| 1 | Est tria summa Deus, trinum specimen, vigor unus. |
| 2 | Corde Patris genita est Sapientia, Filius ipse est: |
| 3 | Sanctus ab aeterno subsistit Spiritus ore. |
| 4 | Tempore nec senior Pater est, nec numine maior: |
| 5 | Nam sapiens retro semper Deus edidit ex se, |
| 6 | Per quod semper erat gignenda ad saecula, Verbum. |
| 7 | Edere sed Verbum Patris est, at caetera Verbi, |
| 8 | Assumptum gestare hominem, reparare peremptum, |
| 9 | Conciliare Patri, dextraque in sede locare. [ 11. Populos, Domini.---Charisma, gratiam, vel donum.---Promptus, paratus, Iso. 12. Corpora, scilicet fidelium, I. 13. Secta, electio, I. 15. Cavemus, vitamus, Iso. 17. Vix, difficile, Iso. 18. Reflexas, tortuosas, I. 19. Perfidorum, haereticorum, I, Vat. A. 20. Polita, trita, I. 21. Obliqua, scilicet tam.---Divortia, dicta a divertendo, id est separationes viarum, I. 22. Orbitis, vestigiis viarum, I. 29. Libido, delectatio, I. 30. Pruriat, curiositatis vitio tentet, Iso. 33. Minutis, subtilibus, Mar.---Minutis, dialecticis subtilibus.---Ambagibus, circuitionibus, vel argumentis, I. 36. Plectiles, flexuosos, Mar.---Syllogismos plectiles, per insolubiles circumlocutiones, vel per contraratiocinationes subtiles. Syllogismus est contraratiocinatio, I. ] [10. Codex Bononiensis, fidelis, minus bene. 11. Primam in charisma etiam produxit Fortunatus lib. IV de S. Martino. 12. Prag., corpore; Wid. supra, tempora. Alii recte, corpora. Notat Chamillardus, Prudentium, contra haereticos disputaturum, sapienter praefationis loco posuisse catholicae fidei professionem, ut si quid forte fidei contrarium ipsi excideret, non sponte factum constaret. Equidem in his paucis versibus indicatum video a poeta, quidquid in Apotheosi fusius explicatur. Vat. A titulum huic secundae parti praefationis affigit: Prudentii liber I Apotheosis. Vat. B et Mar. nullum praeferunt titulum. Ald., Hymnus in infideles, quod Weitzius arripuit; plerique habent Alia praefatio. Neque ego hanc inscriptionem respuo, quamvis teneam, unicam esse praefationem, cuius prima pars hexametris, altera alio metro constet. In Paulino aliisque cernere licet unum idemque poema diversis carminum generibus compactum. Quaerit Prudentius in hac secunda praefationis parte Est vera secta? id est. Estne vera haec fidei regula, quam superioribus proximis versibus tradidi? 13. Giselinus margini apposuit Infidelium reprehensio, fortasse ut indicaret aliorum inscriptionem, Hymnus in infideles. 15. Vat. A, servamus pro cavemus contra carmen et sensum. Horatius lib. I, oda S, Cur olivum sanguine viperino cautius vitat. Sunt autem haereses viperinae, quia et nocent ut viperae, et latenter serpunt ut serpentes. 16. Vatt. A, B, I, Urb., Mar., Prag., Rat., Gis., Weitz., nescienter. Heinsius cum suis vetustioribus, praeterea Ald. cum Egm., Pal., nescientes, quod et Latinius, et gratius est. Adhaeret Bonon. et Alex. 17. Thuan. et Alex., distinguere pro discernere. Bonon., male, viam vix. 19. Veteres codices Vatt. A et B, Mar., Prag., Rat., scribunt competa. Vulg., compita. Salmasius, Plinian. Exercit. ad cap. 17, pag. 212, notat, in antiquissimis membranis Prudentii semper scribi competum; sunt autem competa loca, ubi multae competunt et concurrunt viae aut semitae. Veteres saepe e in i vertebant, et compito, pertisus, distisus dicebant. Hinc fluxit compitum pro competum. 21. In Vat. A, Oblica, quod recenti manu correctum est obliqua. Vat. B., Put., Thuan., Rotten., Prag., conserunt. Ald., Gis., Fabr., Weitz. cum Mar., Vat. A aliisque, conferunt. Heinsius amplexus est conserunt, cui Vatt. codd. astipulari ait Teolius, neque debuisse Cellarium quidquam immutare. Torrentius ex suis notarat Obliqua qua se. Discrepant alii, excepto Fabricio. 23. Rott. et Cauchius ex suis membranis, quae si quis errans, scilicet, quae divortia. Caeteri, quas si quis errans, sc. semitas, ut vult Heinsius, vel potius orbitas. 24. Alex., linquens. Metri obstat ratio. 25. Bonon., minus bene, ruit pro ruet. Vat. B, Mar., Rat., Prag., cadet. Mar. a secunda manu, Vat. A, Alex., Heins., Ald., Gis., Weitz, ruet; nullamque varietatem ex suis animadverit Heinsius. 27. Pro viatoribus viantes apud Apuleium, Solinum, aliosque eiusdem classis. S. Ambrosius hymno Aeterne rerum conditor ait, Nocturna lux viantibus. 28. Bonon., mendose, iter insequentis. 31. Prag., renuente metro, omnipotentis pro omnipollentis. De similibus vocabulis vide not. ad hymn. 3 Cathem., vers. 2. 32. Verbum iurisconsultorum lites calumniosae, quarum aperta est iniustitia. Lites et actiones improbae apud eosdem calumniae nuncupantur. 33. Menda Vat. A, mutis pro minutis. 34. Widm., Bong., Rat., Vat. B, Mar., Bonon., Ald. miro consensu errorem metri admittunt quisquis. De voce quisque hymno 7 Cath., vers. 216. Alicubi abest est post lingua. 35. In Bonon. desideratur ligantque, legitur autem solvuntque quaestionum. 36. Paschalis, de Coronis pag. 38, imitatione Graecorum captiosum concludendi genus syllogismos plectiles a Prudentio vocari existimat. Dominicus Aulisius, lib. II, cap. 30 delle Scuole sacre, eleganter syllogismos plectiles a Prudentio vocari ait, non quia similes coronis plectilibus, de quibus Plautus, sed quia similes retibus, quod ad officium quidem capiendi pertinet. Aristo Chius apud Laertium et Stobaeum affirmat, ratiocinationes dialecticorum similes esse telis aranearum, quae artem prae se ferunt, sed nihil tandem prosunt aut efficiunt. ] |
| 10 | Spiritus ista Dei complet: Deus ipse fideles |
| 11 | In populos charisma suum diffundere promptus, |
| 12 | Et Patris, et Christi virtutem in corpora transfert. |
| 13 | Est vera secta? te, magister, consulo