Fortunati ex plurium Patrum sententia, ac nominatim ex his versibus Prudentii, probat, hanc apparitionem in fornace attribui Verbo, idque confirmat, quia Ecclesia canit, surrexisse Christum de sepulcro, qui liberavit tres pueros de camino ignis ardentis. Et in Canone Theodori Studitae de S. Cruce oda 7 dicitur: Qui tres pueros a flammis eripuit, ille assumpta carne in terras advenit.

143. Alex., tangere visa, minus bene. Vestes barbaricas pro pretiosis a poetis sumi advertit Chamillardus. Hic sinus barbarici sunt vestes sinuosae, pallia, aut aliud vestis genus (variant enim interpretes de significatione vocis sarabala Dan. III, 95) quod barbarorum more factum fuerit, quoque tres illi pueri in captivitate Babylonica degentes fuerint induti. Cl. P. Simon de Magistris in suo Daniele refellit Grotium, quod Hieronymum et Vulgatam deseruerit, ut rabbinos sequeretur. Grotius saraballa (corrupte sarabara aut saraba) exponit mantella: lexicographi tibialia apud Persas. in laudato opere Danielis secundum LXX exhibetur Daniel, barbarico cultu exornatus in lacu leonum ex celebri Menologio Basilii Porphyrogeniti.

144. Prag., percurrit amictus.

145. Prag., inde pro ipse, aut ire. Ald., Ipse per Assyrias metuit vapor ire tiaras: sic Mar. pro diversa scriptura, et codd. Heinsiani; Gis. item ad marg., qui in textu habet, Ire per Assyrias vetitus vapor ipse tiaras. Weitz. cum Widm., Palat., Bong., nostri Vatt. A et B, Mar. a prima manu, ipse per Assyrias vetitus vapor ire tiaras. Sichardus, Ire per Assyrias vetitus vapor ipse tiaras. In Put. est Assyrios tiaras masculino genere, ut apud Virgilium, et Claudianum. Chamillardus Assyrios interpretatur Iudaeos, quia Europaei Assyriam cum Iudaea confundebant. Malo accipere suo sensu pro Babyloniis, ut supra barbaricos sinus.

148. Chamillardus ex his quae Isidorus scribit cap. 20, lib. II de secunda divisione musicae, quae organica dicitur, arguit apud antiquos organa fuisse eadem figura qua apud nos. Organum, ait Isidorus, vocabulum est generale vasorum omnium musicorum. Hoc autem, cui folles adhibentur, alio Graeci nomine appellant. Ut autem organum dicatur, magis ea est vulgaris consuetudo. Hic igitur vigebat usus saltem in Hispania, ubi nunc quoque organa maxime celebrantur. Et fortasse duplex erat genus organorum, hydraulicum et pneumaticum, ut dicam ad vers. 392. An autem in Gallia haec consuetudo viguerit ante Pipini et Caroli Magni tempora, in dubium revocat cl. Hieronymus Tiraboschius tom. III Hist. lit. Ital., lib. III, cap. 1, num. 11: qui in medium adducit verba anonymi monachi Engulismensis in Vita Caroli Magni: Similiter erudierunt Romani cantores supradicti cantores Francorum in arte organandi. Quibus ex verbis non satis constare ait, docuerintne Romani Francos artem conficiendi organa, an rationem eis utendi. Cl. Stephanus Arteaga in egregio suo opere de theatro Italico musico, tom. I, cap. 3, verbum organandi aliter explicat, et quamdam peculiarem musices rationem, et regulam eo loco significari ex idoneis auctoribus ostendit. Obiter dicam, non fuisse meum, ut Arteagae opus, saepe, et coram multis a me laudatum, pauculis verbis, quae in hymnodia Hispanica de quibusdam nugis chronologicis exciderunt, et aliquis immerito in malam partem accepisse visus est, condemnarem.

149. Superstitio, paganitas, vana religio. Festa. inanis, festiva, I.

150. Conspicuae, statuae, I.

151. Virorum, scilicet sunt audita, I.

152. Concentu, cantu, Iso.

156. Servando, ad servandum hominem, Iso.

159. Animalis, pecorinus.---Agebat, duxit, ducebatur, I.

160. Heri. Dei, I.

162. Obside, ut visus obses, et testis fuisset ad videndum Deum, I.

164. Animalis, incredulus, I.

165. Seminis, deitatis, I.

167. Materies, Christi humanitas.---Intercute flatu, interiori spiritu, Vat. A.---Intercute, in cute manente, interiore; interiore spiritu, I.

170. Spiramine, Spiritu sancto, Iso

171. Hominis, Mariae, I.

175. Compendia, scil. sint.---Summae, numeri, Iso.

177. Cucurrit, descendit, et ascendit, I. et Mar.---Contra Unionitas, id est Sabellianos. Unionitae sunt, qui dicebant unam substantiam, et unam personam; Filium et Spiritum negabant, sed dicebant: Idem Deus, quando vult, Pater est; quando vult, Filius est: quando et Spiritus sanctus. Ariani dicebant, tres esse personas et tres substantias in Divinitate; Sabelliani e contra unam personam, et unam substantiam. Fides autem catholica utriusque devitans errorem, unam Deitatis substantiam, et tres personas veraciter affirmat. Nam Ariani bene tres personas, male tres substantias; Sabelliani bene unam substantiam, male unam personam dicebant, I.

150. Aurum intellige statuam auream, quam Nabuchodonosor rex fecit.

151. Mar., resonantia cum glossa erant. In Vat. B videtur idem fuisse, sed abrasum est: glossa addita ait fiunt, quod innuit legendum resonantia. Isonis glossa eodem pertinet. Caeteri habent resonant iam, quod clarius est.

152. Heinsius cum solo Put., triplice concentu pro concentu triplici, non male. Sed miror, ab Heinsio Apollinarem Sidonium laudatum, ut ostenderet, priorem in triplex produci posse. Quis id neget, aut quis nesciat, eam syllabam esse communem? Indicat Prudentius hymnum trium puerorum in fornace ignis Benedicite, etc.

159. Ald., Thuan., Cauch., Rat. a secunda manu, Mar., Egm., Widm., quae tunc. Alii, quam tunc. Congruentem rationem Prudentius affert, cur Verbum, sermo Patris, semper apparuerit: ut scilicet caro, quam erat assumpturus, degenerem vitam mutaret, et cernere consortem terreni assuesceret oris.

160. Abest hic versus a Put. In Thuan., fragilesque per artus. Oxon., Rot., Noms., tres Torr., Pal., similesque per actus. Vide hymn. 4 Cath., vers. 77. Ald., Weitz., Gis. cum caeteris mss., similesque per artus. Vat. B pro diversa lectione, actus.

164. Potest accipi Spiritus pro tertia Trinitatis persona: sed nihil obest, quominus de secunda intelligatur, de qua hic potissimum agit. Vide supra vers. 53, et hymn. 11 Cathem., vers. 51. Petavius, tom. IV, part. 2, lib. II, cap. 9, his versibus confirmat theologicam, hanc sententiam, quod non solum externa efficientia, sed interno quodam ac substantivo, ut antiqui loquuntur, illapsu Christus nobis iustitia factus est per substantivam coniunctionem, applicationemque Spiritus sancti, tanquam formae suo modo sanctificantis, quae proprium munus est Christi incarnationis.

166. Vox ecclesiastica videtur vivificare. Usus ea est Minutius Felix. Tertullianus etiam vivificatio, et vivificator. Apud Ammianum vivificus legitur.

168. Cham., male, tamen? interrogans.

169. Vat. A, corruptae a prima manu, mendum.

172. Ald., perperam, solum pro solus. Explicatio huius vocis petitur ex sequentibus.

174. In Vat. A deest et post mediator, quod sensus postulat. Vide Matth. XI, 27.

175. In Vat. A erat comprehendia, sed factum cemprendia, lege compendia.

178. Profanator, blasphemator, contemptor profanus dicitur, quod porro a fano, id est a templo Dei, hoc est irreligiosus.---Cede, discede, I.

179. Depositor, negator, I.

180. Violas, negas.---Natum, Filium, Iso.

181. Quandoquidem, quoniam ille.---Genitor, pater, I.

183. Patriae, paternae, quod patris est, I.

184. Nomine, scilicet procreationis, Iso.

185. Generis vim, filii vigorem, I.

186. Idolio, paganitate, in loco idolorum, Mar.---Idolio, in sacrilegio, in loco idolorum, pro eo quis homo idolothitum est immolatum. Idolium vero est templum idoli.---Recubans, scilicet, quavis, I.

187. Cespite, cespes est terra avulsa cum herba, unde faciebant altaria, I.

189. Saturnis, pro omnibus diis posuit.---Citheraeis. Citheraea, Venus, I.

190. Portentisque, idolis, I.

178. Alex. titulus est ante hunc versum Contra Unionitas. Ita Weitz. et Vat. A. In Vat. B et Mar., Contra Unionitas Sabellianos. In Rat., Contra Sabellianos. In Ald. et Gis. 1 edit., Contra Unionitas, id est Sabellianos. Gis. 2 ed. ad oram Unionitae. Confer Browerum pag. 223 ad Fortunatum, ubi argumenta Prudentii contra Unionitas cum laude doctissimi Christianorum poetarum commendat. Huiusmodi lemmata Contra Unionitas, et similia non ab auctore esse apposita, sed ab aliis addita, dicam etiam in Psychomachia. Petrus Coustant in Vindiciis mss. codd. non bene affirmat pag. 274, Sabellianos a Prudentio hoc oco vocari Unionitas. Prudentius deinceps pergit exponere, Patrem et Filium in Trinitate non esse duo nuda nomina, sed personas vere distinctas: nam Patripassiani ea ratione Patrem passum affirmabant, quod Pater a Filio non esset distinctus. Unionitae hi haeretici nuncupantur, quia unam tantum personam in Patre, Filio et Spiritu sancto astruebant. In Urb. Nam cede legitur. Exscriptores veteres saepe iam in nam commutabant.

179. Vat. B, depositos, mendose, vel ex consuetudine scribendi, qua veteres s pro r interdum ponebant, ut honos, labos, pro honor, labor, Poeta depositorem Patris vocat Sabellium, quia Patrem vere esse negabat, et Filium non vere genitum asserebat. Vocabulo depositor utitur Quintilianus in lemmat. Declamat.

184. Mar. scribit dispoliare.

186. In Rat. ineptus corrector, caeteris abrasis, substituit quisnam idolorum, ut scilicet metro consuleret. Vat. A, et Egmon., ne quis pro ecquis, aut et quis. Si legatur ne quis, auferenda est interrogatio versu 188, et sensus erit, ne quis non putat, etc. In Widm., ut quis, supra et quis. Gifanius Lucr. collect. verbo ET QUANTIS, ET QUIS observat, quaedam verba ab antiquis duobus modis dicta, quae recentiores unico proferre contendunt: dicebant enim ecquis, et et quis, et ita legit Gifanius in Prudentio ex veteri libro et quis in idolio, et similiter aliis in locis. Idolii voce utuntur Tertullianus, Hieronymus, et alii. Ut Minervium et Dianium erant Minervae et Dianae templum, sic idolium templum idolorum. Reperitur etiam Aesculapium pro Aesculapii templo. Corrigendi sunt nonnulli interpretes, qui I ad Corinth. VIII, 10, in idolio recumbentem accipiunt idolium pro mensa, aut epulo. Ethnici in templis suis recumbebant ad mensam, non in mensa, multo vero minus in epulo. Erant enim lecti, in quibus recumbebant, ut pranderent. Barthius lib. XXXIV, cap. 4, exponit, in idolio recubans, id est paganismo deditus, ut dicitur cubare in morbo. Cudworthus, cap. 4 System. intellect., num. 542, hos versus magna cum laude producit.

187. Vat. A, rudiculos, male, pro ridiculos. De ara cespititia dicam ad hymnum S. Eulaliae et S. Vincentii.

189. Bonon. contra metrum caeteris dis pro Cythaereis. Urb. mendose, Cythareis. Plurali numero Saturnos, Iunones, Cytheraeas, seu Veneres profert per contemptum, ut infra, vers. 292, Deucalionum, vel etiam ut indicet diversos titulos, quibus idem deus ab ethnicis insigniri et coli solebat. De huiusmodi vero falsis numinibus eorumque cultu fusius dicemus ad hymn. S. Eulaliae vers. 122, S. Vincentii vers. 50, S. Laurentii, et praecipue S. Romani, et ad libros contra Symmachum.

191. Prag., male, imo pro uno. Radulphus Cudworthus, Syst. intellect. cap. 4, intelligit, virtutum rationem hoc loco esse amictum et habitum personarum, ministros vero esse daemones, qui et dii audiebant, et quibus Deus ad mandata uteretur ex theologia scilicet gentilium, de quibus loquitur Prudentius. Putat enim Cudworthus plures gentiles credidisse sua numina nihil aliud esse quam unius Dei perfectiones, ac virtutes personarum nomine indutas: quam opinionem ad examen revocabo lib. II adversus Sym., vers. 58: Res incorporeas, etc. Minucius Felix: Quid enim potest esse tam apertum, tam confessum, tamque perspicuum, cum oculos in coelum sustuleris, et quae sunt infra, circaque lustraveris, quam esse aliquod numen praestantissimae mentis, quo omnis natura inspiretur, moveatur, alatur, gubernetur? Vide quae ibi notant Wowerus, Elmenhorstius, Ouzelius ex nostro poeta, ex Augustino, Hieronymo, Isidoro Pelusiota, Lactantio, Cicerone: est enim argumentum a multis pertractatum. Hoc scilicet est testimonium illud animae naturaliter Christianae de Deo uno, quod singulari libro adversus gentes ingeniose propugnavit Tertullianus. Vide eius Apolog. cap. 17, et librum de Testimonio animae.

192. Ius, religionem, I.

193. Ministris, angelis, I.

194. Barbara, alienigena, Iso.

195. Superstitio, paganitas.---Caniformem, canis habens formam, Iso.

196. Anubem, deum Aegypti, id est simiam, caput canis habentem. Mercurius lingua Aegyptiaca vocatur Anubis, qui deus eloquentiae fertur. Unde cum canino capite depingitur, quia in animalibus nihil cane sagacius habetur. Latrare autem dicitur propter copiam sermonis, unde et oratores rabulatores dicuntur. Deum Aegyptiorum similitudinem canis habentem, I.

197. Cloacinae, Cloacina et Epona, deae rusticae sunt. Cloacina dea cloacarum.---Epona, dea hortorum. Cloacina et Epona, deae rusticae, Vat. T.

198. Solidam, plenam, olidam, putridam, I.---Olidam, putridam, Vat. T.---Acerram, vas thurarium, thuribulum, Iso.

199. Molam, sacrificium, vel notam; mola est genus sacrificii ex farre et sale, unde ignem aspergebant, et cultum, et hostiam.---Rimetur, vertat.---Exta, viscera, I.

200. Barbati, senis, Mar. Illius senis, I.---Deliramenta, dementiam, mendacia, amentiam.---Platonis, Plato dicitur a latitudine humerorum; qui primum athleta invictus, postea ad philosophiam conversus, omnes philosophos superavit, I.

201. Hircosos, adulterinos, vel caninos, Vat. T.---Hircosus cynicus. Epicurus, Vat. A.---Hircosus cynicus, propria nomina haereticorum dicit, quorum alii propter immunditiem hirci dicuntur, alii canini, adulteri vocantur: κύων enim apud Graecos canis dicitur, I.

193. Virtutes coelorum, sive angeli in varios ministrantium ordines distributi. S. Gregorius homil. 34: Novem angelorum ordines diximus, quia videlicet esse, testante sacro eloquio, scimus angelos, archangelos, virtutes, potestates, principatus, dominationes, thronos, cherubim atque seraphim. Hebraei decem angelorum ordines distinguunt, ac varia eis nomina imponunt. Erasmum et Bezam, qui Apostoli locum I Ephes. XXI, Supra omnem principatum, etc., intelligunt universe de omnibus rebus creatis, refellit Petavius tom. III, lib. II, cap. 1, ex Ignatio, Irenaeo, Athanasio, Cyrillo Hierosolymitano, Basilio, Epiphanio aliisque. Virtutum nomine, uti angelorum, interdum omnes angelici ordines intelliguntur, ut constat ex Chrysostomo, Theodoreto, Hilario, Hieronymo et aliis. Graece in sacris Scripturis vocantur δυνάμεις, Hebraice Sabaoth.

196. Ald. et Gis., Anubim. Weitz., cum mss. codd. plerisque, Anubem.

197. Ald., Ox., Vat. Q. Noms., Tiphonae, Urb., Typhonae. Gis., Hippo ab Hippo Hipponis, ut Dido Didonis. Etenim dea equorum a Graeco vocabulo dicenda est Hippo aut Hippona. Vat. A, Ypone. Praestantiores Heinsiani cum duobus Torrentianis, Vat. B, Alex., Prag., Rat., Mar., Eponae. Quam veram lectionem Elmenhorstius est odoratus, et ante illum Gifanius Ind. Lucr. verbo SOLIDA, ex veteribus libris. Eamdem lectionem approbat Adrianus Turnebus num. 791 advers., quia Latini ita, quae Graeca sunt, interdum efferunt, ut ortum eiurent suum, et quia in Iuvenalibus bibliothecarum pulverulentis invenerat Eponam. Giselinus in Buslid. cod. reperit Hippo, et iudicat scripturam depravatam Tipho et Eponae, auctoritate Gyraldi, qui in Historia de diis gentium hanc deam male Eponam a quibusdam vocari putat, et quia media in Epona esset producenda. Barthius, lib. XXVI Advers., cap. 11, contendit legendum in Prudentio et aliis Equona, quia huic deae cura equorum erat; et a Prudentio mediam corripi ait more Graeco, ut solet Prudentius facere in nominibus Graecis. Retineri debet nomen Eponae, quod exstat in antiquis monumentis et inscriptionibus. De Epona, mulionum dea, vide Plutarchum in Parallelis, Minucium in Octavio, et Tertullianum in Apologetico.

198. Ald., Weitz., Vatt. A et B, Mar. pro diversa scriptura, Gifanius ex quinis exemplaribus mss., solidam, ut Virgilius, a quo multa mutuatum fuisse Prudentium monet Gifanius; Aen. V, plena supplex veneratur acerra. Iso duas has lectiones explicat solidam et olidam. Heinsius cum suis, Giselinus permotus simili epitheto apud Iuvenalem Sat. 8, facies olida ad praesepia pietas, Bong. a prima manu, Mar. a prima manu, Prag. et Rat. legunt olidam. Praefero olidam: nam epitheton olida de praesepibus congruenter, de acerra etiam bene dicitur, quia scilicet thus olet, Giselinus in Daventriensi invenit solitam quamvis, quod non dedecet.

199. Aldus aliter distinguit Sacrilegisque molam manibus rimetur, et exta. Iso quoque addit glossam: «RIMETUR, vertat,» quasi rimetur molam. Sententia est, persolvat acerram, et molam, et rimetur exta. Chamillardus vero interpretatur: quaerat manibus scelestis ima viscera, et imam molam. Si autem mola fiebat, quod ipse notat, ut ea frons victimarum, foci et cultri spargerentur, quid, quaeso, est imam molam rimari, aut quaerere? Festus docet immolare esse a mola, hoc est, farre molito et sale hostiam perspersam sacrare. Supra vers. 187, venerans sale, cespite, thure. Ex eodem Festo exta dicuntur, quod ea diis prosecentur, quae maxime exstant eminentque. Alii exta vocari putant quasi exsecta.

201. Put., Gifan. verbo SOLIDA ex vet. lib., Egm. a secunda manu, Urb., hircosus cynicus quos somniat, sc. nervos. Thuan., Rot., Torr. tres, Weitz., Ald., Pal., Mar. pro diversa scriptura, Prag., hircosus cynicus. Fab., Gis., Widm., Mar. a prima manu, quos somniat. Thuan., Rot., Torr. tres, Veitz., Alex., Ald., Mar. a secunda manu, quod somniat. Vat. B, male, hircosos cynicos quis somniat, et Vat. Q, hircosos cynicos quos somniat, quod etiam exstat in Tornaesiana editione. Prag., quid somniat. In Vat. A abrasum erat et hircosus cynicus quod somniat, vel alia similia verba, et supra scriptum somniat. Iam cynici hircosi dicuntur, quia obsceni maleque olentes, nam etiam cynici ob caninam obscenitatem vocabantur, nisi malis, ob effrenatam licentiam obloquendi et quasi latrandi. Alii putant, neque absurde, cynicos dici hircosos ratione barbae hircinae, quae propria erat philosophorum, et in proverbium abiit. Plato vers. superiori proximo barbatus appellatur non tantum quia senex, ut ait glossa, sed etiam ob barbam philosophicam. Longe alio more philosophi nunc amant vivere.

202. Torta, Tortuosa circumlocutione.---Nervos, ludos, inenodabiles dictiones, syllogismos, I.---Vertigine, versione, Vat. A.

203. Labyrinthus, flexuosus. Idem vocat laborinthum, quod et errorem: laborinthus erat domus subterranea, centum habens ostia, quam Daedalus fecit ad Minotaurum, quam si quis semel ingrederetur, propter multitudinem ostiorum non poterat revertere; dicitur autem laborinthus, quia labor intus. I.

204. Agat, vexet; ducat, I.

205. Gallinam, Aesculapio gallina immolatur, qui clinis praeest.---Clinicus, curvus. CLINE Graece lectus dicitur: inde clinicus proprium nomen dei, qui praeerat decumbentibus in lectum; vel ipse infirmus, a cumbendo in lecto, I.

206. Aequum, placatum, Iso. Propitium, Vat. A.

208. Fragosis, difficilibus, I.

209. Modis, syllogismis, I.---In unum, Deum, Vat. A.

211. Suos, proprios.---Vaga sidera, septem errantia sidera, dicit septem planetas, quae interpretantur errativae: non quod ipsae errent, sed quod homines errare faciunt. Unde planoficiae dicuntur melius, id est errorem facientes, I.

212. Non recipit, non intelligit.---Natura, id est, tantummodo quadrupes homo dicitur, qui irrationabiliter more animalium vivit, et deditus ad ventris ingluviem nihil de coelestibus curat: nam omnia mortalia animalia praeter hominem in terram prona sunt. Unde et quidam veridicus: Pronaque cum spectent animalia caetera terram: Os homini sublime dedit, coelumque tueri Iussit, et erectos ad sidera tollere vultus.---Modo, solummodo, tantummodo.---Quadrupes, animalis.---Ille, homo, I.

214. Pollere, valere, I.

215. Numae, Numa Romanis sacra instituit. Numa genere Sabinus, quem post mortem Romuli populus Romanus imperatorem fecit: qui, volens Romanos ab armorum amore revocare, culturam deorum per magicam invenit artem, dicens, se omni nocte ab Aegeria nympha doceri. Post huius mortem Romani, eius libros magicos reperientes, igni tradiderunt. Sed licet se errasse viderent, in deorum cultura permanserunt.---Haruspex, sacerdos, I.

216. Cottus, unde Alpes Cottiae, I, Mar.---Cane milite, molosso, I.

202. Widm., Aristotelis, male pro Aristoteles. Teolius in carmine, et in nota habet tota vertigine pro torta. Crediderim esse mendum typographi: nullum enim ms. allegat pro ea lectione. Recte poeta artem texendi nervos Aristoteli adiudicat, siquidem Cicero et alii Aristotelem nervosum in dicendo, et neminem nervosiorem eo dicunt. Celebris est eius dialectica. Quid sit torta vertigo, alii soritem explicant, alii pseudomenon, quo disserentes implicantur. Ego vero minime implicarer. Ego mentior, dicat aliquis, verane, an falsa est haec propositio? Nego quemquam serio et ex animi sententia hanc propositionem posse dicere: nego ab aliquo posse quidquam intelligi, si ea ab alio proferatur. Intelligam quidem, si quis ita dicat, Ego mentitus fui, ego mentiar: at nescio prorsus quid sibi velit, Ego mentior. Simile quiddam est, quod nonnulli volunt fundamentum sciendi in ea propositione niti debere, Ego cogito, ut inferam Ergo existo. Quae si ita sunt, plane fateor me nihil scire: nam verbis inaniter, et nulla subiecta sententia, dicam, Ego cogito, hanc vero cogitationem nunquam habui, neque assequi potui.

205. Notavit Giselinus sapientem illum Socratem, cum ex veneno hausto toto pene corpore frigeret, dixisse: Aesculapio, o Crito, gallum debemus, quod ita ex hac vita migraret, quasi a morbo convalesceret. Clinicus deus est Aesculapius: nam medici clinici dicuntur apud Martialem, et alios, quod lecto aegrotantium assidere solent, vel lecto affixis (hi enim proprie sunt clinici a Graeco vocabulo κλινικός) opem ferunt; hinc medicina clinice, et apud ecclesiasticos auctores clinici, qui in lecto ob morbum cubantes baptismatis aqua abluebantur, quod multi, quandiu poterant differebant, saepe ad ipsum mortis momentum, qui iure a SS. Patribus reprehendebantur.

207. Vat. B, Mar., Prag., Rat., Gis. ad marg., Weitz., convertunt pro cum ventum. Distinguit Weitzius convertunt turbidulos sensus; quod non male procedit. Prag., arcis; in marg., artis.

208. Bonon. et Egm., turpidulos pro turbidulos. A turpis formandum esset turpiculos melius quam turpidulos.

209. Vat. A, minus bene, concludent.

211. Planetae sunt vaga sidera, ideo planetae, sive stellae errantes vocantur: quia scilicet non perinde fixae sunt ac caeterae stellae. Glossam aliter disserentem nauci habeas, uti cum supra vers. 203, labyrinthus a labor intus deducebat, quae est inepta libido confingendi etymologias, ab antiquis, etiam doctis hominibus, ut Varrone aliisque usitata. Vide quae in hanc rem disputat Becmanus, de Orig. ling. Lat., de propria significatione vocum contra eos qui diabolum a duobus bolis, locustam quia longa pedibus sicut hasta (quod apud Isidorum legitur), colossum quasi colens ossa, et innumera huius generis effutiunt. Nam Zachaei Fabri intolerabilis fuit impudentia, qui cum a in examen corripuisset, contendere ausus est examen dici ab ἐξ, et ἀμήν, ut colligeret, a in examen posse corripi. Opera quaedam posthuma celeberrimi viri Thomae Serrano cum eius vita, elegantia et iudicio singulari a cl. Michaele Garcia scripta, nuper prodierunt in lucem, ubi acutum epigramma in re simili contra Ferrium excusum est.

212. In Rat. ineptus correptor, prioribus abrasis, subrogavit: quadrupes modo non sit ille sed. Putavit fieri non posse e in quadrupes breve: modo quadrupes ille Non sit, et. Vide prol. In editione Parmensi claudicat hic versus: ita enim concluditur, Non recipit natura hominis, modo quadrupes. Praetermissum est ille typographi negligentia.

214. Prag., regnum pro regimen.

215. Error est in Vat. A, studet ipse. Gis. ad oram, suspexit pro sibi sensit.

216. Vat. B, Mar. a prima manu, Rat., Weitz., Widm., Bong. supra Cottus, quo respicit mendum Prag. Coitus. Iso idem est amplexus cum glossa unde Alpes Cottiae. Quare haec lectio non debuit Heinsio tantopere displicere. Meminit Prudentius Cottorum hymn. S. Laurentii vers. 539, Trans Cottianorum iuga. Ita appellata sunt a Cottio rege Gallorum sub Augusto. Giselinus in vulgatis edd. reperit Gothus; quod reiecit, quia omnes uno consensu primam in Gothus corripiunt, idque plane persuasit Chamillardo. Verum posse quoque produci, compertum est: nam Latini interdum Guttones et Gottos eam nationem appellant, ut nihil dicam de Graecis, qui non minus in hoc scribendo vocabulo variant. Est autem Gothus in Mar. a secunda manu, in Bongars. a prima manu, in Fabr. Sed Heinsius cum suis, cum Gis., Ald., Pal., Alex., Vat. Q, Bonon., Scotus aut Scottus. Giselinus feritatem Scotorum auctoritate S. Hieronymi lib. II contra Iovian. comprobat: ex qua certe patet eos fuisse peiores cane milite, hoc est molosso, aut castrensi, ut exponit Chamillardus: nam castrenses canes, cum vesci soleant carnibus occisorum in bellis, crudeles esse solent et feroces. Haec autem feritas attribui etiam potest antiquis incolis Cottianarum Alpium, quae famosae erant latrociniis. Cottiae Alpes Delphinatum a Pedemontio dividunt. Erat etiam promontorium in Mauritania Tingitana Cottes seu Cotes dictum, Hispanis Cabo esparto.

218. Coram, praesentialiter, I.

221. Lacunas, Foramina, cavernas, fixuras, cicatrices, fossas; seipsum apostolis immiscet: in Evangelio enim Thomae legitur adhuc minime credenti dixisse: Infer digitum tuum, etc.; sed ille clavorum fixuras intuens, tangere eum non ausus est, sed dixit: Dominus meus, et Deus meus. Ideo autem dicitur, Thomam manum in latus eius misisse, cum tamen non miserit, quoniam, Domino iubente, hoc facere poterat, I.

223. Abiurare, denegare, tollere.---Titulum, laudem, vel potestatem, I.

224. Regem, Christum, I.

226. Summae, coelestium; mediae, terrestrium; imae, infernorum, I. Summa scilicet, ima et media ratio: media siquidem ratio est in homine . . . summa ratio est in angelis, ima in minimis animalibus. Unde et Salomon de Christo sub specie sapientiae loquitur, Pertingens a fine usque ad finem, id est a summo angelo usque ad minimum vermiculum gubernando, Vat. A.

228. Stygis, inferni, I.

229. Defluit, descendit.---In se, cum ad coelum ascendit, in unum, I.

231. Munia, officia.---Pronae, humanae, I.

232. Replicata, reducta, reparata, vel artus, I.

233. Subvehat, elevet ad coelestia, ad coelum, I.

234. Organa, voces, I.

236. Heroum, prophetarum.---Orsa, dicta, vel verba heroum, vel prophetarum, I. Dicta, locutiones, Vat. A.

237. Patefacta, manifestata.---Oracula, responsa, miracula, I.

218. Bonon., inepte, cordis pro coram. Nec melius Pal., fidem pro fide.

219. Ald., Egm. et Vat. A a prima manu, quinque pro quique; hoc postremum tenendum est.

220. Fortasse innuit sententiam clarius a se expressam aliis in locis, de duplici vulnere lateris.

221. Prag., atque manum, fortasse atque manu, aut intelligit mersimus digitos, atque manum. Communis veraque lectio, et manuum, sc. lacunas, seu fixuras manuum.

222. Sciolus aliquis in Rat. pro cognovimus supposuit veneramur, ne Iesum esset dissyllabum a vocali incipiens. De quo satis in proleg. dictum. Ennodius similiter usus est lib. II, epigram. 34, Suscipit oblatum, veniam cui contulit Iesus. De regno perpetuo Christi passim SS. Patres et latissime Hieronymus in Com. ad cap. I Epist. ad Ephes.

223. Vat. A, Pal., Deum, non bene.

226. Gifanius Indic. Lucr. verbo PROVERBIA APUD LUCRETIUM corrigit regionis pro rationis, quia, ut ait, saepe regionis et rationis nomina inter se librariorum vitio sunt depravata. Heinsius suspicatus est stationis, quo nomine imperium saepe significatur. Chamillardus Heinsium non intellexit: hic asseruit membranas stare constanter pro hac scriptura rationis, et Chamillardus putavit membranas stare pro alia stationis, adeoque amplexus est stationis. Cellarius agnovit, stationis esse ex ingenio Heinsii; nihilominus stationis secutus est contra libros. Nihil muto, repugnantibus omnibus codd. mss. et edd.; et rationis recte dicitur. Non enim poeta aliud vult, nisi quod versibus sequentibus explanat: Carnis habet medium, summum Patris, et Stygis imum. Ecce summam, mediam et imam rationem. Visne aliam audire explicationem? Idem poeta paulo post: Est Deus, est et homo, et fit mortuus, et Deus idem est, Omnia percurrit naturae munia pronae. Iam ad haec tria munia explicanda aptius vocabulum est rationis, quam aut regionis aut stationis. Confer glossas.

228. In Vat. A, aliquid est abrasum, pro quo recenti manu factum imum.

230. Bong., Vat. B, Mar., Rat., et fit. Alii omittunt et.

232. Ald. et Egm., et. Alii ut. Heinsius ex Put., Thuan., Noms., et a manu secunda Rott. restituit sursum pro rursum in aliis, quod aliqua tamen ratione posset defendi: nam supra rursusque revolvitur in se. Urb., rursum; Alex., Vat. Q, sursum cum Bonon.

233. Perstat in eadem sententia. Deus replicata munia reportat in coelum, mortua quae fuerant, vel corpus suum ex mortuis excitatum, vel aliorum sanctorum corpora: ipsos quoque artus, scilicet carnem suam; de qua supra, carnis habet medium, et fit homo.

243. Sic tamen, sequimur.---Tria nomina.---Separe, separato: separ dicitur, sicut compar, et dispar.---Ductu, auctione, vel ductione, I.

244. Tres, substantias.---Tribus, personis, I.

246. Innato, Patre.---Sata, nata, I.

248. Per quam, in quantum, quam valde.---Futile, inane.---Natus, ut ex se, natus quasi ut ex se, scilicet sit, id est Filius, I.

249. Natus, ab alio.---Ipse, Filius, Iso.

250. Nova, mirabilis, I.

251. Ediderit, genuerit, I.

252. Vocabula, carmina, I.

256. Indiscreta, indivisa, I.

257. Vim, virtutem.---Generosus, nobilis, I.

241. Nota consuetudinem antiquissimam invocandi Patrem, Filium, et Spiritum sanctum in doxologia Trinitatis, Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Egi de hac doxologia in dissert. de Hymn. eccles., num. 229 et seqq.

243. Vide praefationem 1, vers. 1: Est tria summa Deus. In Prag. et Mar. pro diversa scriptura, ut non pro ut ne. Prag., dictu pro ductu, quod est retinendum.

244. Prag., male, faciat pro faciam. Hieronymus epist. 57: In tribus personis Deitas una subsistit. Quartam subsistentiam in Deo iure negant plerique theologi. In eadem sententia est Petavius, qui lib. IV de Trinit., cap. 12, fuse disputat, An sit in Deo quarta quaedam subsistentia, et pro opinione negante haec ipsa Prudentii verba num. 3, laudat. Tournelyus etiam in Praelect. theolog., quaest. 5 de Trinit., art. 1, quaerit, An sint in Deo admittendae tres subsistentiae relativae, et una absoluta tribus personis communis, et quaestionis statum ita proponit: Alii cum Caietano 1 part., quaest. 29, art. 4, et quaest. 39, art. 43, Suarez lib. IV, cap. 4, quatuor admittunt subsistentias, unam videlicet absolutam, et tres relativas. Alii . . . communiter tres duntaxat agnoscunt relativas subsistentias, nullam vero absolutam, cui opinioni tanquam communiori subscribimus. Bertius etiam, etsi reipsa in Deo subsistentiam absolutam agnoscat, tamen oeconomiae cuiusdam causa concludit lib. IX, cap. 6; Melius sentire censemus theologos, qui de hoc quaesito interrogati respondent, dari in Deo tres tantum relativas subsistentias. Si quis autem a me nunc quaerat an sint aliqui theologi qui praeter tres subsistentias relativas quamdam communem in Deo subsistentiam tueantur, primum respondebo, vel ex his solis verbis quae pro mea opinione adduxi, satis liquere non paucos esse theologos qui ita sentiant. Deinde proferam assertionem eminentissimi cardinalis Gotti, de Trinit. quaest. 4, dub. 2: Praeter tres subsistentias relativas datur in Deo subsistentia absoluta, qua Deus praeconceptus tribus personis in se subsistit. Hoc indicavit S. Augustinus . . . expresse vero docuit S. Thomas. Centum alios theologos addere possem, si pulverulentis excutiendis voluminibus sesquihoram vellem insumere, ut dubitare iam merito quis possit, pluresne sint theologi, qui negant, quartam esse in Deo subsistentiam, an qui affirmant. Quid autem inter notionem subsistentiae et personae differat, et cur, admissis solum tribus personis in Trinitate, possit quarta subsistentia defendi, dicerem explicatius, si theologicas institutiones scriberem. Pauca haec omittere non debui, ut gratum iis facerem qui amico erga me animo nonnullam explicationem desiderabant. Nam parum me aliorum voces commovissent, qui in circumforaneis indoctissimorum hominum circulis de sanctissimis religionis nostrae mysteriis effutire audent, quae nunquam didicerunt: e quibus ita sunt rudes nonnulli, quod de similibus aiebat Ammianus lib. XXX, ut nunquam se codices habuisse meminerint, et si in circulo doctorum auctoris veteris inciderit nomen, piscis aut edulii peregrinum esse vocabulum arbitrantur.

248. Editi ante Heinsium ita hos versus traiiciebant: Sive Pater natus fuerit, sive ipse repente, Perquam ridiculum est et futile, natus ut ex se Nascendi nova materies, ac se Deus ultro Ediderit, natumque sibi se fecerit ipsum. Nihil contra Weitzius, nihil Mariettus ex mss. notavit. Teolius ait tres vel quatuor Vaticanos Heinsio favere, caeteros Weitzio. Heinsius in suis omnibus mss. reperit versum Perquam ridiculum praeponi illi Sive Pater. In Put. vero hic ita erat Sive supernatus fuerit sibi ipse repente. Putat autem Heinsius Perquam ridiculum est et futile, natus ut ex se Sive supernatus fuerit, sibi ipse repente Nascendi nova materies: nam supernasci verbum est elegans, et a Plinio usurpatum, et hiatus ille sibi ipse Prudentio est familiaris. In Vat. A etiam est sibi ipse. Heinsius ex coniectura addit posse etiam sibi et ipse. Cellarius secutus est Heinsium cum illo hiatu, quem hoc loco non probo. Alex. consonat codd. Heinsianis; Urb. et Vat. Q editionibus antiquis. Vat. Q etiam, sibi ipse; sed mendose per quem pro perquam. Bonon., perperam, sive et ipse.

252. Vat. B pro nil minus bene ni.

254. Teolius repugnante metro legit Filius, auctore quod genitus sit Patre summo, affirmatque sic habere praestantiores Vatt., Heinsium vero in notis paulo aliter. Puto, lapsum Teolium, et scribere voluisse, Filius, auctore ut genitus quod. Heinsius cum Put. edidit Filius, auctore genitus, quod non male procedit. Suspicatur Heinsius, a Prudentii manu fuisse: tum Filius ex hoc Filius auctore ut genitus qui sit Patre summo. In Vat. A, si, nullo sensu, pro sit. Aldus male interpungit tum Filius ex hoc. Filius auctore ut genitus quod sit Patre summo. Patrem auctorem Filii S. Hilarius saepissime vocat. Apud iureconsultos auctor appellatur is a quo ius in nos transit. Vide Petav. tom. II, lib. V, cap. 5.

257. In Weit. mendum generosus patriae.

259. Ulterius, ultra licitum, I.

260. Gignere, spiritalis generatio.---Fas, iustum, I.

262. Super, ultra, I.---Principium, mundi, Vat. A.

264. Via, ratio, I.

265. Semina, principia.---Mortali, homini, I.

266. Ultra, ante.---Pacto, lege, vel modo, I.

268. Traditur, in scripturis, I.

271. Retro, aeternaliter; hic praeteritum verbum, I.

272. Decisus, decurtatus, vel detruncatus, minoratus, I.

273. Extendens, dilatando.---Tractim, paulatim, I.

275. Mutata, operata.---Procudit, vel producit, id est generat, vel fabricat, genuit.---Portio, substantia, I.

276. Unquam, sed certe, I.

277. Atqui, at ille, I.

280. Proditus, dispensus, vel manifestatus, I.

258. Interrogationis punctum post esset desideratur in plerisque editionibus; ex quo sensus turbatur.

259. Egm. et Vat. B, quod. Legendum quid. Petavius, loc. cit. cap. 6, laudandam et imitandam esse ait veterum theologorum sanctissimorum et eruditissimorum hominum modestiam in causis huius mysterii investigandis, et hos Prudentii versus adducit, quibus liberiora ingenia castigantur.

260. Weitz. cum Egm., Pal., Oxon. pro discrepanti scriptura, Vat. B a prima manu gressus. Caeteri sensus.

262. Vat. A, Pal., mendose, sprevit pro praevenit.

264. Philosophos in rerum principiis fecisse ruinam Lucretius tradidit lib. I. Nostro aevo eadem difficultas noscendi principiorum semina persentitur, quidquid dicant nonnulli, systemata quaedam nova amplectentes, aut antiquata iam et obsoleta denuo instaurantes.

265. Put., qui, sc. qua ratione, pro cui mortali. Utroque modo constat sententia.

268. Ald., quod traditur esse Deumque Non genitus genitor generaverit. Fabric., Gis., quibus accessit Cellarius, quod traditur esse Deus, quem. Heinsiani praestantioris notae, et nostri, esse Deum, quem. Doctrinam theologicam, quam de divina generatione longiori disputatione Petavius tradidit, paucis his versibus esse comprehensam fassus est ipse Petavius, cuius verba lege num. 255 proleg. Mirabilis profecto est poetae nostri theologia.

269. Rat., minus bene, generaverat pro generaverit. Put. et Rot., generavit, fortasse generavit et unus et unum. Sed melior communis lectio. Teolius edidit generavit, sed cum lex metri repugnet, et nihil ex mss. notaverit, opinor mendum esse typographicum.

271. Weitzius, Vat. B, Mar., Et comperpetuum retro Patri, sed Patre natum. Gis. et Bong., Et comperpetuum Patri retro, sed Patre natum. Egm., Et comperpetuum retro Patris, et Patre natum. Pro hac scriptura allegatur Aldus a Weitzio et Heinsio. Sed Aldus mihi habet, Et comperpetuum retro Patris, sed Patre natum. Egmondano consonant Put., Thuan. et caeteri Heinsiani. Heinsius existimat fuisse Et comperpetuum Patri retro, et Patre natum, Omnes hae lectiones admitti possunt, et omnium eadem est sententia. Comperpetuus Patris in gignendi casu non absurde dicitur, uti infra ex mss. coaeternus Patris. Urb. et Alex. pariter Patris. Vat. Q, perperam, cum perpetuum.

273. Vat. A, tractum. Egm., tactim; corrigo tractim.

274. Rat., mendose, minuit vel. Deum constitui ex tribus Trinitatis personis, ita ut earum quaelibet non esset plene Deus, sed Dei portio, docuerunt nonnulli haeretici. Lamius in opere de recta PP. Nicaenorum fide his allatis Prudentii versibus, aliisque aliorum verbis probat diserte, Filium ex Patre ortum, sed non per abscissionem, aut divisionem, aut eiusdem substantiae mutationem.

275. In exemplari Weitzii, quo utor, ad oram producit portio ex vet. lib.

276. Concil. Tolet. I in regula fidei, de qua alibi dictum, can. 7: Si quis dixerit vel crediderit, deitatem Christi convertibilem (al. nascibilem) esse, vel passibilem, anathema sit. Haec vocabula in usum tunc venire coeperunt ad haereses refellendas, et religionis sacra mysteria sine ambagibus exponenda. Demutabilis neminem Prudentio antiquiorem dixisse novi.

277. Aldus, atque. Alii, atqui. Vat. A, atquin.

278. In Vat. A, totus ex toto, contra metrum. Lege totus, et ex toto. Corippus lib. IV: Natus, non factus, plenum de lumine lumen. S. Methodius martyr, sive alius confessor, lib. de Simeone et Anna: Tu lumen es verum ex lumine vero. Verba symboli nota sunt.

280. Gif. ex vet. cod., prodigus pro igne multo, largo et copioso. Sic etiam Aldus et tres recentiores ex Heinsianis. Alii proditus, ut apud Nasonem: Lumine qui semper proditur ipse suo, quanquam Heinsius hoc loco ignem proditum interpretatur, qui porro extenditur, ut Nonius exponit illud Maronianum, genus alto a sanguine Teucri Proderet. Vat. Q et Alex. a secunda manu, prodigus. In Urb. deest totum hoc quando est, ut prodigus ignis Ignem diminuat. Peveratus ex Gifanio approbat prodigus, et eadem ratione dictum putat, ac luxuriantes segetes apud Virgilium.

282. Olim, aeternaliter, sine initio, Iso.

290. Tu, Sabelliane, I.

292. Thurifero, thurificante.---Deucalionum, deorum, idolorum. Deucalion et uxor sua lapides seminaverunt: inde viri et mulieres, I.

293. Devotus, inclinatus.---Cippo, trunco vel ipsi Deo.---Unctor, venerator, I.

296. Scriptoris, Moysis.---Bardus, stultus, ab elephanto, baburrus, stultus.---Augur, qui avium garritum vel augurium observat, I.---Bardus, stultus, ab elephanto, Vat. T.

297. Nutrix, anus, I.

298. Sago, magico vel praescio; praescienti, magico vel sapienti, I.

299. Rem, statum divinum.---Coram, palam.---Proditus, manifestatus, I.

300. Trepidum, pavidum.---Mortalem, Moysem.---Amico, amicabili, I.

301. Retexit, aperit, aperuit, I.

302. Meminit, docet, I.

305. Condens, creans, I.

281. Ald. cum aliis scribit deminuat.

282. Rat. ita verba collocat, non lucis pater, et Deus est. Gis. 1 edit., non lucis Deus, at pater est? Fortasse aut pater.

290. Mar., Widm., Bong., dubites.

292. Vocat paganos de grege thurifero eo sensu quo Optatus dixit thurificare, et Cyprianus, thurificatos. In glossa erat scriptum Deucalion lapides, et uxor sua seminaverunt. Restitui ordinem verborum. Deucaliones numero plurali effert, ut contemptum exprimat. Vide vers. 189. In hymno S. Romani similiter mentio fit Pyrrhae, uxoris Deucalionis. Ita enim ait tyrannus Asclepiades vers. 410: Vis summa rerum nosse? Pyrrham consule.

293. Oxon. et Ald., ficulni stipitis. Pal. supra auctor pro unctor: hoc verum est. De ritu ungendi oleo simulacra, sacerdotes, lumina et ignes sacros, vide Io. Guillelmum Stuckium Sacr. gentil. descript. fol. 55 terg. Peveratus ex hymno S. Romani, vers. 260, huc affert fuliginosos lares, quod olim simulacra deorum apud gentiles fumo et odoribus nigrescerent.

295. Fabr., Alex., Prag., percurre et scrinia; quod tenet Gis. et alii vulgati cum Urb. et Vat. Q. Sed Aldus, et Weitz., Put., et Vat. A, B, Mar., et plerique optimi percurre scrinia. Ita etiam erat in Rat.; sed recens corrector mutavit in percurrens scrinia, quod falso crediderit, e postremum in percurre produci non posse.

296. Vat. B, pardus; Prag., barrus: quod utrumque falsum est pro bardus. Proprie bardus est tardus, stultus. Chamillardus ex Festo notat, Gallice cantorem fuisse appellatum bardum a gente Bardorum. Poeta fortasse id respicit, quod ante dixit, Numae haruspex, semifer Cottus. Glossa Isonis ab elephanto, et postea baburrus indicat, ab eo lectum barrus, qui est elephas, et pro baburrus legendum est barrus. Bardorum gens duplex recensetur; alii sunt Bardi seu Longobardi in Germania, ubi nunc est marchia Brandeburgica; alii Bardi et Bardaici populi in Gallia.

298. Gis. 1 edit., saga, male. Cornix augur aquae a veteribus dicebatur, quia suo clangore pluviam ab ea non tantum praesagiri, sed vocari etiam existimabant. Irridet poeta huiusmodi superstitiones. Sagus adiective exstat in inscriptionibus.

301. Weitz., Vat. B, Mar., Rat., Prag., eloquio. Ald. et Gis., alloquio. Nihil ad hoc vocabulum Heinsius ex suis observavit, Giselino adhaerens.

303. Nonnulli Vulg., ne sine pro nec sine, quod postremum exigit sensus.

304.Prudentius saepe pro creatura usurpat factura, quod non absurde fieri monet Barthius lib. XLII Adv., cap. 8, quanquam delicatiores talia abhorreant. Similiter Sedulius lib. II: Ni pius ille sator culpas ignoscere promptus, Reddere difficilis, sua ne factura periret. Alcimus Avitus lib. I: placet ipsa tuenti Artifici factura suo, et saepe alias. Gregorius Baeticus non semel; Tertullianus factitamentum vocat lib. de Anima, cap. 18.

305. Ad Trinitatis mysterium probandum petit argumentum ex Genes. cap. I, quod Deus creaverit hominem ad imaginem et similitudinem suam. Theologi ita disserunt: «Cum ait Deus Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, loquitur in numero plurali, adeoque unica tantum persona divina intelligi non potest eo verbo faciamus. Quod autem ad imaginem et similitudinem dicit, naturae unitas declaratur.» S. Basilius personas plures esse nervose concludit homil. 19 in Hexaemeron: Quis faber aut aerarius, aut lignarius, aut certe coriarius sutor solus ipse quidem, nec alio quopiam sibi cooperante stipatus, interque suae artis instrumenta desidens, quis, inquam, sibi soli admurmurat, dicens: Faciamus gladium, aut Compingamus aratrum, aut Conficiamus calceamentum, ac non potius silentio suam, cum libuerit, accommodatam ad artem exsequitur operationem? S. Hilarius in Genes.: Sed faciamus, ait, hominem. Dic, optime, cum quo Nunc loqueris? Clarum est, iam tum tibi Filius alto Assidet in solio. Prudentius alia via eamdem sententiam concludit. Deus hominem fecit ad imaginem Dei. Quid aliud hoc est, nisi esse Verbum distinctum a Patre, quod sit Deus et imago Patris? Verbum esse formam et imaginem Patris, vers. 72 explicabamus. Tertullianus adversus Praxeam cap. 12: Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum. Cur non suam, si unus, qui faciebat, et non erat, ad cuius faciebat? Erat autem ad cuius imaginem faciebat, ad Filii scilicet. Et cap. 6 de Resurrectione carnis: Ita limus ille iam tunc imaginem induens Christi futuri in carne, non tantum Dei opus erat, sed etiam pignus. Hominem conditum ad imaginem Verbi complures veterum docent apud Petavium lib. II de Opificio sex dierum, qui observat eam sententiam displicere Augustino lib. XII de Trinit., cap. 6. Vide interpretes, quorum aliqui volunt imaginem Dei esse Filium, similitudinem Spiritum sanctum.

306. Ora, vultum, Imaginem, Iso.

307. Deo Deus, Filius Patri, I.

311. Saecula, in fine saeculorum, I.

315. Genealogus, generis computator, id est Moyses, scriptor de generatione loquens, I.

322. Stupidas, ab stupendo.---Fibras, venas cordis, I.

326. Suo, proprio, I.

327. Dux, Moyses.---Monte, Sinai, I.

328. Alloquioque, fulgebat a colloquio Dei, I.

329. Incisas, scriptas.---Caeca, incredula, I.

330. In faciem, operuerunt faciem suam, I.

331. Enigmata, figuras, vel umbram, I.

332. Praestricta, circumdata, I.

312. Virgilii imitatio I Georg. vers. 176: Possum multa tibi veterum praecepta referre, Ni refugis.

313. Ald., non Patre, mendose.

315. Ald., ille ait, scilicet ille idem genealogus. Sed non est elidendum e in ille.

316. Heinsius in Cauchiano reperit flamma; in aliis vetustioribus flammam, quod concinnius existimat Vulgata lectione flammas. Editi et nostri, flammas. Chamillardus et Cellarius Heinsium exscribunt: locus Genesis exstat cap. XIX, vers. 24: Igitur Dominus pluit super Sodomam et Gomorrham sulphur, et ignem a Domino de coelo. Interpretationem Prudentii multi docuerunt, Ignatius, Iustinus, Irenaeus, Tertullianus, Cyprianus, Athanasius, Ambrosius, Augustinus, et alii praeter concilium Sirmiense in Photinum. Vide Browerum, pag. 140 ad Fortunati lib. V. carm. 5, vers. Filius, et Pater est a domino dominus, ubi docet Fortunatum vestigia maiorum secutum, praesertim Prudentii, non pudici magis, quam Christiani poetae.

320. Vat. A, male, flumen. In Rat. audax corrector posuit sed idem sunt utraque fulmen. Prag. ad marg., et Cauchius, uterque. Ita etiam Fabr. et Gis. 1 ed. Vera lectio sunt unum fulmen utraque. Cur a in utraque producatur, vide proleg. Sulphur et ignem, quem pluit Dominus, Prudentius fulmen interpretari videtur. Iosephus lib. I, cap. 11, refert Deum in eas civitates iaculatum fuisse fulmina: quae cum sulphure et bitumine abundarent, facile fulminibus et igni coelesti absumi potuerunt.

321. Codd. Heinsiani, Alex., Mar., Rat., Aldus et alii habent hunc titulum: Adversus vel Adversum Iudaeos; alii omittunt. Gis. ad oram, Iudaei.

322. Vat. B, Mar., Weit., Sich., aut possent. Aldus, Gis., Vat. Q, nonnulli Heinsiani, ut possent. Put., Noms., Palat., ut possint.

324. Cap. XV Matth., vers. 24.

325. Exod. XXXII, 2, de quo Tertullianus Scorpiaces, cap. 3: Urgetur Aaron, et iubet inaures feminarum suarum in ignem conferri. Amissuri enim erant in iudicium sibi vera ornamenta aurium, Dei voces. In Vat. A additum et post caput recenti manu: nam desiderabatur. Hebraeos finxisse solum caput vituli, non totum vitulum, plures tradunt, ut videre poteris in dissertatione Francisci Monceii de Vitulo aureo, lib. I, cap. 21, qui hanc sententiam reiicit: ipse vero tenet, vitulum ex Aaronis mente fuisse Cherubum vituli volucris specie.

327. Exodi XXXI. Vide hymnum 6, vers. 36 et seqq. Cath.

330. Poeta caecitatem Iudaeorum ex multis sacrae Scripturae locis indicatis ostendit. Exodi XX: Iudaei perterriti et pavore concussi, Deum loquentem audire noluerunt, sed Moysem. Ibid. XXXIV: videntes cornutam Moysis faciem timuerunt prope accedere, et Moyses posuit velamen super faciem suam. Chamillardus acute colligit poetam, si hanc respexit narrationem, sane errare: solum enim legimus, Moysem suam velasse faciem. At vero Prudentius explicationem huius loci ab Apostolo est mutuatus II ad Corinth. cap. III, vers. 13 et seqq.: Et non sicut Moyses ponebat velamen super faciem suam, ut non intenderent filii Israel in faciem eius, quod evacuatur. Sed obtusi sunt sensus eorum. Usque in hodiernum enim diem id ipsum velamen in lectione Veteris Testamenti manet non revelatum (quoniam in Christo evacuatur). Sed usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, VELAMEN POSITUM EST SUPER COR EORUM. Cum autem conversus fuerit ad Dominum, auferetur velamen. Puto etiam Prudentium respexisse caput XVIII Ioan., vers. 6, ubi Iesus, a Iudaeis ad necem quaesitus, cum dixisset: Ego sum; abierunt retrorsum, et ceciderunt in terram.

331. Vat. A et Egm., mendose, regis in effigie.

332. In Vat. A mendum luee pro luce. Pro praestricta Vatt. A et B, itemque alii perstricta. Gis. ad oram perstrincta.

333. Velarit, ne videret Christi arcana, I.

334. Coram, manifeste, I.

337. Sublimi, erecto, I.

338. Frondosa, fructuosa.---Felicibus, fertilibus, I.

339. Oleagina, ab oleo.---Baccis, uvis, I.

340. Tibi, in te.---Inserto, indito, I.

341. Cortice, viriditate, I.

343. Surculus, ramus.---Iactat, gloriatur, I.

344. Monet, ipse surculus,---Unguine, unguento, oleo, vel succo, id est errore, I.

345. Contristare, amarescere.---Comas, ramos.---Imo, gentili populo, I.

353. Similaginis, farinae, similae, Mar.---Lascivire, lasciviam facere in suis carminibus.---Choris, cantibus.---Esse, edere, manducare, comedisse, ab edo, Iso.

354. Fermentati, antiqui, corrupti, Iso.

355. Imprudens, o Iudaea, I.

356. Praeductis, praefiguratis.---Pingere, praefigurare.---Sulcis, scriptis, I.

357. Vera, quae potestatem diaboli destruxit, I.

359. Collinit, linit, I.

333. Vel intelligit oculos mentis, et velamen super cor positum, vel narrat id quod probabiliter accidit, ut perterriti et metu confusi, faciem ipsi quoque Iudaei velarint.

334. Ald., Gis., Pal., reiecto. Sich., Weitz. et nostri, detecto; Heinsius in reiecto Giselini nihil animadvertit, plane illum secutus. Vide ep. II ad Cor. III. 18.

338. In Parmensi editione non bene in fine huius et sequentis versus apponitur nota interrogationis. Virg. lib. II, vers. 81 Georgicωn, ramis felicibus arbos.

339. Virg. loc. cit., vers. 31, radix oleagina.

340. Epist. ad Rom. cap. XI, vers. 17, haec comparatio expressa est, quam attigit S. Augustinus enarrat. 1 in psalmum LVIII: Sunt ergo Iudaei, non sunt occisi, necessarii sunt credentibus gentibus. Quare hoc? ut demonstraret nobis Deus in inimicis nostris misericordiam suam. In ramis superbiae praecisis inserto misericordiam suam demonstravit oleastro. S. Prosper lib. de Ingratis: Tu vero, o nova gens, veteris quae stirpe oleastri Velleris, et sacrae ramis inolescis olivae.

342. Pro se habent sis Vat. A, Mar., Rat., Egm., Pal., Widm., Bong., Sich. Sed sensus postulat se.

343. In Mar. est sulculos a prima manu, male.

345. Prudentius saepe triste pro amaro adhibet. Vide hymnum Cath. 5, vers. 93. Iudaeos monet, ne oculis iniquis Christianos aspiciant.

346. In Vat. A in desideratur. Put. a prima manu, caeca. Legendum celsa.

349. Huiusmodi ritus legere poteris cap. XII Exodi.

350. Vat. A, agniculus, perperam.

351. Gis. 1 ed., in pecude est, cum aliis vulgatis. Heinsiani et nostri codd., item Weitzius sine est. Weitzius ita interpungit: Sed sacer, in pecude stultum est sic credere sacrum. Alii, Sed sacer in pecude, stultum est. Sic correxit Giselinus in erratis 2 edit., advertens, Pascha Iudaeorum solum consistere in pecude, cum iam agnus non sit typus veri agni. In Put. a manu prima, Sed sacrum in pecude. Alicubi stultum est sic credere Christum pro sacrum; non placet. In Alex. est interrogatio, Sed sacer in pecude?

353. Fabr., inepte, Lascivire coris similaginis, azymon esse. Mariettus ait, Germanos adhuc panem album vocare semel a similagine. Chamillardus censet, male Prudentium vocabulum similaginis adhibuisse pro quocunque pane, cum similago sit nobilis, et laudata farinae pars, et panes azymi nec ad gustum suaves fuerint, nec ad nutritionem utiles. Miror Chamillardum Prudentii acumen et egregiam sententiam non fuisse assecutum. Prudentius in Iudaeorum mores invehitur, qui ita veteres ritus mordicus retinerent, ut contra legis spiritum multa peccarent, nempe non solum choreas ducerent, sed etiam lascivirent, et cum panes azymi ad corporis afflictationem deservire deberent, illi delicias addebant, ex similagine eos conficientes: ut iure inter Christianos reprehenduntur, qui delicias in ciliciis quaerunt. Iudaeorum recentium eadem est consuetudo, qui panes azymos non tantum ex similagine conficere solent, sed nonnunquam etiam saccharo, lacte et ovis additis delicatiores reddunt pro aegrotis et amicis, quos vocant Mazab hascirab, hoc est azyma ditia, eosque Christianis aliquando impertiuntur. Vide Leonem Modena De' riti Ebraici, et Calmetum Dict. Biblic., verb. AZYMUS et PASCHA. Alii SS. Patres non dissimili modo Hebraeorum mores depravatos descripserunt et castigarunt.

354. Fermentum est a ferveo: hinc mores crimine fermentati recte dicuntur: et eadem proprietate turgescere illis convenit. Contra scriptores ecclesiastici azymum et sine fermento accipere solent pro sancto, et sine malitia.

355. Ald., fingere; alii, effingere.

359. In Vat. A, male, unica dictione, collinitore pro collinit ore. Loquitur poeta de cruce inscripta frontibus in sacramento confirmationis, praecipue tamen commendat merita passionis Iesu Christi. Vide hymnum 3 Cath., vers. 125 et seqq.

360. Hanc, domum, I.

361. Haec, passio.---Pharii, Aegyptii; sacrilegi. Pharus Aegyptus dicitur.---Ferale, virosum, mortale.---Resolvit, quia Christi passio potestatem diaboli destruxit, I.

364. In ore, fronte, I.

365. Creditur, immittitur, vel commendatur, I.

368. Credens, cernens, I.

369. Geris, facis, I.

371. Feta, mysteriis Christi plena, I, Mar.

377. Armaria, scrinia, volumina, I.

378. Referta, repleta, plena, completa, I.

379. Attica, Atheniensis, Graeca locutio, I.

380. Ausoniae, Latinae, Italiae, Romanae, I.

381. Tripictis, tripliciter conscriptis, Iso.

382. Digere, dic, ordina, vel scribe.---Suffixa, cruci, I.

383. Fronte, in stipite, I.

385. Percenseat, perlegat, I.

386. Reboans, sonans, canens, I.

387. Ab arcano, a pulmone.---Vomit, profert.---Ingens, magnus, I.

388. Casta, ideo dicit castam, quia cum ea laudem virginum canebant.---Chelys, cithara, musa. Chelae, id est, brachia, vel cithara magna in coelo. Unde chelae Scorpionis, id est brachia: est autem Graecum.---Testudo, musa, vel cithara magna in coelo, I.

360. Nonnulli Vulg., Aegypti; Pal., Aegyptica. Gis. in textu, Ald., Vatt. A, Q, Thuan., Ox., Noms., Urb., Sich., flagellis. Nonnulli Heins., Alex. et alii, procellis, quod Weitzius amplexus est; flagra sive flagella Aegypti vocantur ab Alcimo Avito lib. V, Gregorio Nazianzeno, Fortunato et aliis; quod confirmat legendum flagellis, praesertim quia plaga poscit flagellis.

365. Thuan. et duo Torr., creditus.

366. Oxon., ex Patre vero; lege verus.

368. Vat. B a prima manu, Mar. ab aliena manu, Widm. supra, Bong. et nonnulli vulg., cernens pro credens. Glossa Isonis, cernens, potius est diversa lectio.

371. Ald., minus bene, Christo fixa.

372. Becmanus, cap. 6 Manuduct. ad ling. Lat., monet, in quibusdam mendose legi sed Christo fixa, meamque Spem paritur ut oro pro feta, meamque Spem paritura utero. Pro luminis omnes Heinsiani. Bong. supra, Ald., Gis., numinis, quod exstat in Vat. A a prima manu, in Mar. a secunda manu. Weitzius, Vat. B, Prag., Rat., Widm. supra, Vat. A supra, Mar. a prima manu luminis. Teolius cum Heinsio facit, ac solum agnovit, Vaticanum unum praestantissimum habere luminis. Gifanius ex veteri libro ita quoque legendum ait: sic ante de lumine lumen, et in fidei symbolo lumen de lumine: crebro lumen, et numen inter se commutasse librarios notum est.

375. Prag., male, perficiendum oculis.

376. In Aldo mendum namque iam.

377. Armarium sumi solet pro tabulariis sive forulis, quibus libri collocantur, ex interprete Iuvenalis, Tertulliano, Sidonio et aliis.

378. Rat., laude refecta a prima manu, non bene.

381. Primus omnium Aldus edidit I, scriba; sed cum mendum typographicum irrepsisset, nempe sicriba, et errorem clare correxisset in emendatis, alii editores posuerunt tu scriba. Nebrissa vero errorem transcripsit sicriba. Neque Heinsius correctionem animadvertit; sed cum Salmasio vestigium verae lectionis in Aldina editione exstare affirmavit in sicriba: et ex suis vetustis pene omnibus restituit I, scriba. Ex quo arguo, unam tantum exstare Aldinam editionem anno 1501 peractam: non enim credibile est, ut hic error sicriba, iam in prima animadversus et correctus, in secunda replicaretur. Codices nostri variant. Prag., tu scriba. Vatt. A, Q, inscripta. Rat., scribenda. Mar., scribenda, supra charactere minutiori inscripta; in margine apparet fuisse scriba, licet evanuerint characteres. Non dubito, quin vera sit lectio I, scriba, quam exprimit Alex., et prope accedit Urb. o scriba. Librarii, quid esset illud I non intelligentes, ex ingenio suo novam lectionem procuderunt. Vide hymnum Cath. 12, vers. 99: Satelles, i, ferrum rape.

383. Rat., triplici, quod recte emendatum est supra triplice. In editione Parmensi deest vocabulum triplex, Fronte crucis: titulus sit triplice lingua. Non constat versus, ut vides. De titulo crucis triplice lingua vide Ioan. cap. XXIII, 38; Lipsium de Cruce II, in notis cap. 11, et alios. Sepulcro Gordiani Augusti milites titulum adhibuerunt litteris Graecis, Latinis, Persicis, Iudaicis et Aegyptiacis, ut ab omnibus legi posset, ut refert Capitolinus.

386. Ald., mendose canore boans pro cavo reboans. Fab., Aere cavo quidquid reboans. In meo exemplari Weitzii ad marginem est hausto. His versibus multi probant licere in ecclesia uti instrumentis musicis. Vide Baronium, tom. I Annal., pag. 578, ad ann. 60, qui Prudentii auctoritate ostendit Christum instrumentis musicis laudari solitum. Gis. huic praeposuit versum seq.

387. Gis. 1 edit., in arcano pro ab arcano. Prag., haustus; Gis. ad marg., hausto. Melius alii, haustu, sc. arcano seu occulto haustu.

388. Videtur nonnullis idem esse chelus ac testudo. Aliqui tympanum chelyn interpretantur.

389. Disparibus, non similibus, I.

390. Aemula, imitantia, respondentia, vel resonantia, I.

392. Fidibus, sonis, I.

397. Surda, Iudaica.---Sibi, ad suam utilitatem.---Praeconia, laudes, I.

398. Elementaque, significationes, quia res per figuras loquuntur, I.

400. Insanum, insane.---Bacchantis, furentis.---Energima, illusionem, vel imaginem, furias, vel pigritiam, vel inertiam, sive melius illusionem. Energima imaginatio, vel phantasia: unde qui phantasias daemonum patiuntur, energumeni dicuntur, Iso, Vat. T.

402. Credat miseranda, miserabilis gens Iudaeorum. Iudaea.---Suis, sociis, monstris, sive vicinis, I.

403. Fulmina, terrores verbi Dei. I.

404. Tot verbera, quot vicibus repetit sacerdos verba, daemones adiurans, tot verberibus affliguntur, Vat. A.

406. Antistes, unusquisque Christianus daemona expellens, I.

407. Spiras, tortitudines, vel calliditates, vel nodos, I.

408. Mancipium, servum.

391. Concelebrat, sonat, verum est: nam metrum reiicit sonant. Vat. B a secunda manu, concelebrant, sonant. Rat., Mar. a prima manu, concelebrant. Apud Weitzium Fabr., Gis. et Bong., concelebret, sonet, et infra loquantur; sed Giselinus mihi in utraque editione concelebrat, sonat, loquuntur. Fabricium recte citat, cui consonat Gallandius cum Torn.

392. Conradus Samuel Schurtzfleischius in Controversiis Antiq. Eccles. cap. 19, erudite de organis disserit; et in Occidente ante annum 757 organum visum negat. Sibi obiicit ex Prudentio hunc versum, et alterum ex ead. Apoth. 148: Organa, sambucas, citharas, calamosque tubasque: quibus organa, quorum nunc est usus, fistulis plumbeis composita Prudentium non designare contendit. Sed melius poterat pro organis apud veteres allegare vers. 389: Organa disparibus calamis quod consona miscent, ubi instrumentum nostris organis simile describitur. Vide supra not. ad vers. 148. Organorum, quibus folles adhiberentur, antiquior est usus quam multi viri eruditi putant. S. Augustinus in psal. LVI: Organum dicitur, quod grande est, et inflatur follibus. De his intelligo Prudentii organa disparibus calamis, et organa Ecclesiae Parisiensis, de quibus Fortunatus lib. II, carm. 19: Hic puer exiguis attemperat organa cannis. Organum nostris simillimum describit Claudianus, de Consulatu Mallii Theodori: Et qui magna levi detrudens murmura tactu, Innumeras voces segetis moderatus ahenae, Intonat erranti digito, penitusque trabali Vecte laborantes in carmina concitat undas. Hydraulicum videtur hoc fuisse organum. Alia erant pneumatica, de quibus Augustinus, Isidorus et Plinius lib. VII, cap. 37, qui pneumatica et hydraulica organa videtur distinguere. Confer. Gloss. Ducangii.

395. Nomen Iesu Christi dulce, blandus in ore sapor, mel in ore, in aure melos, in corde laetitia, et similia apud S. Bernardum, serm. 15, in cant. et alios passim. Ex Prudentio id sumpsisse S. Bernardum putat Teolius. Idem scribit flagrans odor, nisi mendum est pro fragrans.

399. Egm., male, auras pro aures

400. Put., inergima; Pal., inhergima. Ald., Urb., Bong. a prima manu, Torn., energia. Mar., inergia; in marg., inergima; Sich., Alex., energima. Vat. Q, inergia nostri. Bonon., inorgia, sive in orgia, male. Graeca vox effertur, ἐνέργημα; Latine ea usus est Tertullianus pro opere, effectu, vi, efficacia. Cur penultima corripiatur, dixi in proleg. Notat Mariettus, ad hunc locum respexisse Gregorium Turonensem lib. VII, pag. 414: Nonnulli, arrepti a daemone, per energiam debacchantes, martyrem declamabant.

402. Daemones, e corporibus obsessorum olin. emigrare iussi, nomina deorum quos ethnici colebant, se habere profitebantur. Lactantius, lib. II, cap. 16: Iustos autem, id est, cultores Dei, metuunt (daemones) cuius nomine adiurati, de corporibus exeunt: quorum verbis, tanquam flagris, verberati, non modo daemones esse se confitentur, sed etiam nomina sua edunt, illa quae in templis adorantur, etc. Plura in hanc rem affert Baronius tom. I Annal., pag. 413, ubi maxime haec Prudentii verba eminent, quibus quamdam exorcismi formulam contineri doctissimus cardinalis affirmat. Vide S. Paulinum Natali 11, vers. 95 et seqq., et quae notant Wowerus, Elmenhorstius, Heraldus et Ouzelius hunc Minucii locum: Haec omnia sciunt plerique, pars vestrum, ipsos daemonas de semetipsis confiteri, quoties a nobis tormentis verborum, et orationis incendiis de corporibus exiguntur. Ipse Saturnus, et Serapis, et Iupiter, et quidquid daemonum colitis, victi dolore, quod sunt, eloquuntur. Homines a malis daemonibus vexati vocantur energumeni; quo pertinet, opinor, vox illa Prudentii, Severi Sulpicii, Gregorii Turonensis et aliorum energima. Siquidem energumenus est daemoniacus, qui operationes diabolicas imitatur.

403. Rat., nec flumina, a prima manu, male.

407. Egm., male, exui te pro exue te. Heinsius coniicit et spira solve latentem, hoc est, solve te spira, sub qua lates. Lectio codicum magis placet spiras solve latentes, non enim magis latet daemon, quam eius spirae.

408. Gis. ad oram, cur, corruptissime, vexas? Recentiores, fur, et vexas?

410. Spolium, corpus, I.

411. Ventose, defluens, instabilis, I.

412. Cyllenius, Mercurius, a monte Cylleno, I.

413. Ignes, furores, iras, I.

416. Grunnitibus, grunnitus proprie vox porcorum est, Iso.

419. Quid, cur, I.

420. Iacemus, prostrati, I.

422. Egenam, miseram, I.

423. Lucis, aurium tuarum, Vat. A.

424. Iberi, Hispanici, Iberia, Hispania, I.

425. Ortus, solis, qui habitat in Oriente, I.

426. Laxavit, calefecit, vel mollivit, Vat. A.---Laxavit, mollefecit.---Pruinas, in aquilone, I.

427. Hyrcanas, Scythicas.---Brumas, hiemes, I.

428. Amnis, Tanais, I.

429. Caucasea, petrosa.---Rhodopeius, Rhodope, mons, de quo emanat Hebrus fluvius, I.---Cote, rupe, Mar.

430. Getae, Gothi, qui prius feroces erant, I.---Geloni, gentes Scythiae, stigmata sibi, ut Sergius dicit, more Scottorum inurentes; populi Scythiae, I.

431. Mero, puro, I.

410. Put. a manu prima, Christus adhaesit.

412. In Mar. a manu prima, medius Cyllenias.

413. In glossa IGNES dicuntur esse irae, furores; melius intelligi possunt ignes, quibus daemon ardet; ut Mercurius, sive Cyllenius dicitur etiam ardens, nisi mavis respexisse poetam ad Iovis libidinem, de qua multa fabulae. Verior tamen interpretatio desumitur ex Minucii verbis relatis ad vers. 402, a nobis tormentis verborum, et orationis INCENDIIS de corporibus exiguntur. Hinc restituendum putarem nostros ignes. Cauchius coniicit admotos ignes. Res constat ex Lactantio cap. 22, lib. V: Nomine Dei veri fugantur. Quo audito tremunt, exclamant, et URI se, verberarique testantur. Et lib. II, cap. 16: Itaque maximis saepe ululatibus editis, verberari se, et ARDERE, et iam iamque exire proclamant. Poeta noster hymno 1 Perist. incendia orationum et gehennae ignem quo daemones ardent, coniungit vers. 106: His modis spurcum latronem martyrum virtus qualit: Haec coercet, torquet, URIT. Denique fugit daemon Confitens ARDERE sese: nam gehennae est incola.

414. In Put., gerasinos. Optimae membranae, ruit; Fabr. et Gis., irruit. Widm. supra, Vat. A a prima manu obruit, quae est glossa: nam ruit Virgilianum esse observavit Heinsius. Prudentius a in gerasenos producit, quamvis Iuvencus corripuerit. Haec eadem historia exposita est hymno Cath. 9, vers. 55 et seqq.

417. Confer. Matth. cap. VIII, Marci cap. I, III et V, et Lucae cap. IV et VIII. Ald., Egm., Palat., Iesum, alii Iesu.

418. Fabr. et Gis., nate et sceptris. Abest a codicibus et, quod revera superfluum est. In Urb., nate ex sceptris, in Vat. Q, nec te sceptris, male.

419. Ald., Gis., Urb., tres vetustiores Heinsiani, Vat. A, quis sis, quid venias. Rot., tres Torren., Fabr., Cauch., qui sis, qui venias. Prag., qui sis, quid venias. Vat. B, Alex., Mar., Weitz., quid sis, quid venias, Quolibet ex his modis sententia eadem constat, qui sim Virgilianum est. Burmannus, tom. I Antholog., pag. 417, ex Egm. praefert quid sis, et ab Ovidio ita dici confirmat. An daemoni clare perspectum fuerit mysterium Incarnationis, quaeri solet. Nonnulli putarunt daemones illud agnovisse, non autem daemonum principem diabolum; quod ineptum est. Alii tenent, ante praedicationem non cognovisse, post praedicationem vero ita cognovisse, ut redemptionem hominum per mortem ignorarent. Plerique cognitionem coniecturae, non certam, statuunt.

421. In Heinsii editione, quod raro illi accidit, mendum irrepsit, aureas pro aures. In notis vero eius editionis plura occurrunt menda, etiam contra sensum, et quae non facile a quovis animadvertantur. Quod eo a nobis dictum est, ne alii fama editionis Heinsianae et Elzevirianae decipiantur. In Mar., mendose, diras mox.

423. Prag., discussa; alii disclusa. Glossa videtur traiicienda ad verbum foribus.

424. Error Aldi solus pro solis.

425. Heinsius cum Put., Thuan., Rot., duobus Torrent., Vesper habet, roseos et qui novus excipit ortus, quod omnino legendum existimat, quia roseus vesper perperam dicitur: id enim convenit ortui. Mihi aliorum lectio placet, si recte verba distinguantur: quem solis iberi Vesper habet, roseus et quem novus excipit ortus. Scilicet roseus novus ortus. Imo qui novus excipit minus recte dicitur, nisi novus significet primus. Ut autem ait quem vesper habet, sic quem excipit ortus. In roseus poeta more suo producit ultimam ratione caesurae. In Alex. abrasum est roseus, quod in Urb., Vat. Q et aliis clare legitur. Bonon. et Teol. cum Heinsio faciunt.

428. Noms., exutus glaciem, eleganti Graecismo ait Heinsius. Gis., et exutus.

429. Cotem pro caute dixit etiam hymn. 11 Cath., vers. 72. In Put., Hebros pro Hebrus, more Graecorum, vel etiam veterum Latinorum. Gis., fluit.

430. Prag., Gelonum quasi Gelonorum. De Gelonis vide Savaronem pag. 224 ad Sidonii verba equimulgas Gelonos, hoc est, mulgentes equos, et lac equinum sugentes.

432. Libatura, bibens, vel bibitura, I.

433. Atlantis, mons ad meridianum.---Mauri, populi, I.

434. Dedere, offerre, I.

435. Praestrinxit, praeoccupavit, I.

438. Delphica, Apollinea. Delphi locus est in Graecia, in quo Apollo colebatur.---Antra, responsa, I.

439. Tripodas, mensas Apollinis.---Cortina, secretum quod cortinis oppansum est.---Spumat, loquitur, I.

440. Fanaticus, fanorum sacerdos, I.

441. Dodona, silva, civitas Graeciae.---Vapores, hostias, I.

442. Cumae, civitatis, I.

443. Libycis, Africanis arenis.---Ammon, Iovis. Iupiter Afrorum, I.

444. Moerent, dolent, vel timent, I.

446. Purpura, regalis dignitas, Vat. A.

447. Aeneadae, Romani, quod de Aenea sint orti, I.---Atria, templa, Vat. A.

448. Dominator, imperator, Caesar, I. Constantinus, Vat. A.

449. Tamen, etiam, I.

450. Fortissimus, Iulianus, Vat. A.

432. En apertum de praesentia corporis et sanguinis Iesu Christi in eucharistia testimonium. Nam olim Christianos sub utraque specie sacra synaxi refici solitos res nota est omnibus.

433. Bong., Widm. a manu prima, et nonnulli Vulg. apud Weitzium fervida, non absurde, quamvis iam praecesserit. Sic Avitus lib. V: Plaga fervida coeli. Sed Ald. cum Heinsianis et nostris, Weitz., Gis., perfida. Punica fides abiit in proverbium.

435. Gifanius Collect. Lucret. hunc locum illustrat. Videlicet EX QUO, postquam, iam vero postquam; PRAESTRINXIT, occupavit, obsedit, obumbravit, ut Scriptura loquitur. Summa est, nato iam Christo evanuisse falsa ethnicorum oracula. Alii scribunt perstrinxit, alii praestrinxit.

436. Heinsius cum Put. et Thuan., Spiritus ille Deus, Deus. Alii, Spiritus ille Dei, Deus. Hoc etiam loco Verbum vocatur Spiritus. Vide quae supra dixi.

438. Vat. A, sordibus, minus bene, pro sortibus. Gifanius ex vet. lib., iacuerunt pro tacuerunt, non probo.

439. Bong., Widm., Ald., Mar., Prag., regit, cum Alex., Urb. et Vat. Q. Alii fortasse melius tegit, quod Gifanius tuetur: nam cortina erat operculum, et integumentum aeneum tripodis. Virgilius lib. III Aen., adytis cortina reclusis. Vocabatur etiam cortina tripus, sive vas illud ingens Delphis aureum, quo insternebatur mensa, in qua oracula fundens Pythia assidebat. Explicatius isthaec ab interpretibus Virgilii aliisque traduntur. Servius ait, esse locum, unde oraculum exit. Cortinae in alio genere apud Isidorum lib. XIX, cap. 26, sunt aulaea, seu vela de pellibus. Illud a nobis aliquis quaerat, verumne sit falsorum numinum oracula tacuisse, postquam Verbum caro factum est. Scriptus est Gallice liber anonymus, cuius auctor fuit Balthus S. I., de Silentio oraculorum adversus Antonium Van Dale, anabaptistam, medicum Harlemensem, et eius defensorem D. Fontenelle, Latine redditus anno 1725. Balthus, part. 3, cap. 3, ostendit Prudentium hoc loco cum reliquis SS. Patribus consentire, quia etiamsi de incarnatione dominica loquatur, tamen coniungit idolorum eversionem et ruinam paganismi. Id confirmat interpretatio Gifanii, quam exposui, EX QUO, postquam: non enim poeta asserit, illico omnia ubique oracula siluisse. Plutarchus tractatum edidit de Silentio oraculorum, de quo libro fuse idem Balthus disserit part. 3, cap. 9. Nobis ad alia properantibus haec indicasse sufficiat: sed non est omittendum responsum, quod ex oraculo Delphico accepit Augustus, cum misisset legatos suos sciscitatum de rebus futuris, ut referunt multi: Me puer Hebraeus, divos Deus ipse gubernans, Cedere sede iubet, tristemque subire sub orcum. Aris ergo dehinc tacitus discedito nostris. Confer etiam lib. I adversus Sym., vers. 245, ubi iterum Van Daleus refelletur.

440. Prudentium hoc loco reiicere carmina Sibyllina, quae inter Christianos circumferebantur, nonne imo affirmat, mihi non liquet. Romani ad Sibyllinos libros, tanquam ad oracula, confugere solebant. Recenset Prudentius celeberrima veterum oracula, Delphicum, Sibyllinum, Dodonaeum, quod in Dodonea Epiri silva quercus, et his insidentes columbae reddebant, Cumaeum, ubi antrum Cumanae Sibyllae, Ammonium in Libya.

441. Insanos vapores vocat furorem fanaticum, cuius materia a medicis vapor calidus, et urens in cerebrum elatus statuitur. Ita explicat medicus Giselinus, non infelix interpres in caeteris partibus, in hac vero optimus.

443. Non est reprehendendus poeta, quasi oraculum Ammonis in Marmarica regione, ubi Syrtes erant, collocaverit. De alia significatione Syrtium iam dixi hymno 7 Cath., vers. 30, et videri potest Turnebus num. 506 Advers., qui hunc versum citat.

444. Capitolia Romula pro Iove Capitolino sumi, praecipue a nostris scriptoribus, Augustino, Cypriano et aliis, observavit Peveratus.

446. Purpura pro imperatore, ut apud Claudianum III Stiliconis, Posito iam purpura fastu, Vide Bulengerum, de Imper. Rom. lib. II, cap. 4.

449. In Vat. A, male a prisca manu, tamen cunctis. S. Gregorius Turonensis lib. I de Gloria martyrum, cap. 4: Sicut Prudentius noster in libro contra Iudaeos meminit, etc., Principibus tamen e cunctis, etc., usque ad versum Erigit in coelum facies, atque invocat Iesum. Multi alii, qui de crucis laudibus commentarios conscripserunt, hos Prudentii versus commemorant, et cum auctoris elogio describunt: omissi tamen sunt in opere Hispanico Petri Ordonez de Zevallos, Matriti, 1614, de hoc argumento: Quarenta triunfos de la SS. Cruz de Christo, ubi multa huius generis congeruntur.

450. Gregorius Turonensis legit quem puero memini: mendum codicum puto. Contemnendae glossae sunt, quibus Symmachus ductor iste perfidus esse dicitur, de quo Prudentius. Fortasse eam ob causam recentiorum aliquis Symmachum apostatam appellavit. Vide proleg. num. 52. Sermonem esse de Iuliano Apostata nemo adeo erit insipiens qui neget. Mariettus prope videtur fuisse, ut glossae de Symmacho loquenti fidem praestaret. Peveratus hinc colligit, Prudentium adfuisse praesentem sacrificio Iuliani, quod a Prudentio describi putat in Romano, vers. 1011 et seqq. Id mihi non probatur.

451. Conditor, constitutor, constructor.---Celeberrimus ore, manuque, famosissimus eloquio et potestate, I.

453. Relligionis, Christianitatis, I.

455. Augustum, nobite.---Curvare, solebat, vel curvabat, I.

456. Soleas, ima pedum, id est vestigia.---Lambere, lambebat, I.

457. Advolvi, advolvebatur, et incurvabat, I.

458. Quin, insuper.---Gypso, lapidi simulacro, I.

459. Pollucis, quia domitor fuit equorum.---Suffire, infumare, fumigare.---Extis, visceribus, I.

460. Hecaten, Dianam, I.

464. Insertato, immisso.---Reserabat, secabat, I.

466. Trepidas, palpitantes, I.

468. Callidus, ingeniosus.---Fine, qualis sit finis.---Notabat, secundum consuetudinem illorum, I.

472. Cymbia, vasa oblonga. Cymbia, poculorum genera quae et carchesia dicuntur, a similitudine cymbae navis nuncupata, I.

474. Umbras, imagines daemonum, Iso.

475. Thesiphone, Diana, vel Persephone, I.---Thesiphone, Diana, Vat. T.

451. Marcellinus refert Iulianum iura in melius correxisse.

454. Put. et Thuan., orbi; alii, Urbi. Recentiores amplexi sunt orbi, quod Gallandio non placet, mihi non displicet.

456. Apud Gregorium Turonensem diversa lectio ex Colbertino codice plantas: quae admitti nequit. Adverte, soleas esse genus calcei feminarum proprium, neque eis uti solitos viros, nisi raro, et in conviviis; quibus probro vertebatur, si soleati incederent. Recte igitur Prudentius ait, soleas Iunonis. Vide plura in hanc rem in Balduini opere de Calceo antiquo cap. 11, ubi hos versus laudat, quos pariter illustrat Heraldus, pag. 378 ad Arnobium.

457. Aldus cum Urb., Vat. Q, aliisque, incurvare. Alex., Put., Thuan., Oxon., Gregorius Turonensis, incerare, quod verum puto, et mutuatum a Iuvenali satira 10, genua incerare deorum. Idem Prudentius Hamartig. vers. 404, Incerat lapides, etc. Alii intelligunt, incerare esse tabellas cereas appendere ante statuas, alii toties statuas osculari, ut saxa sordida fierent, et quasi cera obducta. Neutra interpretatio placet: nam Prudentius lib. I adversus Sym., vers. 203, ait: saxa illita ceris Viderat unguentoque lares humescere nigros. Quod rem veram designat. Consuetudo fuit ethnicis ungendi oleo, aut cera statuas deorum. Arnobius lib. I Adversus gentes: Siquando conspexeram lubricatum lapidem, et ex olivi unguine odoratum tanquam inesset vis praesens, adulabar, affabar et beneficia poscebam nihil sentiente de trunco. Clemens Alexandrinus lib. VII Strom.: Hi sunt illi ipsi qui omne lignum et omne saxum, modo oleo inunctum vel lubricatum esset, adorabant. Vide supra vers. 293. Corporis partes alias aliis diis ethnici consecrabant, genua Misericordiae. Peveratus ex Apuleii Apologet. et Plinio epist. ad Traianum colligit vota quae pro alicuius incolumitate solvebantur, consuevisse non tantum tabellis mandari, sed et cera figi, et quidem plerumque in femore genuque deorum annulo obsignari, et ita explicat incerare.

460. Gregorius Turonensis Achatem pro Hecatem, male; sanguine multo apte de sacrificiis Iuliani, quibus agmina vaccarum immolabantur. Consule historias.

463. Carolus Paschalius de Cor. pag. 256, cap. 17, lib. IV, victimas plerumque coronatas cupressu fuisse ex hoc loco maxime probat, et multa congerit de cupressu.

464. Ald., Egm., Heinsiani codd., reserarat, quod fuisse videtur in Vat. B a prima manu. Alii reserabat cum Weitz., et Gis. Paschalius, loc. cit. pag. 245, cap. 13, copiose disserit de sacerdotibus vittatis et coronatis ex Prudentio et aliis.

469. Weitzius, tum; alii cum.

471. Ald., Pal., Heinsiani codd., numen, nescio, quod. Alii, nescio quod numen.

472. Ex Virgilio lib. III Aen. vers. 66: Inferimus tepido spumantia cymbia lacte.

473. Verbena adhiberi solita erat in sacrificiis: quo nomine etiam alias herbas quae adhibebantur, vocatas aliqui putant.

474. Veteres libri, accitas, cum Gregorio Turonensi. Weitzius scripsit ascitas. Heinsius opinatur a prisca manu fuisse eccitas, hoc est excitas, quod proprium in re magica est verbum, ut multis ex locis constat.

475. In Thuan., Thersisore, Weitz. cum Widm. a prima manu, Vatt. B, Q, Prag., Rat., Mar. a prima manu Thesiphone vel Tesiphone. Cauchius ex coniectura, Tisiphone. Recte alii, Persephone, id est Proserpina, de cuius sacris hic agitur.

476. Rot., fracto pro tracto, non inepte: adhaeret Egm., Heins., Cham. et Teol. Fortasse torto. Virg., verbere torto. Val. Flaccus, torto furiarum erecta flagello.

477. Thessala, magica, I.

482. Elisa, concussa, tremula, I.

483. Flamen, sacerdos Iovis, quasi filamen dicitur, quia filam rubeam in capite portabat, I.

484. Frustratur, eludit, I.

486. Infula, vestis sacerdotis, I.

487. Pulvinar, locus, vel collocatio.---Lotus, baptizatus, unctus, cum Chrismate, I.

488. Proserpina, Diana, I.

490. Exerto, emisso, nudato, vel expedito.---Fulmine, gladio, I.

494. Zoroastreos, Zoroastres idem dicitur Mesraim, qui auctor idololatriae extitit; vel Zoroastres, magorum primus, et rex Bactrianorum fuit, quem Ninus rex Assyriorum praelio interfecit, a quo Zoroastreus nomen adiectivum; vel ad eius sectatores, vel ad ipsam magicam artem pertinet. Zoroastreos, magica secreta. Mesraim Iupiter fulmine percussit, et ideo inter astra ferunt eum assumptum, quem ideo Zoroastren appellant, id est, vivens astrum, I.

496. Lateris, regis, I.---Unus, quidam ipsum Prudentium intelligi volunt, Prag.

477. Ald., hircanum, minus bene pro arcanum. Sidonius aemulatus videtur Prudentium in Panegyr. ad Anthemium, Chaldaeus in extis Pontificum de more senex arcana peregit Murmura. Elmenhorstius in Arnobium pag. 31 plura habet de murmure arcano magorum, sive fremore verborum, ut Arnobius vocat.

483. Paschalius de Coronis pag. 247, cap. 13, lib. IV, ex Prudentio se discere ait, flaminis Romani coronam fuisse lauream, his laudatis versibus.

485. Dulcissimos vocat hos versus Barthius lib. XLI, cap. 27 Adv. Diversa videtur esse historia, quam de eodem Iuliano Apostata Gregorius Nazianzenus orat. 1 contra Iulian. refert de Cruce coronata, seu circulo inclusa: alia erat crux coronata, cui scilicet corona supra imponebatur. De utraque docte disserit Rosweydus ad Paulinum in epist. 12. Historiam similem Lactantius narrat lib. IV, cap. 27: Cum diis suis immolant, si assistat aliquis signatam frontem gerens, sacra nullo modo litant. Nec responsa potest consultus reddere vates. Et haec saepe causa praecipua iustitiam persequendi malis regibus fuit. Cum enim quidam ministrorum nostrorum sacrificantibus dominis assisterent, imposito frontibus signo deos illorum fugaverunt, ne possent in visceribus hostiarum futura depingere. Quod cum intelligerent haruspices, instigantibus iisdem daemonibus, quibus prosecrarant, conquerentes, profanos homines sacris interesse, adegerunt principes ipsos in furorem.

486. Vat. A, hoc; Vat. B. Mar., hic iuvenum cum aliis. Sed Aldus non bene distinguit: Christicolarum. Hic iuvenum genus hoc hominum tremit, infula, et omne, etc. Gis. 2 edit., huc iuvenum. Fabr. Huc iuvenum: tremit hoc hominum genus infula idoneo sensu. Heinsius edidit hic, sed non ait quos codices secutus, quamvis Giselinum deseruerit.

487. Lucianus in Pseudomante de impostore Alexandro: Primo quidem die Atheniensium ritu denuntiatio fiebat huiusmodi: Si quis impius, aut Christianus, aut Epicureus mysteriorum explorator accessit, discedat. Caeterum qui Deo credunt et parent, sacris feliciter initientur. Sub haec protinus exigebantur, illo praeeunte, dicenteque: Foras pellantur Christiani. His verbis lotus et unctus sacramentum baptismi et confirmationis exprimi certum est. Vide hymn. Cath. 6, vers. 128, et Baronium tom. I Annal., p. 249, ac confer Malvendam de Antichristo cap. 10, lib. VII, qui hos versus laudat; ut Gretzerum de Cruce et alios innumeros praeteream.

490. Consule Baron. loc. cit., et Paschalium de Coronis p. 246, c. 13, lib. IV, qui ex hoc loco docet, ipsos principes, quoties sacrificabant, regalibus insignibus fuisse conspicuos.

491. In nonnullis Vulg.; examinis, mendose, pro exanimis.

492. Put., circum inspicit, bono quidem sensu, quod praefert Teol. cum Heins., sed plerique habent circumspicit, quod exstat etiam apud Gregorium Turonensem loc. cit. Vat. B, nequis pro et quis, vel ecquis. Vide supra vers. 186 quod notat Gifanius de hac voce et quis.

493. Rot., signarit, quod placuit Heinsio. S. Gregorius Turonensis loc. cit., signaret; sed in tertio ms., signarit, ut animadvertit editor. Codices Heinsiani, Mar., Sich., Urb., Alex. Vat. Q, Teol., Tornaes., editio Basil. in textu, Ald., Egm., Widm. a prima manu, ligno, quod aptius cohaeret cum signaret quam signo. Aliunde tamen lignum Chrismatis non ita apposite dicitur. Chamillardus falso ait, omnes legere signo; ipse legit ligno cum Heins. Gallandius mavult ligno quia postea vers. 498 occurrit ac signum Christi, quae ratio imbecilla est. Praefero signo.

494. Aldi error turbas et. Prag., turbarit.

495. Noms., armigero e cuneo pro armiger e cuneo. Fabr. et Gis. 2 edit., flammicomantum, repugnantibus membranis, in quibus constanter est flavicomantum, excepto Vat. Q, ubi est flammicomantum. Iuvencus lib. IV dixit taedarum flammicomantum. Vide Bulengerum, cap. 39, lib. III de Imper. Rom., de Armigeris, et Pignorium comment. de Servis pag. 119. Gifanius Ind. Lucret. verbo ET QUANTIS intelligit, pueros flavicomantes fuisse Germanos: sic Germania flava dicitur lib. IV Manil. Horatius Epod. 16: Nec fera caerulea domuit Germania pube. Cur pueros vocet ministros, sive satellites custodes corporis, vide quae diximus ad vers. 1 hymn. 9 Cath.

499. Fabr. et Gis., prosiliit; codices mss., prosiluit: et ita scribendum esse monet Gifanius loc. cit. verbo DISSILUI.

501. Domini, imperatoris, Vat. A.

503. En, ostendendo, I.

504. Sabbata, requiem, I.

511. Plectatur, damnetur, puniatur, I.

517. Recipit, incipit, I.

526. Hoc tu, Iudaea, Vat. A.

528. Esto, adverbium concedentis vel deliberantis, I.

501. Ald. Gis., dum; codd. mss. et alii editi, tum, quod est etiam in Gregorio Turonensi loc. cit. In Rat. corrector ineptus hunc et seq. versum emendavit vel corrupit potius, supinis Vultibus erigitur coelo, atque implorat Iesum.

502. Ald. primum scripsit Isum, postea correxit ipsum. Haec correctio Gallandium fugit, qui asseveravit, Aldum habere Isum. Lege Iesum ex dictis in proleg.

506. Mar. a prima manu, praefulgit pro praefulsit. Non prorsus ineptum est praefulgit tertiae coniugationis. Egm. et Vat. A, Urbem pro orbem.

507. Fabr., Gis. 2 edit., Heinsiani scripti, cedere, quod Aldus quoque posuit. Gis. 1 ed., Weitz., Vatt. A et B, Mar., Rat., credere. Elmenhorstius in Arnobium pag. 41 illustrat id, quod Roma dicitur imperii Domina ex Arnobio et aliis.

510. Carnaliter, et infra carnalis voces saeculi aenei. S. Hieronymus usus quoque est adverbio carnaliter.

511. Pal., Vat. A, virtus et pro virtus te.

512. Put. et Egm. scribunt solomonia. Mar. a prima manu salmonia.

515. Fabr., caemento pro caementum. Heinsius ita distinguit, Caementum struxit resolubile, iure solutum est, Et iacet. Quod sequor cum Alex., Urb., Vat. Q, quamvis Fabricius putaverit locum esse corruptum. Giselinus legit caemento cum Fabricio, et distinguit illud caemento struxit; resolubile, iure solutum est. Ita Ald. et Weitz., nisi quod hi cum membranis legunt caementum.

518. In Vat. B, male a recenti manu, quid fieri.

523. Praestantiores Heinsiani, Sich., Weitz., Gis. in textu, Bong. sup., super arte. Aldus, nostri, Vat. Q, Gis. 1 ed., et ad oram 2 edit., Widm. a secunda manu, super arce. Alex., Urb., super arte, cum Cham., Cell. et Teol., duce Heinsio. Mihi verum videtur arce, et puto respexisse poetam etymologiam arcus. S. Isidorus lib. Etym. XIV, cap. 2: Arces sunt partes urbis excelsae atque munitae: nam quaecunque tutissima urbium sunt, ab arcendo hostem arces vocantur: unde et arcus, et arca.

524. Vat. Q, a prima manu, voce serena.

525. Alii distinguunt erat. Verbum.

527. Expurgare pro expugnare, male, nescio ex quo codice ad mag. edit. Colen.

529. Thuan., quo; alii, quod.

531. Put., minus bene, divum lux.

533. In Ald. et Vat. B a prima manu error est fervor pro servor.

537. Vat. A, et a prima manu Vat. B, cumulant, minus bene, pro tumulant.

538. Vide Baronium tom. I Annal., pag. 657. Ruinae Hierosolymitanae monumentum praeclarum Romae visitur, arcus Titi, in quo Iudaei vincti ad latera repraesentantur, intra candelabrum, tabulae legis, mensa cum panibus, et alia templi supellex. Arcam in eo exhiberi plerique iure negant, ut dicam ad vers. 813 Psych. Inscriptio arcus haec exstat. SENATVS POPVLVSQVE. ROMANVS DIVO. TITO. DIVI. VESPASIANI. F VESPASIANO. AVGVSTO. Vide Donatum de Roma veteri ac recenti.

539. Confer Florum lib. III, cap. 5, cum Ioannis Camertis adnotationibus, et Orosium lib. VI, cap. 6.

542. Heinsiani scripti, patria, cum Gis. Alii cum Ald. et Weitz., patriae.

546. Delapsa, degenerata, I.

548. Susceptat, id est suspectat.---Captiva, peregrina, I.

552. Contra Homuncionitas dicta. Homuncionita est qui Dominum tantum hominem dicit, I. Contra Ebionitas dicta. Haeretici Ebionitae interpretantur pauperes, quia pauperem de Christo sensum habent, affirmantes hominem bonum, non tamen Deum, nisi ut alii sancti dicuntur dii, Prag.---Cognatum, simile, I.

554. Hoc, hoc quidem, I.

555. Pietate, quia homo dignatus est fieri: hoc pietas fuit.

556. Maiestate, ut Deus sit, qui maiestatem habet.---Pro laude, quasi hoc laus sit, non revera, Iso.

557. Summa, divinitatem, I.

558. Egregium, egregius est, qui gregem antecellit, id est multitudinem.---Solertia, peritia multarum artium; SOLLON Graece multum: inde solemnitas, multorum conventus; inde solemniter facta dicitur, quae in praesentia multa est acta, I.

559. Ingenii, animi, Iso.

565. Labe, semine, I.

566. Illum, Christum.---Ignis, Spiritus sanctus, Vat. A.---Ignis, de Spiritu sancto, Iso.

545. Weitz., Pal., Egm., ex quo; caeteri melius en quo. Sic Virgilius ecloga 1: En quo discordia cives Perduxit miseros, en queis consevimus agros.

546. Put. et Rat. dilapsa scribunt.

548. Put., Egm., Palat., Vat. A, Heins., susceptat; alii suspectat, quod minus placet, et secutus est Teol. post Cellar.

549. Fabr., crudelitatis, mendose, pro credulitatis. Fidem hoc loco sonat credulitas theologica notione, ut Salviani III contra avaritiam: Non quaero, ut mihi credulitatem tuam superioris vitae actibus probes. Contra incredulitas apud Hieronymum, incredulus apud Orosium vitium fidei contrarium significant.

551. Put., priores pro fideles, dissentiente Heinsio. Ac revera optime cadit fideles pro Christianis. Nam Iudaeos per omnem orbem dispersos, et imperio Christianorum magnam partem subditos, constat esse testes iniquitatis suae et veritatis nostrae, ut vocat S. Augustinus, enarr. 1 in psalmum LVIII.

552. Ald., Put., Weitz., Mar., Rat., Vat. A, Homuncionitas pro titulo, Tornaes., Homuntionitas. Thuan., Homucionitas. Vat. B, Contra Homuncionitas, id est Ebionitas, vel Marcionitas. Rot. et alii, Homusionitas; Torrentiani Omusionitas, non bene. Etenim Homusionitae per contumeliam catholici ab Arianis appellabantur, quod Dei Filium Patri consubstantialem dicerent, et homusion defenderent. Homuncionitarum meminit S. Hieronymus in libello de errore Iudaeorum, quem publici iuris fecit Claudius Menardus, Vigilius Tapsensis lib. III de Trinitate, et auctor sub Praedestinati nomine, quem Iacobus Sirmondus edidit. Marius Mercator tradit, ab Ecclesia Romana Homuncionitas appellatos Photinum et eius priores, Sabellianos vero cum antiquioribus similioribus eorum Patripassianos. Errorem, quem Prudentius impugnat, circa annum 70 docuerunt Ebion et alii: glossa videtur indicare Marcionem sive Marcionitas, tanquam huius haeresis patronos. Sed Marcionitae circa annum 150 in alio errore diverso versabantur, scilicet Christum Dominum carnem tantum apparentem habuisse, ut in Hamartigenia constabit. Prudentius potissimum impugnat Ebionitas, quos Semiiudaeos appellant Hieronymus III ad Galat., et Isidorus VIII Etym., cap. 5, de quibus Isidorus ait ex Eusebio: Christum per profectum solum virum iustum putant effectum. Paulus Samosatenus, a quo Pauliani haeretici dicti, et Photinus similem errorem docuerunt, Christum a Maria sumpsisse initium, et ex profectu virtutis Deum esse factum, quibus quodammodo consonabat Nestorius, duas in Christo distinguens personas. Hi putabant hominem, filium Mariae, suis meritis consecutum ut Christus fieret. Haec erat apotheosis ethnicorum, qua homines in deos convertebantur: quod quam esset absurdum, ipsi ethnici non ignorabant, et Vespasianus prima extremi morbi accessione iocatus, Ut, inquit, puto, deus fio. Catholici alio sensu apotheosin, seu deificationem naturae humanae vocare possunt evectionem eius ad unionem cum persona Verbi, vi cuius vere dicitur, homo est deus, et, ut multi SS. Patres et theologi loquuntur, homo factus est deus: sic eadem assumptio naturae humanae, qua Verbum caro factum est, dicitur incarnatio Verbi, hoc tamen discrimine, quod Verbum existebat ante unionem hypostaticam, natura humana Christi non ante exstitit, quam Verbo unita est.

560. Put., nostri, Weitzius, Ald., Gis., excellet. Heinsius excellit cum plerisque suis. Sensus postulat, ut sit in praesenti; sed plurima huiusmodi verba ad secundam et tertiam coniugationem spectabant, ut fulgo, fulgeo, vido, video.

561. Rat., hominis. Prag., vana pro cana, minus bene. Weitz. et Widm. ita distinguunt: Mortale est sed utrumque, homini nam cana senescunt ingenia. Tunc lectio Rat. non inepta hominis. Alii interpungunt, Mortale est sed utrumque homini: nam cana senescunt ingenia. In senibus prudentiam vigere, viribus corporis debilitatis, communis est persuasio. In eisdem delirare linguam mentemque, senescere ingenia alii aiunt. Distinguenda est aetas decrepita a vegeta senectute, atque hoc pacto contrariae illae sententiae conciliandae.

564. Fabr., Gis., terra. Melius terrae.

565. Ald., Gis. et alii, germinat in mundum. Mar., Weitz., Heinsius, germinat: immundum quod non de labe virili.

567. Caro, materia, vel, ut alii solent nasci, I.

568. Intactam, ignaram, vel castam, I.

569. Maritat, fecundat, et praegnat: maritat pluvia terram, id est fecundat, I.

570. Incomperta, incognita, non inventa, Iso.---Ortus, nativitatis, genitivus, I.

572. Nubit Spiritui, non quod Spiritus sanctus pater fuisset Filii Dei; sed cooperante Spiritu sancto, Pater genuit eum, et fecit incarnari in utero Mariae, I.

573. Pubertas, iuvenilis castitas, id est virginitas.---Signata, clausa.---Gravis, gravida, I.

576. Non credule, o perfide, vel Homuncionita, I.

577. Hoc, fore, I.

582. Contemnit respuit, I.

583. Bibit, pro concepit, I.

584. Latebris, interioribus, I.

585. Angelus infit, Spiritus sanctus superveniet in te, etc. Iso.

586. Concretus, crassus, obduratus, vel spissus.---De sidere, descendere in corde, I.

587. Coniuge, marito Zacharia, I.

589. Interceptus, conceptus, I.

590. Ex ore, quia Ioannes non locutus est, sed gestu corporis ostendit adventum Domini, I.

593. Norat, scilicet loqui.---Garrula, loquacia, I,

594. Fastos, secreta dicta, annales; fastus quartae declinationis, superbia; fasti libri annales, I.

567. Ald., non sanguis.

569. Egm., Put., Vat. A, Pal., flatu. Alii, afflatu. Rott. et duo Torr., affectu; flatu videtur magis Prudentianum.

571. In Vat. A abest Christus negligentia exscriptoris. Innuba, ut postea versu 614, innupto ubere, idem est, ac maris inscia, seu expers coniugis. Drepanius Florus in carmine de Cereo Paschali: Intacto praegnans utero dedit innuba mater. Notarunt aliqui, nubere aliquando metaleptice actum coniugalem significare; hinc illud: peream, nisi nubere dulce est, et nupta verba. Hinc Deipara mater innupta, et innuba. Psych. vers. 74: Atque innupta Deum concepit femina mater. Plautus Pseud. act. I, scen. 3: Eho an nunquam huius nupsisti patri? B. Virginem innuptam multi Patres dixerunt, Tertullianus, Epiphanius, Augustinus, Gregorius Magnus, Bernardus.

572. Error Vat. A, subit pro nubit.

573. Virginitas Deiparae hoc loco demonstratur iisdem fere verbis quibus Arnulfus usus est: Nec reserat partus signati claustra pudoris. Vide eius carmen apud Barthium lib. LVI Advers., cap. 16.

576. Quassare caput irridentis est, non solum ex testimonio Scripturae movere caput, etc., sed etiam apud ethnicos, apud quos irae, et luctus etiam id signum habebatur. Vide Delrium in Tragoed. Senecae.

577. Heins. cum Put., Thuan., Rot., duobus Torr., Cauchiano, fore nuntiat. Nostri et alii, pronuntiat. Chamillardus ab Heinsio recessit, secutus pronuntiat. Teolius edidit fore nuntiat, sed fassus est aeque bonam lectionem esse pronuntiat, et in omnibus fere Vatt. reperiri. Angeli verba lege cap. I Lucae, 28 et seqq.

579. Weitz., Gis., Rat., Prag., monitis. Fabr., monitus. Egm., Bong., Heinsiani plerique et nostri, monitum. Galland. cum Ald. et Tornaes. sequitur monitum credidit, ut vers. 368, visum mox credidit, et vers. 715, iam crede Deum. In Mar. recenti manu, monitis. Chamillardus legit monitis, et in nota interrogat, nonne monitum? nam supra, Ille Deum vidit: visum mox credidit, et alia addit ab Heinsio mutuata.

583. Petrus Lucensis, revelatione feminae, aut falsa aut male intellecta, delusus, somniavit B. Virginem corde, non utero concepisse. Huic errori minime favet Prudentius, qui figurate hic loquitur, et clare aliis in locis veram sententiam amplectitur, ut vers. 58 huius poematis, Enixa est sub lege uteri. In responsorio 5 Circumcisionis similia sunt: Confirmatum est cor Virginis, in quo divina mysteria, angelo nuntiante, concepit: tunc speciosum forma prae filiis hominum castis suscepit visceribus. Peveratus in not. mss. etiam propius ad Prudentii mentem et sententiam addit B. Virginem duplici modo concepisse, fide primum, ac spiritu, tum carne, dum Christi corpus utero complexa est, ex S. Augustino de Trinitate: Materna propinquitas nihil Mariae profuisset, nisi felicius Christum corde, quam carne portasset.

586. Giselinus recte auditum concretum ex mole terrea compactum exponit, addito axiomate physico: sensus exteriores ad obiectum magnopere insigne hebere, eorumque iudicium violari.

587. Adi Lucae I, 42 et seqq., de S. Elisabeth visitata a deipara Virgine.

593. Vat. A, Deum, mendose, pro Deo.

594. Fastos lego cum Vatt. B (ubi est fastus), Q, Urb., Alex. a secunda manu, Thuan., Egm. a secunda manu, et caeteris Heinsianis praeter Put., ubi fatos, et Thuan. a secunda manu festos. Aldus quoque, Tornaes., Galland., Bong., fastos. Widm. supra, fastus. Fasti vocabantur tabellae quibus dies festi profestique notari solebant. Vat. A, Mar., Weitz., Gis. et recentiores, fatus. Egm. apud Weitz., fatos; apud Heinsium, fastos. Andreas Wilkius ab hoc versu inchoavit suam Expositionem in festo trium regum, factam ex Apotheoseos quibusdam versibus: qui ipse etiam legit fastos. Bulengerus, de Rom. Imp. lib. I, cap. 20, plura habet de fastis. Isidorus in lib. Differentiar. docet fastos dici de libris, fastus de superbia.

596. Percensere, investigare, I.

598. Ite, o perfidi, I.

603. Pacti, pactas dicimus sponsas foedere firmatas, I.

608. Eous, orientalis, I.

609. Lancibus, lances scutellae sunt; inde bilances dicuntur trutinae, eo quod in modum scutellae sunt factae.---Fercula, dona, Iso.

611. Pennatus, velox, I.

612. Aurorae orientalis partis, populi Orientales,---Bactra, regio iuxta Indiam, I.

613. Lactantibus, quia in illa hora puerum lactavit, I.

595. In Cellarii indice duae, ut ante dixi, metaphorae indecorae Prudentianae designantur. De prima vide vers. 93 Apoth. Haec est altera evomere librum, quae Wilkio etiam duriuscula videtur, quia quae facere aliquem aegrum solent, si possunt, evomuntur. Fortasse huc respexit poeta: nam ipse Isaias condemnavit se, quod ante tacuerat cap. VI, vers. 5: Vae mihi, quia tacui. Idem verbum de Deo ad episcopum Laodiciae: Incipiam te evomere ex ore meo, Apocalyps. II, 16.

596. Gis. 1 ed., resolvere sulcos, male.

599. Mar. a prisca manu, lacrymis; a recenti, lacrymans. Describitur hoc loco veneratio qua veteres Christiani sacros libros excipiebant, quos submissi adorabant et osculabantur. Pia isthaec consuetudo apud catholicos iam pridem refrixit, quamvis inter caeremonias ecclesiasticas clarissima vestigia exstent. Haeretici eam inter suos instaurare allaborarunt: non male, nisi malo animo id agerent. Nam quia apud catholicos intermissus est aliquantulum hic usus venerandi, adorandi et osculandi sacra Biblia, idcirco illi haec venerationis signa externa passim inculcant, et simul catholicos irrident, quod sacras reliquias simili cultu prosequantur. Nec dubito quin pari ratione, si veterem illam consuetudinem inter catholicos vigere observassent, superstitionem et idololatriam esse dixissent, quod nunc ipsi agunt, quia a catholicis praetermissum putant. Colere, venerari, adorare sacra Biblia cum dico, cum SS. Patribus loquor; rem intelligo ipsam quam haeretici observant, scilicet osculari et similia venerationis signa exhibere. De hoc veteri ritu vide cardinalem Bona, lib. I Rer. liturg., cap. 25. num. 10.

600. Lacrymas prae gaudio saepius effluere notum est, et multis exemplis ex sacra et profana historia comprobat Wilkius.

602. Versiculus Isaiae est 14 cap. VII: Ecce virgo concipiet, de quo plura ad hymn. Cath. 7, vers. 194. Veteres quoque libros sacros in plures titulos et capitula distinguebant. Evangelium Matthaei divisum erat in titulos LXVIII, in capitula CCCLV. Vide Suidam sub nominibus Matthaei et Marci.

605. In Vat. A hae duae voces, Deus iam, recenti manu sunt additae, prioribus abrasis.

606. Emmanuel idem est ac nobiscum Deus. Versus vetustis obscurus saeclis est versiculus ille Isaiae de quo vers. 602.

607. Veitz., ore? interrogans.

608, Vat. A, veneratur, sed recenti manu factum veneratus, quod sensus postulat.

610. Mar., virgineum; ad oram recentiori manu, virginis. De hac magorum historia et stella quam mox vocat pennatum nuntium., confer hymn. 12 Cath.

612. Ex Virgilio lib. VIII, vers. 687, atque ultima secum Bactra vehit. Bactra urbs, regio aut provincia sic cognominata in regione Scythiae. Interpretes aiunt vocari ultima Bactra a Virgilio, quia imperium M. Antonii ultra non extendebatur. Prudentius Virgilii epitheton arripuit, et ultima Bactra dixit, quia imperium Romanum his finibus continebatur.

613. Valde hoc loco veteres libri inter se discrepant. Giselinus e suis mss., unus Torrentianus, et pro diversa scriptura. Rot., et Ox., luctantibus, addito duplici interpretamento in Ox.: LUCTANTIBUS, quia a nativitate Christi horae diei cum horis noctis quodammodo luctantur, volentibus crescere diebus. LACTANTIBUS, quia Christus lactabatur. Giselinus praefert luctantibus horis, quasi horae prae incredibili studio videndi Messiam sese mutuo praevertere conarentur, ut in hymmo Epiphaniae simili auxesi: Quid est quod arctum circulum Sol iam recurrens deserit? Christusne terris nascitur, Qui lucis auget tramitem? Heinsius hos eosdem versus considerans, aliquando suspicabatur laxantibus horis, diem videlicet: quia arctum circulum nascente Christo sol deserit. Sed postea agnovit verum esse lactantibus horis, hoc est foventibus, et quasi nutrientibus. Sic hymno S. Laurentii, vers. 572, lactante complexus sinu: vel lactentibus horis, hoc est recens natis, ut apud Alcimum Avitum lib. IV, lactens orbis pro recens natus. Vat. Q et Bonon. cum Aldo legunt lactantibus oris; in hanc lectionem inclinat Gall., et explicat extimis Orientis plagis, neque Mariettus lectionem ullam discrepantem adnotavit: quod etiam habent Noms., et a prima manu Rot. et Oxonius. Weitzius cum Egm., laetantibus horis; idem Weitzius allegat Ald., Fabr., Widm., Bong. pro, lactantibus, sed non distinguit an oris an horis. Fabricius quidem habet horis. Apud Heinsium Put., et Thuan., lactantibus horis, unus Weitzii, luctantibus horis. Verum in Weitzio nullum codicem huius lectionis reperio, sed solam editionem Giselini. Exstat vero luctantibus in Alex. et Urb. Teolius praefert lactantibus horis cum quatuor, ut ait, vel quinque Vaticanis, in quorum uno ab interpretis manu est: Quando Christus lactabatur, et eadem manu ad marginem: Quidam codd. habent LUCTANTIBUS HORIS, quia nativitate Christi horae diei cum horis noctis quodammodo luctantur. Intelligit Teolius horas quibus Christus ab ubere matris pendebat. Mihi placet lactantibus, sed eo sensu quem explicui ad hymn. 8 Cath., vers. 19, scilicet allicientibus, sive allectantibus. Aliter satis obscura videtur haec locutio illuxisse diem lactantibus horis, aut illuxisse diem luctantibus horis. Clarior est Weitziana, illuxisse diem laetantibus horis; aut si ex multis mss. sumamus oris, hoc est terris, illuxisse diem laetantibus oris.

617. Pernox, totam noctem vigilans, Iso.

619. Manco, curvo, Mar.---Manco, contracto, debilitato, mutilato, vel imminuto.---Cancrum, quia cancro in latere depinguntur pedes, I.

621. Hircinum, Capricornum. Capricornus Graece dicitur aegoceros.---Laceris, laceratis.---Marcescere, decrescere, I.

622. Puer Hydrius, Ganimedes, aquarius. Graece dicitur hydrochoos.---Sagittae, Sagittarius, I.

623. Palantes, fugientes, diffugientes, I.

624. Amatores tacitos, id est Elicem et Cynosuram dicit meretrices: et pellices Iunonis sunt in polo, et nunquam vertuntur, sicut alia sidera; et ideo tacitos dicit. Fornix mundi dicitur polus, quia ibi vertitur orbis, et curvatura coeli fornix dicitur.---Fornice mundi, in convexitate coeli, vel rotunditate, I.

625. Ignes, sidera, I.

626. Lurida, pallida, obscura: pallidus color luridus dicitur, et plumbeus, Iso.

627. Haeret, dubitat.---Excidium, in passione Christi die medio, quando mortuo Domino tenebrae factae sunt a die medio usque ad horam nonam, I.

628. Velandum, sentit.---Glauco, obscuro, pallido, I.

630. Orbe, solis circulo, Vat. A.

631. Cumulem, honorem.---Myrrhaeque et thuris et auri, aurum regem, vel fulgorem sapientiae intelligimus; thus, quando Dominum credimus; myrrham, sepulturam, vel quando carnem nostram vitiis mortificamus, et offerimus, I.

632. Rependam, retribuam, I.

633. Coelo, per stellam.---Humique, per magorum oblationem, I.

634. Inventus, aditus, vel visitatus, I.

635. Specimen, pulchritudinem,---Inferna, infernalia.---Refringens, confringens, I.

637. Intervenit, implet.---Abdita, occulta, I.

614. Prag., pendebat pro penderet.

615. Non puer sidere ferebatur, ut nonnemo hoc versu indicari existimavit, sed eius ortus per sidus nuntiabatur. Confer hymnum 12 Cath., vers. 28.

616. Mendum in Heinsio sigorum.

617. Magos Chaldaeos vocat. Vide loc. cit. vers. 25.

618. Miris laudibus hos versus extollunt interpretes: unum Giselinum adducam: Nihil hac fictione liberalius, nihil vividius, nihil ingeniosius, praesertim, si eiusdem stellae laudes supra elegantissime decantatas huc adducas, et cum hisce compares: incredibile, quanta ingenii vis, et elegantia utrobique elucebit. De stellis quas nominat, consule Manil lib. I, et astrologos.

619. In Vat. A, ex laceris, recte factum recenti manu lateris. Virg. lib. I Georgic., ipse tibi iam brachia contrahit ardens Scorpius. Prudentius de Cancro loquitur.

621. Alii Hirquinum scribunt.

622. Gis., Sagitta. Vett. edd., Sagittae, recte, nam signum est Sagittarius. Heinsius edidit Sagitta, sed in notis monuit scriptos habere Sagittae, non Sagitta, etsi hoc malebat Cauchius. Nostri quoque codd., Sagittae. Cham., Cell., Teol. cum Heinsii textu Sagitta, qui fortasse Heinsii notam non observarunt.

623. Vat. A, palentes, fortasse pallentes cum Egm. et Pal. Alii melius palantes. In eodem Vat. A, male, reparat pro separat. Gemini fratres sunt Castor et Pollux. In editione Parmensi mendum puto reparat contra sensum et metrum, nisi aliqua licentia adhibeatur.

624. Cur Virgo, signum coeleste, improba dicatur, et quid sit prodere amatores tacitos in fornice mundi, non video a recentibus commentatoribus satis explanatum. Chamillardus nude interpretatur: falsa Virgo deserit in coelo suos procos tacitos. Ac videtur quidem prodere accipiendum ea significatione qua apud Virgilium lib. II Aen.: Nec iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro. Amatores ergo erunt aliae stellae, quae tacitae solent appellari; fornix mundi pro coelo recte hoc loco, nam fornix est opus concameratum, et fornix etiam dicebatur, ubi prostitutae pudicitiae mulieres erant, ex quo fornicari, et fornicariae mulieres in ecclesiasticorum auctorum voluminibus passim occurrit. Meursius in Critico Arnobii pag. 2, ut probet mundum pro coelo saepe accipi, hos versus adducit, sed nihil aliud animadvertit. Itaque sciendum ex Manilii lib. II et aliorum astrologorum doctrina, signa sese alia amare, alia non amare. Taurus et Arcitenens amant Virginem, quae nullum amat. Illi ergo sunt amatores, quos fugiens Virgo deserit, improba fortasse dicta ob effecta non proba quae ab astrologis illi adiudicantur.

625. Aldi menda quinque pro quique.

627. In Vat. A desideratur et. Ald., sensit. Melius sentit.

628. Aldus, Put. a manu prima, velandam, non male de rota solis. Alii, velandum, scilicet solem.

629. Pal., perituro, videlicet orbe. Reliqui aptius periturum.

634. Vat. B, conventus pro inventus. Prag., utramque, et versu seq., speciem. Alii, utrumque specimen, Aldus, male, utrumque speciem.

635. Fabr. regimen. Iso videtur legisse speciem. Vide vers. sup. in utrumque.

636. Confer not. ad hymn. 9 Cathemer., vers. 95 seqq.

638. S. Augustinus lib. XXII de Civ. Dei, cap. 29. Non enim quia dicimus Deum esse et in coelo et in terra (ipse quippe ait per prophetam: Coelum et terram ego impleo), aliam partem dicturi sumus eum in coelo habere, et in terra aliam; sed totus in coelo est, totus in terra, non alternis temporibus, sed utrumque simul, quod nulla natura corporalis potest. Expositio Wilkii ultra hunc versum non progreditur.

639. Lingua, orietur stella ex Iacob. I., Vat. A.

640. Frustrantia, aliqua significatione frustrata, I.

643. Crepundia, puerilia dona, vel crepitacula ideo dicta, quia infantibus vagientibus tinnitus aeris adiebatur (sic), aut sonitu illo oblectarentur, ornamenta, I.

645. Divinis, Spiritu sancto, I.

648. Gremium, quia illum continebat in gremio, per quem sidus fulgebat, I, Mar.---Face, lumine Christi, I.

650. Insanos, turbidos, Iso.

651. Luctantia, concertantia, I.

652. Marmore, planitie, aequalitate, I.

657. Otia, tranquillitatem, I.

659. Facessite, quiescite, vel deficite; discedite, vel recedite, lassate, I.

663. Excitam, commotam.---Verrunt, trahunt.---Ridente sereno, gaudente serenitate, I.

665. Spatiatus, immorans, vel ambulans; spatium emensus.---Udum, humidum, I.

666. Pendulus, suspensus, Iso.

668. Volitabat, spiritus Domini ferebatur super aquas, I.

669. Discretis, separatis, I.

673. Inspecta, perspecta, I.

675. Illevit, unxit, I.

676. Humectam, humectatam, I.

677. Contrectans, palpans.---Operta, occulta, I.

678. Obducta, cooperta.---Uligo, humor, I.

679. Caligo, lutum, in emundatione Siloae, I.

640. Vat. B et Mar. a prisca manu, fortuitu.

649. Egm., et Pal., facturum. De miraculis Christi vide hymnum 9 Cath.

650. In quibusdam vulg., mutescere, haud inepte. Infra vers. 658, ite, silete carceribus.

656. Bong., Vat. B, Mar. a prima manu, et. Aldus et Fabr. apud Weitzium, et; mihi Aldus, et Fabricius cum aliis, ac.

658. Alii, silete, carceribus, etc.

662. Virg. lib. I Aeneid., vers. 84: Nimborumque facis, tempestatumque potentem.

663. Rat., ridenti: metrum exigit ridente. Verrere mare, coelum, nubila apud Lucretium, Virgilium, Ciceronem, et optimos quosque scriptores.

664. Pal., calcaret pro calcarit.

666. Sola pro infimis pedum plantis: quod non intellexisse Fabricium ait Barthius lib. XXVI Advers., cap. 12. Fabricii interpretatio est, habens sub se solum pendulum. Recte exploditur a Barthio. Vide hymnum 3 Cath., vers. 129, et hymnum S. Agnes, vers. 116.

667. Verbum spiritus dicitur, ut antea adverti. Non assentior Petavio, qui lib. I de Opificio sex dierum, cap. 3, Prudentium exponit de Spiritu sancto. Repugnat mens poetae, et quod addit, Ore superfusus patrio. Id enim Filio convenit. In Egm. a secunda manu, cui spiritus, non recte.

668. Fabr., perperam, volitabit in undis.

669. In Vat. B erat aliud, sed factum certo recenti manu. In Rot., et uno Torr., certo limite.

670. Sich., male, axe pro ac se.

671. Vat. A, obstrinxit ad usus.

673. Giselinus, quamvis in mss. et edd. aliter hos versus et scriptos et interpunctos vidisset, eos ad hunc modum correxit, ut sensus commodior eruatur, plaudente Heinsio. Aldus ita habet: Quid diversa Dei memorem facta inclyta Christi? Altius inspecta quae maiestate negantur. Haud dubitans hominem tute ipse fatebere numen. Veterum librorum incredibilis est discrepantia. Put., Noms., Vat. B, Rat., Widm. a prima manu, quae maiestate negator. Aldo Oxonius consonat. Mar., quae a maiestate negator. Prag., Bong., qua maiestate negator. In nonnullis Heinsianis, qui maiestate negatur. In Cauchiano, qui maiestate negator. Alex., quem maiestate negator, supra negatur. Urb., quae maiestate negator. Vat. Q, quae maiestate negatur. Bonon., quem maiestate negatum.

675. In Gis. 1 ed., caecis, quod Heinsio placebat. Sed obstant membranae, in quibus constanter est scriptum caecos oculos.

679. Vat. A, quoniam, non bene, pro quonam. Vide Dittochaeum tetr. 33 Piscina Siloe.

681. Anhelat. emanat; non semper inundant aquae illic, Iso.

685. Roranti, fluitanti.---Raucas, sonantes, vel morantes. I.

686. Scatebras, ebullitiones.---Margine, littore, Iso.

689. Figuram, hominem de limo, I.

690. Medicamen, spiramen; inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, Iso.

692. Sine divino, antequam spiritum illi dedisset, I.

694. Liquidus, spiritualis, I, Mar.

696. Lento, adhaerenti, flexibili, I.

697. Diem, lucem, I, Mar.

700. Auctorem, Christum, Iso.

702. Medicae, medicantis.---Aquai, aquae.---Purgamen, quia medicina peccatorum est baptismus: ipse enim in corpore proprio monstravit purgamen medicae aquae, baptismum suscipiens, I.

703. Sub proprio, sc. Christum monstrat in baptismo, I.

705. Summatim, breviter, I.

706. Duo, pro duos, sic ambo pro ambos, I.

707. In, pro ad, I.

709. Macellum, ubi tantum cibus, et potus venditur, I.

681. Quod hic ait, nec fluctum semper anhelat, loc. cit. aliis verbis effert, latex, quem spiritus horis Eructat variis. Prudentius eamdem esse vult probaticam piscinam Bethsaida, seu Bethezda dictam, ac natatoriam Siloe. De Probatica piscina, ubi iacebat multitudo magna languentium, exspectantium aquae motum, Ioannes cap. V: de natatoria Siloe, ad quam Iesus caecum remisit, idem evangelista cap. IX. Recentiores plerique distinguunt; sed nonnulli veteres eamdem piscinam fuisse putant, in quam aquae fontis Siloe confluxerint. Irenaeus lib. IV adversus Haereses, cap. 19: Siloa etiam saepe sabbatis curavit, et propter hoc assidebant ei multi die sabbatorum. Arator lib. I: Signatis etiam numero paralyticus annis Ille iacebat iners, cui proxima mota Siloa. Heu! nullas praestabat aquas. Non ergo lapsus est poeta, aut confundit, et permiscet historias, ut nonnulli obiiciunt, sed aliorum opinionem tenet.

684. Optimae membranae Heinsianae, ablutura; Put., ablitura. Ald., Gis., Weitz., Urb., Vat., Q, aliique mss., abluitura; quod puto in Put. reponendum. Alex. a secunda manu, ablutura, quod teneo, quia Latinius est.

691. Mar., mendose, adiecesse

694. Ald., coelestis pro coelesti, quod debet praeferri, nisi legas cum Cellario liquido coelestis spiritus ore: quod nescio unde sumpserit. Fortasse opinatus est spiritum et liquidum non bene inter se cohaerere. Id falsum esse ostendi proleg. num. 164, et glossa hoc loco explicat, LIQUIDUS, spiritualis. Poeta more suo baptismum allegorice in his Scripturae locis intelligit, ut versibus sequentibus exponit.

697. Baptisma, baptismus, baptizo, vocabula ecclesiastica ex Graecismo. Baptisterium Plinii est lib. V, epist. 6. Recte infundere diem de lumine, et gratia baptismatis, quod a veteribus passim illuminatio appellatur. S. Ioannes Chrysostomus, catechesi 1 ad illuminandos: Vocatur et illuminatio, atque ita hoc ipsum (baptisma) Paulus ipse appellavit (scilicet ad clebr. VI, 4; X, 32). Ipse fons baptismatis φωτιστήριον sive illuminatorium vocabatur. Inde fortasse consuetudo invaluit, ut baptizati statim a suscepto baptismate accensos cereos manibus tenerent, ut lumen internum, quo erant perfusi, indicaretur.

702. In Egm., male, purgamen in aquae; item in Pal. mendum purgamina quae. In Aldo, purgamina lymphae. Nostri mss. et vetustiores Heinsiani, purgamen aquai: quae vera est lectio. Aquai pro aquae apud Lucretium, Maronem et alios. Heinsius coniicit purgamina aquai, et in Tornaes. ita legi refert Gallandius.

704. Bong. et Widm. supra, retexens, et vers. seq., relegam. Heins., e multis.

705. Heinsius cum suis veteribus, relegam, quod habet Mar. a prima manu, et Vat. A, Weitz., Aldus, Vat. B, Rat., Gis., Fabr., relegens; Prag., religens. Cellarius nescio a quo sumpsit paulatim pro summatim, quod exigit sensus. Teolius videtur solum Cellarium exscripsisse; non enim allegat codd. mss. pro paulatim, et legit cum Cell. paulatim relegens. Barthius, lib. XLI, cap. 24 Advers., ex hoc loco Prudentii, quem obiter theologum eruditissimum appellat, coll git, postrema verba Evangelii S. Ioannis non de numero librorum, sed de pondere mysteriorum esse intelligenda. Sedulius clare numerum librorum explicat in fine operis paschalis: nec totus cingere mundus Sufficeret densos per tanta volumina libros.

706. Ecclesiastici scriptores usurpant desertum singulare et substantivum, ut Tertullianus et S. Hieronymus, Profani antiquiores dicunt deserta. Veteres grammatici tradunt dici posse duo pro duos, et Fridericus Besselius Miscellan, syntagm. pag. 206 in Vegetio restituit ex mss., Quadraginta duo pedes.

708. Prag., nec pro non. Undique septum ex Virg, lib. IX, vers. 733.

710. Conciliabula, ubi concilia agebantur, Vat. A. ubi concilia celebrabantur, I.

712. Virum, virorum, I.

717. Aggesta, cumulata, I.

718. Micarum molibus, fragmentis, I.

719. Crudus, plenus, satur, indigestus, rusticus, I.

720. Congeriem, satietatem, Vat. A.---Congeriem ventris, saturitatem.---Sub fasce, cophinorum, I.

721. Grandia, in tam multiplicia, I.

723. Existente, manente, I.

725. Rudere, mina a terra, ubi aes tollitur, I.

726. Semine, materia, I.

727. Procedere, unde processisset, I.

728. Mox et grandescere, non quo omnia quae Deus creavit, perfectae pietatis non fuissent (sic), sed poetice dicit, I.

735. Consummata, perfecta, I.

736. Calcata, fragmenta, Vat. A.

739. Appositi, scilicet sunt corbes, id est apostoli, I. De apostolis hoc intellige, Vat. A.

710. Conciliabula sunt pagi, sive, ut alii aiunt, conciliabula sunt, ad quae rustici emendi aut vendendi causa in vicis et agris conveniunt. Alex. a secunda manu, et Urb., mercatos.

718. In Rat. fuit mollibus, male, pro molibus: nisi velis, mollia micarum dici pro micis mollibus, quod non est absurdum, et favet glossa. Cham., mollibus; sed in interpretatione, multitudine fragmentorum.

719. In Mar. a prima manu, coenas; in Vat. A recenti manu factum coenam, abrasis prioribus litteris. Alii coenam.

720. Prag., ministra, non bene.

721. Cauchius coniiciebat in prandia parvas pro in grandia parvas: quod neque Heinsio, neque mihi probatur.

722. Mar., Weitz., omne; alii, omnem. Heinsius suspicatur pastum quoque corporis omnem; vel intelligi omnem materiam, quod vocabulum sequitur. Si mutatio esset invehenda, mallem Quis, nisi qui corpus, et pastum corporis omnem Condens ex nihilo, nulla existente creavit Mundum materia? In carminibus Prudentii saepe errores ab his inducti sunt, qui poetae consuetudinem ignorarunt, et metri rationem habere volentes, neque satis artis poeticae scientes, veram lectionem corruperunt. Si legatur corpus, et pastum ultima in corpus ratione caesurae producitur, quod Prudentio est familiare. Cell., et Teol. Heinsii coniecturam secuti sunt.

724. Giselinus cum Daventriensi ed. legit non sicut sculptor ab aere Crudam, et inexcoctam consuescit fingere massam: qui putavit minus bene dici rudus aeris. Ald., Put., Thuan., Oxon., Rot., tres Torr., Egm., Pal., Mar. a prima manu, Vaticani optimi, non sicut sculptor ab aeris Rudere decoctam consuescit vivere massam. Scilicet consuescit pro consuefacit, ut lib. I contra Sym., vers. 541, assuescit supero pollere in saecula regno, et hymno 9 Cath. Omni hora, vers. 95, sepultos ut redire insuesceret, quod prius Alcimum Avitum cogitasse ait Heinsius, oblitus Prudentium antiquiorem esse Avito, nisi voluit Heinsius dicere Alcimum Prudentii hunc locum fuisse imitatum. Sed monendum (ait) prius Alcimum Avitum libro primo poematum haec Prudentii cogitasse, quanquam sensu nonnihil DIVERSO, agit enim de creatione hominis: Inde ubi perfectis consuescit vivere membris Totus homo. Ponitur rudus aeris pro aere nondum excocto. Sic hymno S. Laurentii vers. 189: Aurum quod ardenter sitis Effosa gignunt rudera. Hinc porta aerata Romae rauduscula dicta est, quia rudus vel raudus proprie est aeris. Iam vivere de statuis affabre factis dici, multis exemplis confirmat Heinsius, et nemo est qui revocet in dubium. Pro vivere legunt fingere Weit., Mar. a recenti manu, Rat. vetustissimus, et quidem sine ulla litura, Vat. Q. Chamillardus more suo Heinsium fere exscribit, quod mirandum non est: nam in praefatione fatetur se Heinsii lectiones, quantum in se erit, secuturum. Teolius ait Heinsii lectionem ex membranarum fide unice veram esse, et gloriam eius lectionis restitutae totam Heinsii esse. Sed monendum plures codices variare, ut vidimus, et iam ante Heinsium in Aldo et aliis editis legi consuescit vivere: neque ita certam esse Heinsii lectionem, ut alia sustineri non possit, nam fingere de sculptore non absurde dicitur, neque satis huic loco congruit laudare peritiam artificis. Quia corpus ex materia existente factum est, saepe Prudentius verbo fingere utitur ad eius formationem explicandum. Ita nunc fingere massam non dedecet. Imo nonnemo existimat omnino praeferendum esse fingere massam. In glossa mina pro fodina vox est medii aevi.

731. Prag., Mar. a prima manu, age pro ego.

732. In Mar. fuit elementa, male.

736. Vat. A, At ne; caeteri ac ne.

740. Gravidis, plenis.---Procul ostentata, prope dispersa, praeparata ad reponendum.---Canistris, vasis, cophinis, I.

744. Abdita, secreta, I.

747. Charybdis, Charybdis secundum fabulam femina fuit quam Hercules in mare praecipitavit, quia feratrix erat, et adhuc officium suum facit; quia naves venientes devorat; sed revera petra est, et hic pro inferno posuit, qui omnes ad se venientes in aeternam trahit voraginem et interitum, I.

748. Tenui, angusto, I.

749. Superis, vivis.---Trenara, loca poenalia, vel inferna, lamentationes reorum, vel loca infernalia, I.

750. Praeceps, in praecipitium.---Chao, voragine, I.

751.---Amnis, Cocytus.---Inexpletis, insatiabilibus.---Incendia, ignes, I.

753. Damnarunt, clauserunt, Iso.

754. Ciet, vocat, Mar.---Frigentis, quatriduanus erat, I.

759. Nidorem, fetorem,

763. Fluidis, putridis, dissolutis, I.

764. Fictilis, imaginabilis.---Ulvae, terrae; ulva, herba palustris; sed hic pro illo limo posuit, unde homo factus vel formatus est, Iso.

765. Venam, sanguinem.---Cui, ab illo, vel per quem.---Tabida, pigra, Iso.

766. Infecto, immisso, I. Corrupto, Vat. A.

767. Auritis, ab aure, quae audis, I.

741. Sed quid ego haec autem, Maro lib. II Aen., vers. 101. In Vat. A desideratur autem. In Rat., audax, ex correctione alterius manus, veteris tamen. Non probo.

742. Fabr. et Gis., tanta. Codd. mss., et alii editi, sancta. Victorinus Pictaviensis: Procede sepulcro, Lazare, clamat.

743. Prudentius producit primam in Lazare, et corripit secundam, uti fecit etiam hymn. 9 Cath., vers. 47. Hinc confirmo, non recte Heinsium, Cham., Teol., et Cell. pro Eleazar posuisse Lazari vers. 154 hymni 10 Cath.

744. Rat., audieras; reliqui, audieris. Gis., penetrarit ad. Ald., intima; alii, abdita.

749. Prag., ubi tristia tartara. Vat. B, Widm., Bong., Mar., Rat., Urbin., trenara tristia. Alii, thenara, vel taenara tristia. Iso videtur legisse threnara a threnis seu lamentis. Taenari vox accipitur pro inferis, quia in monte Taenaro specus erat hiatu profundo.

751. Vat. B, implexis. Mar., inexpletis, sed recenti manu et expletis. Verum est inexpletis, hoc est, insatiabilibus, quod est epitheton inferorum proprium.

753. Weitz., Iso, Mar., Prag., Rat., damnarunt. Prag., Egm., substracta vel subtracta. Rat., substricta, minus bene, pro substructa.

754. Recte notat Chamillardus ex Festo, ciere esse vocare, ut apud Virgilium, Aere ciere viros.

755. Vat. A, funereis; melius funereus.

757. Alloquitur Mariam Magdalenam et Martham, sorores Lazari. Vide Ioan. XI.

759. Elmenhorstius in Arn. pag. 116, ex hoc Prudentii loco et ex hymno 2 Perist., vers. 388, collatis aliis auctoribus, plura habet de nidore, qui gravis est odor praesertim sacrificiorum.

761. Ex vero simili refert poeta, Lazarum speculo pristinum decorem vidisse; nisi malis ita explicare, oculos iterum vitae redditos fuisse, et in morem speculi lucidos.

762. Mar. mendum a prima manu, tincta robore.

763. Ald., qui; caeteri, quis, Prag., Widm. supra, diffundere.

764. Latinius in Bibl. sel. legit fictilis urnae. quae non est absurda lectio, nisi contra mss. starent. In versu seq. pro venam nonnullae editiones habent vestam, mendose: ex quo aliquis coniecit vestem, ut corpus dicatur madida vestis fictilis urnae. Urna proprie vas est quod pro condendis defunctorum, cineribus adhiberi solet, de quo poeta: Coelo tegitur, qui non habet urnam. Haec Isidorus noster XVI Etym. cap. 26.

767. Gis. in contextu, auditis; ad oram, auritis, quod habent alii. Sensus magis commodus videtur esse cum auditis quam cum auritis, neque enim leges audierunt mortem, sed mors leges Domini praecipientis. Vat. Q, perperam, haustis pro auditis. Teolius ait omnes Vatt. habere auritis, inter quos duo habent hanc interpretationem auritis, hoc est exaudibilis. Fortasse poeta intelligit leges mortis esse auritas. In Rat., mitis iam: in aliis iam mitis.

768. Fabr., quacunque iuberis, quod Heinsio et mihi placeret, si per mss. liceret. Ald., Thuan., Oxon. et alii, quacunque iubetur. Vat. B, Noms., Bong., quaecunque iubentur. Rot., Cauch., quocunque iubetur. Praefero cum Put., Prag., Rat., Vat., A, Mar., Weitz., Gall., Tornaes. et aliis, quodcunque iubetur. Gis. in contextu, quaecunque iubentur; ad marg., quocunque iubetur; al. quacunque. Sich., quaecunque iubentur. Gallandius Aldum laudat pro quodcunque iubetur; sed Aldus mihi habet quacunque, idemque lego in exemplari Aldi in bibliotheca Sapientiae.

769. De te, in te, Iso.

771. Abde, absconde, I.

773. Capta, a Christo, I.

776. Gerit, portat, I.

780. Sumpserat, in se, I.

781. Istud, corpus.---Illud, animam.---Abysso, abyssum vocat coelum: quia sicut dicimus altum mare, sic etiam profundum coelum. Sic etiam abyssum coelum dicimus.---De natura animae: Dicunt haeretici animam partem esse Dei. Substantia omnis trifariam dividitur, in Deum animam, corpus scilicet. Vel siquidem Deus summum bonum est, anima magnum bonum est, corpus quoddam bonum: sine his tribus nihil est, I.

782. Dissertator, concertator, disputator, I.

783. Obiicit, opponit, I.

784. Inspirata, anima.---Deo, a Deo, I.

785. Ima, Canopum dicit, quem antipodes nostri vident; infernum dicunt aliqui esse, I.

789. Pictaque, imaginata, I.

769. Aldus excuderat convicta fetere: in emendationibus correxit coniuncta fatere novo errore. Virgilius, lib. VI, Cui tantum de te licuit?

770. Weitz., Sich., Mar., Prag., esse Deum solum, qui. Alii, esse Deum, solus qui. Ineptissima est correctio addita Ratisbonensi, erasa priori lectione, Esse Deum, qui me tibi praeripit unus, Iesum, quasi aliter non constaret carmen.

772. Utere sorte tua, Virgilius lib. XII, vers. 932. Vat. A, blasphemos nocte tenenti perpetua. Ald., Vatt. B, Q, Mar., Rat., blasphemis nocte tenendis perpetuam plebem iustorum. Hoc sequitur Weitzius ita distinguens, Utere sorte tua blasphemis nocte tenendis! Perpetuam plebem. Weitzius agnoscit probam esse lectionem Giselini blasphemis nocte tenendis perpetua; sed ait, refragari Ald., Fabr., Egm., Widm. In Egm. et Pal., necte tenentis. Heinsius hoc loco cessavit, Giselinum secutus, ac nihil notans. Mihi placet lectio Vat. A, blasphemos nocte tenenti Perpetua, plebem iustorum capta resolve. Sed non displicet lectio Gis. et Prag., quam sequor.

777. Mar., animavit; et pro div. lect., animae vim, quae praeferenda est.

779. Prag., assumpsit. Alii, assumit. Nonnulli SS. Patres hoc vocabulum assumptionis praesertim cum concreto homo noluerunt usurpare, quasi id Nestorio faveret. Alii illud adhibuerunt. Augustinus lib. XI de Civit. Dei, cap. 2, homine assumpto, non Deo consumpto. Vide plures apud Petavium, tom. IV, part. 1, lib. II de Incarnat. cap. 1, et Patres concilii Toletani IV et VI, ut alios recentiores omittam.

781. Hoc loco abyssus accipitur pro sede animarum post obitum. Vox ecclesiastica est pro inferis. Isidorus lib. XIII Etym., cap. 20 ait: Abyssus, profunditas aquarum impenetrabilis, sive speluncae aquarum latentium. S. Hieronymus in Eccles. I: Hanc matricem abyssum tartarum vocat Plato in Phaedone. Teolius explicat abyssum de coelo cum glossa. Ego intelligo, corpus e tumulo, animam ex abysso extrahi.

782. Ald., Mar., Rat. et codd. Heinsiani cum Weitz. et aliis vulg. habent hunc titulum De natura animae, quem auferendum esse putat Heinsius, quia et sequentia ad disputationem contra Homuncianitas referri par est. Gis. ad oram, Animae natura. In Alex. et aliis exstat idem titulus De natura animae. Vide not. seq. et quae supra ad vers. 118 admonui. De voce dissertator dixi vers. 28 praefat. 2.

783. Prudentius saepe ait animam esse a Deo flante inspiratam, oris divini esse opus, et similia, ut innuat esse spiritualem, nam spiritus et flatus eadem sunt significatione. Contra asserit corpus digitis Dei factum, ut constet ex materia existente productum, non denuo creatum. Nunc ergo diluit argumenta adversariorum, qui aiebant fieri non posse ut anima spiritualis et incorporea poenis infernis torqueretur. Hanc quaestionem agitant S. Augustinus aliique Patres et theologi. Prudentius disputare videtur contra gnosticos, qui animam partem Dei esse affirmabant; adeoque non male diversus titulus adhibetur: nam Homuncionitarum alius erat error.

784. Weitz., Gis., Vat. B, Mar., Prag., Rat., atque. Ald., Egm. Pal., et vetusti Heinsiani cum Alex., Urb., Vat. Q, utque.

786. Giselinus his duob us versibus ter posuit credo pro crede perperam.

791. Quod ait generatio non est, intelligit animum non esse filium Dei.

793. Editi ante Heinsium, Filius emicuit, verus Deus ille, sed istud. In Alex. perperam, verus verus Deus ille, sed istud. Heinsius cum Put. et Thuan., verus, verus Deus ille. Collatum est, etc. Teolius sequitur Heinsium, et unum tantum Vat. allegat pro alia lectione. Sed in Mar. et nostris aliis, ut in edd. antiquis.

794. In exemplari Aldi, quod exstat in bibliotheca Sapientiae, est nota ms., Conflatum est animae, scilicet spiraculum. Sed vera lectio collatum.

795. Rat., Weitz., Bong., Gis., Patri. Plerique et vetustiores, Patris. Bong., in ipso est, quod cum Torn. retinuit Gallandius.

797. Haec similis, anima Deo, Iso.

798. Utroque, anima et corpore.---Figmine, figmento, I.

799. Umbra, anima perpetua est, sicut Deus; sed sicut umbra distat a corpore, ita anima distat a perpetuitate Dei, I.

800. Corpus solidum, maiestas, I.

802. Est similis, anima similis Deo in hoc, I.

804. Perpendit, aestimat, discernit.---Infit, loquitur, I.

805. Opifex, artifex, I.

807. His, officiis, praedictis rebus, Iso.

808. Caetera, per caetera officia---Promptum, facile, manifestum est, I.

809. Modus, mensura ultima, linea.---Species, divisio.---Determinat, finit, I.

810. Superfusus, dilatatus, I.

811. Extremum, terminabile, finiabile, I.

812. Incomprensa, incomprehensibilis.---Linea terminus.---Defit, deest, I.

815. Aliis, creaturis, Iso.

817. Tabentibus, putrescentibus, I.

818. Participat, partem facit habere.---Faece, de peccato corporis, I.

819. Natura, scilicet.

822. Oblita, circumdata, I.

823. Pessum perditione, male.---Chaos, voraginem, I.

824. Non abnuo, non nego, I.

798. Put., iunctim; alii, iunctum.

800. Thuan. et Gis. simulatio; caeteri, imitatio. Giselinus putavit, metro et sensui repugnare imitatio; falsum utrumque. Caesurae ratione saepe brevem Prudentius producit. Umbram autem imitationem quamdam esse corporis quis neget?

801. Mar.; at, recenti manu factum atque: Tertullianus lib. II contra Marcionem, cap. 9, Sicut enim imago, cum omnes lineas exprimat, veritatis vi tamen caret, non habens motum: ita et anima imago Spiritus, solam vim eius exprimere non valuit, id est, non delinquendi felicitatem.

802. Bon. a prima manu, et Sich., quia. Reliqui, quod, eodem sensu. Poeta imaginem, et similitudinem Dei in animae nostrae immortalitate ex parte collocat. Faustus Reiensis, lib. I de Lib. Arb., cap. 1: Quid vero aliud intelligendum est etiam in ipsa, qua homo conditus est, Dei imagine, nisi perennitatis insigne? Adde Maximum martyrem cent. 3, cap. 25.

803. Vat. A, quo; melius quod. Sermo est de anima.

804. Gis., instat; ad oram, infit. Ita Iso. Gifanius Indic. Lucr. legit ex vet. cod. antevidet coniuncte, quod placet.

805. Weitzius invenit in vulgatis nescio quibus rerumque pro morumque.

806. De mentis velocitate passim auctores, et plura poetae.

807. Haec vox effigio explanata est hymno 10 Cath., vers. 4.

808. Egm. et Pal., sumptum, non video quo sensu pro promptum.

809. Prag., ac pro at.

810. Consule Wowerum, Ouzelium, Meursium ad Minucii verba, quae excripsi in nota vers. 7 Apoth. Petavius lib. III, cap. 9, tom. I, multa in hanc sententiam congerens, Et pulcherrime, ait, Prudentius: At Deus ingens, Atque superfusus.

813. Vegetius mensurare dixit, Claudianus Mamertus mensurabile, Salvianus immensurabile.

819. Weitzius allegat M. Berg. pro peccanti. In Cauch., Bonon. et Rot., peccando natura luti; tres Tor., peccando natura luto. Cauchius contendit castigandum peccati natura luti, ut peccati sit praeteriti temporis participium, agentis verbi significatione. Terentiano exemplo ex Hecyra: peccato mihi ignosci aequum. Idem Cauchius aliam correctionem indigitat peccantis natura luti. Lectio communis non est sollicitanda, cuius rectus est sensus, fit mixta deinde Peccandi natura luto cum simplice flatu: scilicet ex coniunctione animae et corporis fit peccandi natura, mixta ex luto et simplice spiritu: id enim est mixta luto cum simplice flatu. Iso interpretatur SIMPLICE, sine peccato, quod non probo.

822. Iso oblita reddit circumdata; melius maculata ab oblino.

823. Giselinus ait se loco movisse adulterinam dictionem pressum; fortasse ita erat in edit. Daventr., nam Ald. diserte habet pessum. Sich. et Fabr. post Aldum non debuerunt edere pressum. Contra Gnosticos et Manichaeos, qui animam substantiam Dei esse asseverabant, probavit hactenus animam non esse Deum, quia sordibus corporis comprehenditur, quod a Deo alienum est, praeterquam quod animae collatum est subito, ut quod non erat, esset, hoc est, anima coepit esse in tempore. Nunc quoniam respondere poterant, animam saltem esse partem Dei, eos hac etiam in parte refellit, et convincit.

824. Vat. A, Egm., fit res, non ita bene.

826. Primum, Adam, I.

827. Amici, Adae, I.

829. In aula, in corpore, I.

830. Vis, scilicet animae, I.

832. Flans, Deus.---Tenorem, ordinem, I.

833. Sabaoth, Deus exercituum, I.

834. Homo, quia Deus non potuisset videri, nisi per hominem.---Discas, intelligas, I.

835. Non corpoream, divinam.---Solers, sagax, peritus, vel studiosus, I. Solertia peritia multarum artium SOLLON graece multum, Vat. A.

837. Vapores, spiritus, I.

839. Anhelat, Anhelanter emittit, I.

840. Udis, humidis, I.

841. Cum libet, cum placet, I.

844. Parcus, parvus, moderatus, I.

845. Largo, abundanti.---Sublimat, elevat.---Bombum, sonitum cornu, vel tibiae; et Ennius sonitum pedum appellat bombum, I.

847. Exile, subtiliter, scilicet murmur.---Acutos, bene sonantes, I.

848. Minuta, gracili, I.

850. Aeternum, Deum, I, Vat. A.

851. Condens, creans, I.

825. Abest a Prag. est.

826. Ald., putandest pro putanaa est.

827. Ald., male, videt concordis amici, pro video, cum cordis amici. Prag., concordis amici. Rat., cum cordis amica.

828. Anima vocatur germana carnis ob unionem seu copulam, de qua in hymno Exsequiarum 10 Cath., vers. 6, et praef. Hamartig., vers. 56, Caro in sororem, etc.

830. Theodoretus, notante Chamillardo, Nomine Flatus non intelligimus partem aliquam essentiae divinae secundum Cerdonis et Marcionis rabiem, sed animae naturam per id denotari, quod anima spiritus sit rationalis et intellectualis. Locus neque a Chamillardo indicatur, neque mihi quaerenti occurrit.

832. Heinsiani scripti, quanto. Ita Vat. A, Bong., Widm. supra, Pragen. Alii cum Ald., Weitz., Mar., quantum. Gis., quanto. In Widm. supra, tenore,

833. Vox impossibile Latinior est quam plerisque videtur: eam adhibuerunt Quintilianus lib. V, cap. 13, Apuleius et alii.

835. Aldi mendum soleres pro solers.

836. Respicit ad id quod dixit Christus, Pater in me est, et quod theologi aiunt, et in symbolo Athanasiano exstat: Sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus est Christus.

837. Vat. A, respice; alii, perspice; apud Weitzium, Egm., Pal., Widm. supra, respice.

839. Chamillardus hoc loco agnoscit naturalem rhythmum vocis animatae. Verum de re musica paulo post Prudentius; nunc tantum flatum tepidum, et gelidum commemorat, et distinguit.

841. Mar., ingelidum; alii, in gelidum. Sermo est de gelido, seu frigido flatu. Gifanius Ind. Lucr. in e longum ex vet. lib. legit flabrare, et concludit e esse interdum longum in fine dictionum. Verum cum sequatur muta et liquida, frigore, hac ratione illud e in flabrare posset produci. Goldastus, in notis ad Columbanum pag. 112, e duobus codd. antiquiss. S. Galli legit etiam flabrare. Id secutus est Weitzius. Widm. a prima manu flabrari. Plerique mss. et edd. flabrali; ita nostri et potiores Heinsiani. A flatu est flabrum, flabellum, flabralis. Vat. Q, Egm., Pal., fabrili, male.

844. Ald. Vat. A, Q, Mar., Gis., Weitz., modulamine: non displicet, quamvis postea iterum modulos. In Thuan., moderamine, hoc est moderatione, ut vers. 831. Prag. et Rat. adhaerent Thuaneo. In Put., paucus; in Prag., partus pro parcus. De hac varietate sonorum Fabricius ita disserit: Prudentius musicos sonos nominat raucum, lenem, exilem, acutum: quibus addit parcum, sublimem, minutum. Sed parcus sub leni, sublimis sub acuto, minutus sub exili comprehendi potest. Haec Fabricius in Comment., verbo MUSICA INSTRUMENTA, notans a Prudentio diversis locis haec numerari, fistulam, sambucam, chelim, lyram, tubam, tibiam, tympanum, organa. Musicos, qui suo tempore melodias ediderant in Prudentium, et alios poetas pios, recenset Ludovicum Senflium, Martinum Agricolam, Ioannem Mopsum, Ioannem Reuschium, Lucam Hordisium, Sebastianum Forsterum, Wolfangum Figulum. Vide Isidorum lib. III Etym., cap. 5 et seqq. de Musica et eius triformi divisione.

845. Verbum sublimare Ennii et Catonis, quod in obsoletis habetur, reduxerunt Vitruvius, Apuleius, Solinus, Lactantius, Mamertinus, Ammianus, Macrobius.

854. Boher. Prior, pernoscere.

855. Cui nosse, qui sensu hebes est, id est, quia nulla potest creatura intelligere omnem sapientiam, nisi solus Deus, I.

856. Factura, Dei, I.

857. Collige, intellige.---De simili, ratione.---Sitne haec factura, utrum sit haec factura, an non? creatura, an creator? I.

858. Manus, manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me, I.

860. Digesta, ordinata.---Vola, medietas palmae: inde involare dicimus, quia quidquid involamus, in palma recondimus, quae Graece THENAR dicitur, I.

861. Claudere, claudebat.---Tendere, tendebat, I.

863. Incircumscriptus, inlocalis, I.

865. Speciem, figuram, I.

867. Flatu, insufflavit in faciem eius spiraculum vitae, quasi ore Deus animam insufflasset homini, I.

870. Si non est, etc., consequentia ista sic melius legitur, si de antecedenti fiat consequens hoc modo: si anima, inspirante Deo facta, non est factura oris flantis Dei, neque caro nostra factura est manus Dei formantis. Sed caro nostra est factura Dei manus. Ergo et anima nostra est factura Dei oris. Ut sit locus ad deductionem consequentis, Prag.

871. Coepta, inchoata, I.

872. Inque locum, in corpus, I.

874. Cohibere, claudere, I.

876. Titubare, errare, I.

877. Vitiosum, animae, I.

878. Decidit, cadit, I.

879. Maiestas, Dei. Deitas.---Ostendite, dicite, I.

880. Lapsam, in peccata, in peccatis.---Gratia in baptismate, I.

855. Prag., non bene, posse pro nosse.

857. Vatt. A, Q, Rat., Egm., Palm., Urb., dissimilis, scilicet collige, dissimilis sitne haec factura. Melius collige de simili, hoc est ratione, ut Iso exponit. Vat. A contra carminis regulas, futura pro factura. In Rat., creanti. In eod. Rat. replicatur hic versus, ut in plerisque optimis invenitur, et eadem manu. Nimirum Collige dissimilis sitne haec factura creanti. Collige de simili, sitne haec factura, creavit; et in hoc secundo supra creavit aliter creanti. Alex., collige dissimili, lege de simili. Argumentum DE SIMILI est: sicut corpus digitis Dei (qui tamen proprie non habet digitos) formari dicitur, ideoque factura est, ita anima, quae oris divini fertur opus, pari ratione factura est.

860. In exemplari editionis Aldinae bibliothecae Sapientiae sciolus aliquis monuit, pro vola legendum sola, hoc est, terram. Involare a vola dictum, quod ait Iso, tradidit etiam Isidorus lib. XVII Etym., cap. 7.

863. Put., incircuminscriptus, non probo. S. Hieronymus in Lament. Ierem. cap. I: Membra hominis, sicut et affectus humani tropice Deo ascribuntur, non proprie, quia incircumscriptum lumen, et immensa maiestas lineamentis corporis circumscribi non novit.

864. Prag., oculis; caeteri animis.

869. Prudentius videtur accipere rudis pro novo, recenti. Vide hymnum 3 Cath., vers. 133.

871. Aliquis addi volebat et post anima, ut metro consulatur. Carmen recte sine et procedit.

875. In Mar. videtur esse quid tam.

877. Ald., triste, corrige tristem.

878. Ald., Vat. A, meliores Heinsiani, Fabr., Weitz., Egm., Recidit in poenam. Gis., Bong., Widm. Vatt. B, Q, Rat., Prag., decidit in poenam. Mar., in poenam recidit. Non male recidit in poenam. Articulus re saepe producitur in reducere, refugere, recidere, referre, et similibus. Vide Gifanium Ind. Lucr. in re, et in recidere, reducere, refugere. Alex., Urb., et alii legunt reccidit. Malo decidit.

879. Weitz., vetustiores Heinsiani, Gis. ad oram, Mar., Rat., animae; alii anima cum Alex., quod melius puto.

880. Ald. et plures Heinsiani, mundat; alii cum Put., Thuan., Wid., Gis., Weit., ut puto, inundat. In Widm. supra, nudat: Alex., mundat. Vat. Q, lavat, repugnante metro. Quod ait Prudentius, post Adae lapsum novam gratiam Christi mundare, arguere potest ipsum credidisse Adamo praestitam fuisse gratiam, quod non solum S. Augustini principiis valde cohaeret, ut ait Teol., sed etiam ad dogmata fidei pertinet. Gratia vero Christi nova est et inundans, quia maior, validior, efficacior, potentior est quam gratia Adamo ante peccatum collata. Cum enim liberum arbitrium minime quidem amissum, et exstinctum fuerit in praevaricatione Adami, sed viribus tamen manserit attenuatum et inclinatum, consequens est ut necessaria sit maior gratia in statu naturae lapsae quam in statu naturae integrae. Haec clara sunt: neque ad Prudentium illustrandum opportunus est difficillimus S. Augustini locus ex lib. de Corrept. et Grat., quod primo homini datum fuit adiutorium, per quod posset, ac sine quo non posset permanere, si vellet, non quo fieret, ut vellet: nunc vero per Christum datur adiutorium, sine quo permanere non possumus, etiamsi velimus, et tantum, ac tale, quo fiat ut velimus. Quam distinctionem adiutorii, sine quo non et adiutorii, quo nunquam satis intellexi, quamvis in ea enucleanda multas horas consumpserim. Neque id fateri pudet in tanta discrepantia interpretationum. Quin imo censeo, hoc loco novam gratiam esse baptismum, quo homo renascitur. Gratiam Christi Cyprianus et alii vocant baptismum. Post haec edita quidam theologus cum iudicium suum de meo opere honorificum publice exposuisset, et hanc ipsam meam interpretationem approbasset, sermonem esse de baptismo, qui gratia Christi a SS. Patribus, et in actis martyrum saepe dicitur, plura addidit de Augustiniana distinctione auxilii quo et auxilii sine quo non. Existimat, hac distinctione confirmari meam interpretationem. Sed cum Prudentius loquatur de baptismo, aut de gratia habituali quae in baptismate infunditur, ut clare explicat vers. seqq.: Christique inopem nova gratia mundat, Spiritus et sanctus baptismate iustificatam Nobilitat, oporteret, ut S. Augustinus illa sua distinctione gratiam habitualem, non vero gratiam actualem, comprehendisset: quod, ut opinor, theologus iste non fatebitur. Dixeram verba Prudentii nulli difficultati esse obnoxia, in exponenda vero distinctione Augustiniana theologos inter se maxime discrepare. Reponit theologus nullam apparere difficultatem, nullam obscuritatem, si animo quieto et sedato verba S. Augustini legantur, et cum aliis conferantur quae idem S. doctor dixit eod. lib. de Corrept. et Grat., eod. cap. 12. Nucleus huius responsionis est, tot theologos, qui de natura gratiae actualis diversa systemata defendunt, adeoque diversas interpretationes distinctionis Augustinianae expromunt, aut quieto et sedato animo verba S. Augustini non legisse, aut ea inter se non contulisse, his videlicet exceptis qui cum laudato theologo in systemate gratiae adornando consentiunt. Non equidem invideo, miror magis, undique totis Usque adeo turbatur agris. Quid ergo? inquis: nonne Augustinus doctrinam gratiae clare explicuit? explicuit certe omnium maxime, et quam fieri potuit clarissime doctrinam catholicam de necessitate et efficacia gratiae; at consecutiones, quas ex verbis Augustini ad diversa systemata gratiae informanda plurimi theologi catholici (ut mittam nunc haereticos) deducunt, cum omnes pro se evidenter facere Augustinum clament, quis mihi iure succenseat, si negem Augustinum clare explicuisse? Quod si a me quaeras quaenam mihi clarior aut probabilior interpretatio distinctionis Augustinianae videatur, respondebo, ita mihi probari Petavii explicationem, ut alias aliorum catholicorum non despiciam. Petavius igitur, in Elencho Theriacae Vincentii Lenis cap. 22 et seqq., adiutorium sine quo non exponit de sola perseverantia, sive perseverante gratia. Eamdem interpretationem multis rationibus gravissime confirmavit in dissertatione de adiutorii sine quo non. et adiutorii quo vera germanaque notione ab Iprensibus praestigiis vindicata: ubi notat Iansenium tanti hunc locum Augustini fecisse, ut pene ducenties repetierit, et nullum aliud fundamentum suae sententiae substruxisse videatur.

882. Nobilitat, nobilem facit.---Famulae, animae, sibique servienti, Iso.

883. Quod, decus.---Meritis bonis.---Meritisque, malis, I.

884. Absurde, inconvenienter, incongrue.

885. Fonte, Christo, I.

886. Nunc, aliquando.---Obsequio, in obsequio Christi, id est pro servitio suo propter obedientiam, I. Bono opere, Vat. A.

887. Calcat, supplicia, I.

888. Miraris, o Homuncionita.---Coactam, Confirmatam, solidatam, vel collectam, I.

889. Sortita est, accepit, consecuta, vel adepta est, I.

890. Caducum, corpus; I. Corpus humanum. Vat. A.

891. Tabifluae, defectivae, mortiferae, sordidae, I.

892. Non genitus, sicut Filius, I.

881. Vocabulum theologicum iustificare a SS. Patribus sumptum. Animam autem baptismate iustificari fides nostra tenet. Vide concil. Trid. sessione 6, de iustificatione cap. 4. Mentem iustificam dixit Catullus.

883. Ex eo quod anima bonis operibus gratiam assequatur et retineat, malis vero amittat et perdat, arguit, neque Deum esse, neque Dei partem. Vide glossas.

888. Mutatio et varietas stirps est et origo peccati. Gregorius Nyssenus lib. Catech,; cap. 6: Omne quod creatione productum est, mutationi est affine.

891. Nonnemo legit gratis male pro cratis. Alius in editione Aldina bibliothecae Alexandrinae corrigebat tabifice (sic). Corpus vocat cratem tabifluam. Vide hymnum 8 Cath., vers. 59, et hymnum 11 Perist. vers. 57: Ungula fixa cavis costarum cratibus altos Pandere secessus et lacerare iecur Non enim cavae hae crates significant instrumentum quo martyres cruciabantur, ut quidam doctissimus antiquitatum ecclesiasticarum scriptor affirmavit. Avitus Prudentium imitatur lib. I: Diffundit duplicem costarum ex ordine cratem.

892. Plures olim fuerunt et nunc etiam sunt quaestiones de natura angelorum, quae videri possunt apud theologos et auctores controversiarum. Prudentius ait eos factos fuisse, quocunque demum modo fuerint facti: id satis esse, ut possint peccare. Hoc ipsum astruunt theologi, nullam esse creaturam impeccabilem; ita enim loquuntur. Vide S. Augustinum lib. III contra Manichaeos, cap. 12, et concil. Bracar. I, can. 5: Si quis animus humanas, vel angelos ex Dei credit substantia exstitisse, sicut Manichaeus et Priscillianus dixerunt, anathema sit.

893. Cham., mendose, sit factor.

895. Heinsius in Oxon. haec perspicua esse vidit: Ac genitor, genitusque, Deus Pater, et Patre natus. Ita etiam in Pragen. Eodem pertinent Rat. et Mar., at genitor, opinor pro ac genitor; sicut etiam Egm., Put., agenitus: quanquam alii magis accipiunt pro ingenitus more Graeco. Alii plerique ingenitus, ut innatus, insubiectus, quod exstat etiam in Mar. supra pro diversa scriptura, Alex., Urb., Vat. Q, et placuit denique Heinsio, quia ingenitus vox est apud SS. Patres valde usitata.---Fortasse melius distingues ingenitus genitusque, Deus Pater et Patre natus, quam distinctionem scriptura codicis Oxon. confirmat.

896. Exceptus, sequestratus, separatus, I.

897. Inviolatus, insons.---Agit, valet, vivit, conversatur, I.

898. Exsortem, expertem.---Crucis, passionis, cruciatus, I.

899. Immunem, securam, incapacem, I.

902. Collata, coniuncta, a Deo creata.

903. Ut pote, sicuti, quasi.---Liquido, puro.---Naturae, divinitatis, I.

904. Habitus, ornatus.---Superoque, de superno. ---Sereno,serenitate, I.

905. Arvo, terrae, I.

906. Illecebris, delectationibus, I.

907. Volutabris, sordibus.---Ignem, animam, I.

911. Exin, deinde.---Tincta, polluta peccato, I.

912. Infecit, maculavit, violavit, I.

913. Ortu, in nativitate, I.

915. Traduce, transmissione, origine, traductione, I.

916. Fons, origo, Vat. A.

917. Sanguinis, seminis.---Cui, sanguini, generi. ---Propagine, generatione, procreatione, I.

918. Pariunt, gignunt, I.

919. Natura, animae; Deus.---Suum, proprium. ---Quo, opere.---Anhelent, desiderent, I.

920. Vascula, corpora.---Coactis, membris, vasculis, corporibus solidatis, I.

922. Figmentum, corpus, Vat. A.---Illa, peccatrix, I.

923. Veterno, peste, peccato, I.

896. In Vat. A corrector antiquus, et eiusdem fere aevi, erasis prioribus, posuit Spiritus et sanctus, et supra charactere minutissimo solus et exceptus, cum glossa, separatus, sequestratus.

897. Vat. A, sensit; melius, sentit.

898. Egm. a manu prima, disce pro dic.

899. In Ald. deest a post vacuamque. Quamvis enim propter duas consonantes dictionis sequentis produci posset que, tamen mss. codd. habent a crimine.

900. Prag., Qui peccare; caeteri quae, scilicet, anima, nam sequitur ipsa versu seq.

901. Cellar. ed. 2, conditor, male.

902. Potiores, viviscere; alii, vivescere. Rudem limum dicit, ut supra vers. 869, rudi munere pro novo.

903. Rat., natura, male, pro naturae.

904. Aldi error est superque expressa.

907. Volutabra sunt loca coenosa, ubi sues et apri volutantur. Ignem vocat animae puritatem et splendorem, ut saepe alias.

914. Peccatum originale, quod Pelagiani negabant, clare explicat et astruit.

915. Notatur error eorum qui docebant peccatum originale ea ratione in Adami posteros traduci, quod non solum corpus, sed etiam animae ex Adamo propagarentur. Qua in controversia valde dubius haesit S. Augustinus, quod difficile ipsi videretur, ut anima in corpore tanquam in vase vitiaretur, nisi ipsa vitiosa ex Adamo traheretur. Nunc certum est apud omnes catholicos, animas non transfundi ex Adamo, peccatum vero originale vel ex eo solum contrahi, quod homines ex semine Adae propagati nascuntur, in quo tanquam in capite omnes peccaverunt.

919. Sich., Gis. 1 edit. ad oram, Vat. Q, Heins., Cel., Teol., Cham., Pal., Bong. a prima manu, quod. Heinsiani omnes, itemque nostri mss. et editi, etiam Alex., et Urb., quo. Teolius Chamillardum accusat, quod typographico Heinsianae editionis mendo deceptus nihil hic viderit. Contra ego puto Chamillardum optime vidisse quod in Heinsio scriptum exstat. In versibus editionis Heinsianae nullum mendum typographicum deprehendo: in notis vero error est corpora pro vascula, qui ad rem de qua agimus non pertinet. Et Heinsius ipse in fine notae ait, in Thuan. pro vascula legi vincula, quod recte illi displicet. Iam Heinsii mos in notis explicandis est, ut lectionem quam in Giselino reperit, primum ponat, tum eam aut reiiciat, aut defendat. Hoc igitur loco sic ait: QUO PARVULA ANHELENT, sic nostri omnes; at in duobus Weitzianis, QUOD ANHELENT, idque marginem editionum nonnullarum occupavit: probe, sic supra: Variis Siloa refundit Momentis latices, nec fluctum semper anhelat, etc. Chamillardus legit et legendum ait quod anhelent, idque marginem editionum nonnullarum occupavisse. Teolius ait Weitzium voluisse QUO ANHELENT, uti etiam habent editiones aliquot. Weitzius ita certe edidit, quod etiam exstat in plerisque veteribus editionibus, sed duos codices indicavit, ubi legitur quod anhelent, et id revera exstabat ante Heinsium in margine nonnullarum editionum. Caeterum verum quidem est, anhelare cum accusandi casu reperiri apud Prudentium et alios; sed non aeque certum, hoc loco poetam accusandi casum voluisse, nam sequitur: vitalisque adsit scintilla coactis, scilicet quo adsit.

922. De voce figmentum plura Cellarius in Latinitate restituta saeculo aeneo ex Apuleio, Ammiano, Cypriano, Aulo-Gellio, Macrobio, Minucio Felice, Lactantio, Tertulliano, Spartiano: qua voce pro re facta et creata eleganter usum Prudentium monet. Allegat etiam antiquius testimonium Asconii Pediani.

923. Ald., Put., Oxon., Alex., dicitur. Vat A, Mar., Rat. a prima manu, Urb., Weitz., ducitur. Heinsius suspicatur diditur. Gifanius Ind. Lucret. pag. 436, de incisione seu inciso loquens, ex vet. cod. legit dicitur illata, quod rectissimum putat. Mar., in loco; Rat., in toto pro in luto, ut explicat Mariettus, nam saepe o habet pro u. Egm., illuto. Urb. et Alex. a prima manu, in luto. Metro repugnat in luto Alex. a secunda manu illoto. In Vat. B erat, ducitur in luto, sed factum dicitur in luto, in Vat. Q, illuto, quod retineo, a verbo illuo, a quo etiam est illuvies paulo post, quamvis recentiores malint illoto. Pro illuto nonnulli scribunt inluto. In Arnobio lib. I adversus gentes legitur, Qui per altissimos gurgites pedem ferebat inlutum.

924. Inde, de baptismate.---Generatio, baptismi, I.

925. Illuvies, immunditia, pollutio, macula, I.

926. Perfusi, sacro lavacro, I.

927. Materiam, occasionem, I.

928. Sodali, corpori, carni, I.

929. Incentivum, incendium.---Ambas, naturas, animae et corporis, I.

930. Mente sub una, sub una voluntate, I.

932. Crucibus, poenis, I.

933. Innocui, quia solus ille sine peccato fuit, I.

934. Expositam, manifestatam, liberatam, I.

935. Expositam, datam, expertem, vel iactatam.---Contactibus, pollutionibus,.

936. Intemeratus, integer, I.

938. Prosapia, generatio, I.

939. Satelles, sequax, I.

941. Cassis, vacuis, inanibus.---Nervis, sine fortitudine, I.

942. Concideret, caderet.---Sterilis, inanis, scilicet illa mors.---Fomite, nutrimento, I.

944. Pastus, genitus, I.

946. Arida, mors, I.---Pastum, peccatum, Mar.

947. Suscipe, honora.---Inculpabile, sine culpa, I.

949. Invidiam, iniustitiam, I.

924. Pelagianos, negantes peccatum originale, refellit ex baptismo, quo renascimur, utique mortui per peccatum, quod ex Adami crimine contraximus. Vide S. Augustinum et theologos.

927. Fomes peccati in carne est, et in carne etiam post baptismatis lustralem undam remanet. Nihilo tamen minus anima ipsa peccat, quamvis a concupiscentiae illecebris ad peccatum trahatur: quia et libere peccat, et saepe concupiscentiae vim acuit et accendit. Hinc poena corpori et animae sapienter est constituta.

928. In Prag., sodale; in Rat., sodalis.

929. In nonnullis edd., impleat; corrige implicat. Incentivum adiectivum Varronis est, substantivum auctoris panegyrici Constantino dicti, Hieronymi, Symmachi, Ammiani.

931. Animam igne torqueri, quamvis sit spiritualis, docent SS. Patres et theologi, quanquam nescio cur haec consuetudo invaluit, ut theologos a SS. Patribus discernamus, nec theologorum nomine vulgo SS. Patres comprehendamus: nam hi maxime veri sunt theologi. Sed, ut aiebam, quaestionem de igne quo animae cruciantur utrique agitant, et nonnihil a nobis ea de re dictum est in proleg. num. 167.

932. In Vat. A recte factum crucibus ex cruciatibus, quae est glossa. Nam crucem, et affigi cruci pro cruciatu et cruciari accipi, dicam ad hymnum S. Laurentii, vers, 21. Heins., Cham. mendum nos librat.

933. Gifanius ex veteri codice gestatur pro gestator. Non sequor.

935. Prag., expositam contractibus, ut vers. 989. Melius contactibus pro contagione. In Rat. recens sciolus pro Iesus posuit ipse.

938. Adest hic versus in Mar., Vat. Q, Prag., Rat., et quidem sine litura et eadem manu, in plerisque Weitzii, in Giselino et aliis. Abest. a Put., Thuan., Oxon., Tor. duobus, Ald., Pal., Urb., Alex.

939. Alex., quidquid in membris, fortasse quidquid et in membris.

940. Weitz., Gis., Gall., Tornaes., Rat., homini. Plerique et vetustiores, hominis, quod longe melius est.

942. Egm., Put., et Pal., conciderent steriles, quod non intelligo. Alii, concideret, sterilis peccati fomite nullo, hoc est mors, quae ipsa sterilis dicitur: nam sequitur mors alitur culpa.

945. Ut supra hymno Exsequiarum, vers. 17 et 18, abolere mortem, ita nunc mortem consumi in corpore Christi.

947. Vat. A et B, suscipe. Mar., Ald., Weitz., Gis. et plerique suspice, quod sensui magis congruere videtur.

948. Put. pro virtutem habet naturam. Contra stant Alex., Urb. et alii nostri cum Vat. Q et editis.

950. Heinsiani omnes vetustiores, Gif., Alex., Urb., Vat. Q. Rat., Weitz., abscidere. Alii, abscindere. Nihil minus cogitaveram, quam ut hoc loco de cultu, et festo SS. Cordis Iesus, quod publica auctoritate Romae innumerisque aliis in dioecesibus celebratur, verba mihi essent facienda, praesertim cum iam pridem causa finita sit. Sed omnino tacere non licet, quandoquidem recens interpres male Prudentium intellexit, subiecta hac nota verbis illis, CUM CHRISTO ABSCIDERE QUIDQUAM: Haec, inquit, velim, attendant nonnulli ex hodiernis SS. Cordis Iesu cultoribus, ne dum vividiorem in se ipsis et in aliis erga Christum Iesum affectum excitare student, corpus eius, et carnem dividentes, et in frusta secantes, oculisque subiicientes, violatae unitatis et integritatis rei peragantur. Ego vero maxime attendo et video, Prudentium nequaquam agere de Christi corpore, sed Christi nomine intelligere Verbum, et divinitatem, ut vers. 29 Apoth.: Hoc vidit princeps generosi seminis Abram, Iam tum dignati terras invisere Christi Hospes homo, et saepe alias. Probat autem Prudentius animam non esse portionem Dei, cum Christo abscidere quidquam, Et resecare Deo partem, vel carpere tantum Numen non liceat. Hic enim erat quorumdam haereticorum error, animam esse partem substantiae Dei, qui nunquam somniarunt affirmare animam esse particulam corporis aut carnis Christi. Igitur aut Prudentii mentem recens interpres non est assecutus, aut tota eius argumentatio huc denique recidit: Prudentius ait divinam naturam resecari non posse; ergo qui SS. Cordi Iesu cultum exhibent, et eius imagines quales in ecclesiis fidelium venerationi exponuntur, aut pingunt, aut pingi iubent, aut ita pictas adorant, corpus Christi et carnem dividunt, et in frusta secant oculisque subiiciunt, adeoque violatae unitatis et integritatis rei peragi possunt. Nemo, opinor, huic consecutioni favebit, nisi si malae causae peius patrocinium in aliquo advocato quaeratur: nam theologus praeceptor, qui sua studia cum Advocato coniunxit, minime potuit discipulum docere hanc arguendi rationem. Verum haec satis, quod attinet ad Prudentium: alia (si tanti est semisopitas quaestiones excitare) dabunt Tetamus et Marquezius, quibus adiungere libet Mozzium in opere quo SS. Cordis Iesu cultum strenue vindicavit sub auspiciis fidelissimae reginae Lusitaniae Mariae, cuius pientissimae feminae in hoc cultu promovendo pietatem, clarissimis monumentis testatam et praestantissimorum artificum manibus consignatam, nulla delebit oblivio.

953. Operae pretium, necesse vel congruum, I.

954. Prodere, detegere.---Atomi, dicunt haeretici, quod omnia quae sunt, ex illa inanitate formata sunt quae erat ibi ubi modo est aer, et ex atomis quatuor elementa formata. Et inde omne corpus phantasma, PHAINO, appareo; inde phantasmata falsae imagines, quae hominibus apparent.---Minuta, gracili, I.

955. Cassa inutilis, I.

961. Mera, pura.---Falsi, falsitatis, I.

962. Membris, an, I.

963. Ventosa, inani, Vat. B.

964. Inveteratis, in veteri homine conceptis, I.

970. Carnea, membra, I.

972. Fido, veraci.---Monebat, interrogabat, I.

973. Paterna, superna, I.

953. Ante hunc versum titulus est Adversus phantasmaticos, qui Christum negant verum hominis corpus habuisse. Ita Vat. B, Mar., Hat., Ald., Gis. 1 edit., Weitzius et alii. In Alex. et Vat. A deest hominis. In Urb., Explicit Apotheosis adversus omnes haereses, incipit adversus Manichaeos. Alii simpliciter, Adversus Phantasmaticos, quod margini Giselinus 2 edit. apposuit. De Manichaeorum haeresi multa historici, et passim S. Augustinus in libris adversus eosdem. Inter alios hunc errorem defendebant, quem nunc describit et evertit Prudentius.

954. Gifanius in Indice Lucret., verbo ATOMI, miratur, tam studiose vitasse Titum Lucretium hoc uti vocabulo: Credo, ait, quia versus leges non admitterent facile. Sed Gifanius ipse agnovit Lucilium lib. XXVII hac voce usum fuisse: Idola, atque atomos Epicuri vincere volim. Graecissans, inquit Gifanius, id fecit Lucilius: quasi vero vox Latina sit atomus. Praetereo Ausonium, Apollinarem Sidonium, aliosque, in quorum carminibus id nomen inseritur. Nonnulli prosodiae scriptores a in atomus longum indicant: alii non solum breve pronuntiant, sed veram regulam tradunt, in compositis Graecis praepositionem a corripi, ut in atheos, apathos. Putant aliqui Iudaeos dictos apellas, quasi sine pelle, et nihilominus recte corripi primam ab Horatio, Credat Iudaeus apella. Opportunius idem Gifanius observat atomos e sententia Epicuraeorum esse prima rerum corpora, quae nunquam sint visa, sunt tamen, et instar minutissimorum pulvisculorum, in sole vagantium, in inani iactantur, non vero sunt ramenta illa quae in sole volitant.

956. Mar. a prima manu, at similis, male.

958. Cavam pro inani, pulchre. Paulinus Epith. Iulian., cava mundi gloria.

960. Prag., ad primum. Lege ac.

763. Vat. A, fixerit, male, pro fingeret. Aldus, mendose, ventos ac pro ventosa.

964. Rat. a secunda manu, inveteratis. Prag., dum pro cum.

965. Peccata remittere phrasis ecclesiastica ex vulgata versione Bibliorum, et analogia similium, remittere poenam, etc.

966. Saepe in Evangelio Christus filius hominis dicitur. Cur, inquit Prudentius, nisi ut eum verum esse hominem intelligamus?

967. Ald., Gis., Mar., et solvere.

968. Vide Matth. cap. IX.

971. In Vat. A haec voces hominis quid filius esset additae sunt recenti manu, prioribus abrasis. In Thuan., quod filius. Id Heinsio placebat, quia iam praecessit quid. Nostri, Alex., Urb., Vat. Q et alii quid habent; nec mutari necesse est.

973. Sich., Widm. supra, Bong. ad oram superna. Alii melius, paterna. Ald. et Tornaes., male, secum pro se cum.

974. Weitz. et Gis. distinguunt quod si non; credo, fefellit.

975. Put., Manichaee, requires.

976. Scripti et editi agit. Aldus ait, quod non displicet: nam de mendacio, et paulo ante Nonne fatebatur, etc.

977. Mendum, falsum hic pro mendacio. Sed menslam in scriptura; unde emendare dicimus, mendam de libro toilere, I.

978. Lubricus, serpens, Vat. A.

980. Furor, insania, I.

981. Lacero, lacerato, I.

982. Latranti, tibi, I.

983. Notat, scribit, I.

984. Sex septena, sex septem, quadraginta et duo, I.

985. Venam, ordinem, I.

986. Stemmata, generationes, vel circulos.---Filo, positione; filum appellat genealogiam ipsam hebdomadis, I.

988. Qui, numerus.---Annum, iubilaeum, I.

989. Contractibus, peccatis.---Illaqueata, decepta, quae diabolus illaqueaverat, Christus veniens remisit. Iso.

990. Hominemque, omnem hominem.---Hominis, Christi, I.

991. Limus, humana caro, quia nondum septima hebdomada completa erat in Christo.---Mortalis, per peccatum, I.

993. Septem, in septima requie, I.

995. Sabbata, requiem, quia sabbato Christus requievit in sepulcro; per quod perennis requies tradita est nobis, I.

997. Quam, carnem.---Bis terna, sex, I.

1001. Recensita, numerata, I.

978. In Mar., obicis cum unico i. Ita fuit in Aldo, qui postea mutavit in obiicis. Hoc loco lubricus valet phantasticus, ut illico explicatur. Pro fallaci. Virgilius lib. XI: Nequidquam patrias tentasti lubricus artes.

980. Ald., Vat. A, obmutisce. Aldus secundis curis reformavit obmutesce.

982. Audax corrector in Rat. fecit Mattheus latranti obstat, putabat scribi debere Matthaeus, ut revera est in Aldo, Cham., Teolio, sed contra metrum. Alii ergo cum Vat. Q, Latranti obsistit Mattheus, rabiemque refellit, ut dissyllabum sit Mattheus. Mar. a prima manu, Bong. a prima manu, Sich. et Widm., obsistet. Mar. a prima manu, refellat. Giselinus edit. 2 ad oram, Latranti obsistit Matthaeus, et ora refellit, invitis codd. mss. In Hamart. vers. 404 similiter legendum est Chananeus, non Chananaeus, ut carmen constet.

986. Prag., stilo, et supra glossa, id est, filo. Hoc verum est; nam carmen non patitur stilo. De stemmate vide hymnum 7 Cath., vers. 81.

987. Sich., Weitz. et nostri, hebdomadae. Aldus, Giselinus et alii, hebdomadi, quod apud Weitzium habet Palat. Prudentius sex septena virorum nomina, quae Matthaeus numerat, interpretatur sex hebdomadas ex septem, quibus annus iubilaei constabat: Christus additus septimam hebdomadam complevit. Matthaei verba sunt cap. I, 17: Omnes itaque generationes ab Abraham usque ad David generationes quatuordecim: et ad David usque ad transmigrationem Babylonis generationes quatuordecim: et a transmigratione Babylonis usque ad Christum generationes quatuordecim. Hae sunt sex septenae generationes, seu sex septena nomina virorum. Sed notandum tamen, a S. Matthaeo solum recenseri ab Abrahamo ad Christum 40 viros; sive exciderit aliqua generatio, ut aliqui putarunt, sive idem homo bis censeatur, tanquam finis unius generationis, et principium alterius. Poeta numerum mysticum assumit, ut locus sit allegoricae interpretationi.

988. Plerique mss., placidum. Vat. Q, placitum. Teolius ex uno Vat. glossam adiicit: Iubilaeum, in quo per Christum omnia peccata dimittuntur. Giselinus notat, Chrysostomum interpretationem Prudentianae assimilem ad Matthaei locum cit. attulisse: nam allegorice numeros septenarios trahit ad sex dies, quibus creatus est orbis, quos appellat dies operum, laboris et miseriarum, a quibus Christus nos liberat et exsolvit. Iudaei celebrabant diem septimum, qui sabbatum erat, annum septimum, qui annus sabbaticus dicebatur, et annum iubilaei, sive remissionis hebdomade septima annorum, scilicet anno quadragesimo nono mense septimo. Vide Levit. XXV. Putat nonnemo poetam respicere ad annum placidum Isaiae LXI, 2. Ita quidem censeo; sed ab ipso Isaia indicatur annus iubilaeus, qui typus fuit anni Christiani seu temporis evangelici.

992. Rat. sine litura, ille pro Iesus. Mariettus ad vers. 1058 veretur ineptias recentis correctoris, qui ex IHC facile protuit facere ille.

995. Sabbatum accipit pro hebdomada. Perstat enim in eadem allegoria de hebdomada sexta et septima, quam Christus complevit.

998. Prag., noctis pro notis. Ald., tergum pro regum: mendosum utrumque.

999. Put., et Egm. a secunda manu, minus bene, de corde pro de carne.

1000. Rat., Oxon., Rot., Torr. duo, hominem; non placet Heinsio. Melius certe est hominum cum optimis. In Alex. tamen homines, qui est error.

1001. Nonnulli veteres scribunt recenseta, ut Vatt. B, Q, Mar., Rat. Ita etiam Aldus excuderat: sed emendavit recensita. In Vat. Q, numerandos; corrupte.

1002. Prag., male, quod; lege quid. Ald., Egm., Noms., vocabulo Graeco Latino, sanctilogus pro sanctiloquus. Sich. restituit germine, cum alicubi invenisset sanguine. Aldus quidem germine excuderat. Hucusque habet Vat. B, caetera desunt. In Marietti codice est glossula, quae fere evanuit, sed indicare videtur, plures quam septuaginta a Luca recenseri. Prudentius septenos decies et duos, id est septuaginta duos Christi progenitores ex Luca colligit fuisse. Invenio autem in Luca septuaginta quinque a S. Iosepho ad Adamum usque, utroque comprehenso poeta, ut mysticam interpretationem adhiberet de 72 discipulis in hoc numero constitit. Fortasse S. Iosephum et Adamum noluit hoc numero comprehendi, neque Cainam, a Mose omissum, de quo disputant interpretes. S. Augustinus serm. 83, alias 15, de Verbis Domini in Luca, 77 generationes a Christo usque ad Adam astruit, ut ex hoc numero mysticam explicationem confirmet. De ipso discipulorum numero diversae sunt sententiae, nam alii et Prudentius ipse in Dittochaeo 70 fuisse dicunt.

1003. Seriem, ordinem.---Nepotis, Christi; qui fuit nepos prophetarum, et patriarcharum, I.

1005. Septenos decies, septeni decies sunt septuaginta, I.

1007. Retexit, Lucas aperuit, I.

1008. Actus, ductus, Iso.

1009. Mixtim, copulatim, I.

1018. Irritus, vanus, I.

1020. Me, hominem, I.

1022. Monumenta, recordamenta, facturam, Iso.

1023. Luteum, lethaeum, id est mortale.---Consciscere, adipisci, vel assumere, I.

1025. Vas, corpus Adae.---Arvo, a terra, luto, I.

1026. Inertis, mortui, I.

1029. Humi, limi, I.

1031. Haerentis, glutinosae, I.

1033. Edifa, creata, I.

1035. Os, faciem, corpus, vultum.---Fabro, fabrili. ---Figmine, formatione, I.---Fabro, fabrili, magisteriali, Rat.

1003. Aldus, ait, non bene, pro agit. Prag., male, nepotes. Legi debet nepotis.

1004. In marg. exemplaris edit. Colon., per quae. Legendum est perque. Mar., Vat. A, Prag., Rat., cursu; melius cursum.

1008. Ad marg. edit. Colon., auctus ad usque, male.

1009. Ald., mixtum; alii, mixtim.

1010. Adam filius Dei per Christum recte a Prudentio dicitur: nam certum est salutem aeternam consecutum fuisse. Aliqui hac ratione tuentur quod in quibusdam Bibliis Adam filius Dei in generatione Christi enarranda vocatur. Sed vera lectio est, Adam, qui fuit Dei, hoc est, a Deo solo creatus, et non alterius hominis filius. Hunc versum ita aliquis interpretatus est: Fitque Dei summi (Filius) per Christum filius Adam; quia scilicet Verbum caro factum est, et natura humana evecta est ad unionem hypostaticam. Sed praeterquam quod sensus implexus est, Prudentius in gignendi casu dixisset Adae, ut alibi Abrae, Abrahae et Adae.

1011. In Ald., ob menda est pro ab, Oxon., Ald., Gis. in textu, aliique vulgati, pingas. Nostri, Weit., Heins., fingas.

1012. Aldus, Levi, Iuda, Simeonem. Mar. et alii, Levin, Iudam, Simeona.

1016. In nonnullis vulgatis, perperam, sanguis perstabilis.

1020. Widm. supra, aut quid.

1023. Rat., indignumque putet. Glossa inepta est: luteum enim a luto dicitur.

1025. Heinsius scribit pertrectare.

1026. Rat., nondum corporeo a prima manu.

1028. Virgilius, vers. 301 lib. II Georgicωn: Tantus amor terrae. Animadvertit Weitzius. Ac sane elegans est hoc epiphonema, multo vero magis si Virgilianis verbis, non in hunc usum prolatis, expressum consideremus. Petavius de his Prudentii versibus non satis sibi constat; tom. I, lib. II, cap. 1, ait videri Prudentium sentire Deum in formando homine humanam induisse figuram, quam opinionem tenuit Augustinus Eugubinus. In opere vero de Opificio sex dierum tom. III, lib. II, cap. 1, melius explicat quid sit homo Dei manibus fictus, ut multi SS. Patres loquuntur, et manus ac digitos tropice et figurate intelligit. Descripsit, inquit, hoc elegantissimis versibus Prudentius, Tantus amor terrae, etc.

1029. In Rat., praepignus; et in Bong., molem: reforma praepinguis, mollem.

1031. Iubeo ut non est valde usitatum. Non desunt tamen auctores optimi qui ita sint locuti: idque ex Cicerone imitatos Prudentium, Victorem, Iuvencum, Aratorem, observat Barthius lib. XXXVI, cap. 16 Adversar.

1035. Ald., Gis., Rott., Widm. supra, Torn., Alex., et Urbinas, item Vatt. A, Q, flabro, Plerique Heinsiani cum Weitzio et Isone, fabro. Illud non displicet, et placuit Chamillardo. Ad vers. 778 dixi, saepe Prudentium confirmare, corpus esse opus dextrae Dei, animam oris: Finxerat hoc digitis, animam sufflaverat ore. Lactantius lib. II, cap. 13: Ficto enim corpore spiravit ei animam de vitali fonte spiritus sui. Caeterum totus hic locus pertinere videtur ad solius corporis effectionem: itaque rectius dicetur fabro quam flabro. Vetustiores optimi habent fabro. Vide glossas, et infra de limo: tractatus honora arte sacer fieret, etc. Teolius legit etiam fabro, sed non vere ait omnes Vatt. praeter unum habere fabro.

1036. Quorsum, unde, cur.---Limo, carni, I.

1037. Honora, honorabili, I.

1039. Decrerat, decreverat.---Incorrupto, virginali utero, I.

1040. Solo, carni Mariae, I.

1044. Nunquam solvenda, quae nunquam resolvitur, vel destituitur.---Caducam, mortalem carnem, I.

1047. Mihi solvitur, propter me moritur.---Mihi, propter me, I.

1050. Me, carnem.---Remeabilis, remeare, exire, I.

1055. Operis, resurrectionis.---Prodit, manifestat, I.

1056. Mori, Christum, I.

1057. Negato, quod nec Deus sit, nec homo, I.

1058. Magnificum, fecit, I.

1038. Vat. A, mendose, tactui nobilis pro tactu iam nobilis.

1039. Rat., decrevit quoniam. Prag., Pater pro Deus.

1040. Bong., Gis., velle; caeteri vellet melius. Summa capitum, quibus Manichaeos sive Phantasmaticos Prudentius oppugnat, haec est: 1^o Christum habuisse verum corpus, conficit ex muniis quae obivit, ex verbis quibus se hominis filium dixit; 2^o ex Christi genealogiis, arguens simili modo affirmari posse, Christi parentes aeria habuisse corpora, si Christi corpus solum fuit aerium; 3^o in eadem hypothesi negari pariter posse concludit, Christum nostrum esse redemptorem et servatorem; 4^o ex peculiari ratione, qua Deus hominem ex limo condidit, colligit id factum, quia aeternus eius Filius aliquando carne humana esset induendus; 5^o ex resurrectione.

1046. Ald., Pal., nec iam. Alii, ne iam, congruentius.

1047. Ex Epist. ad Rom. IV, 53: Qui traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter iustificationem nostram.

1048. S. Ambrosius lib. II de Sacram., cap. 6: Remedium datum est, ut homo moreretur, et resurgeret. . . . sed Christus invenit resurrectionem, etc.

1050. Ald., et tumulo pro e tumulo.

1052. Vatt. A, Q, Mar., Prag., Rat., Weitz., Alex., a prima manu, Urb. et alii, mendax in utraque necesse est sit Christus specie. Put., Ald., Pal. et alii, mendax in utroque necesse est sit Christus specie. Sed tunc melius cum Egm., mendax in utroque necesse est sit Christus species. Mihi magis placet, in utraque specie, hoc est in specie hominis et Dei, mendax et phantasma: quam lectionem Giselinus quoque approbavit. Bonon. parum apposite. Et phantasma Dei mendax, in utraque necesse est sit Christus species. Gallandius citat Aldum pro utraque, in quo lego utroque. Ego quidem nunquam in diversis Aldi exemplaribus lectionum discrepantiam inveni. Verum etiamsi haec varietas in diversis exemplaribus constaret, non tamen certum argumentum id esset, duplicis editionis Aldinae. Nihil enim facilius, quam ut inter excudendum verba aliquot, si libeat, mutentur, ita ut in eiusdem editionis exemplaribus variantes lectiones appareant; quod in antiquissimis Bibliis Moguntinis contigisse puto.

1054. Prag., male, ipse pro ipsa.

1055. Vat. A, mendose, haec pro nec. In Teolio metrum corruptum est, transpositis verbis Nec Deus verus est.

1058. Prag., ille pro Iesus. Vide vers. 992.

1059. Aldus mendose, et redit illa Dei iustus pro et redit? illa Dei virtus memorabilis est, ut.

1061. Rat., quique; Gis., quisqui'. Vera lectio quisque. Confer hymnum 7 Cath. vers. 216. Vat. A pro dicere habet discere cum glossa, id est credere.

1062. Vat. A, corrupte, ne maiestate.

1063. Titulum ante hunc versum non agnoscunt Boher. prior, Put., Alex., Urb., Vat. A: quod Heinsius probat, quia haec omnia ad Phantasmaticos referuntur. Nihilominus eum ascribunt alii veteres. Rat., De resurrectione carnis. Mar., De resurrectione carnis humanae. Ita Ald., Weit., Gis. 1 ed. Sed in edit. 2 Gis. ad oram, Resurrectio. Egm. ad marg., De resurrectione. Trithemius tanquam librum diversum hos paucos versus recenset.

1064. Veniam, resurgam, I.

1072. Hausit, consumpsit, I.

1073. Edax, consumens.---Veterno, morbo, I.

1075. Victa, a Christo.---Fraude, ne furetur aliquid, I.

1076. Curtum, debile, Iso.

1083. Minaces, quia solent mortem minari, Iso.

1066. Ostendit poeta, resurrectionem carnis futuram in eodem omnino corpore, in quo homo vixit. Ut enim traditur in concilio Toletano XVI, Christus eiusdem carnis, qua occubuerat, veritate resumpta surrexit, exemplum nobis sua resurrectione impendens, ut credamus, nos etiam resurrecturos in veridicae carnis substantia, in qua nunc sumus et vivimus. Inanem, et damnatam subtilitatem quorumdam de vera resurrectione, etiamsi corpus idem numero non sit, contemnamus.

1069. Ald., Vat. Q, Mar. a prima manu, Cham. male, removet.

1076. Aldus, voravit; melius alii, vorarit. Prag. male, forarent, vel foraret.

1078. Gisel., erit; caeteri, erat. Bong. et praestantiores Heinsiani, reddat. Palat., reddit. Ald., Weit., Gis., Alex., Urb. et alii nostri, reddet.

1079. Aldi error quodcunque. Heins. et alii interpungunt sorbuerat, quocunque modo. Alii melius, ut edidi.

1081. Ald., mendose, meo pro mea. Thuan., membra, credite sine et, quod metro non adversari dixi in proleg. Spiegelius Comment. hymn. Cathem. Omni hora ad vers. 94, Quo gravi carmine, inquit, et Christi, et carnis humanae resurrectionem Prudentius confessus est. Eumdem locum a Fabro sub nomine cuiusdam sanctorum in primo ad Paulum commentario advocari idem Spiegelius monet. Veram apotheosin Christi, sive deificationem hominis concludit Prudentius, exposita resurrectione, qua Christus, verus Deus et homo, resurrexit, et homines secum resurgentes coelo invehit.

1084. Bong., et atra; alii, tetra. Ex editis tantum vidi Cellarium, qui tenuerit et atra, et Teolium post Cellarium, quamvis Teolius ex Vatt. codd. nihil notaverit. Uterque Heinsio adhaerere solent; sed hac in re Heinsius cum caeteris sensit, neque ullam variantem lectionem observavit. Non dubito, quin verum sit tetra.

1085. Oxon., despicite. Ita Urbin. Alii, despuite; sed Put., Alex. et veterrimi scribunt dispuite. Ald., et surgens. In Vat. A, Finit Apotheosis, id est deificatio. In Mar., Finit liber Apotheosis. In Urb., Explicit contra Manichaeos.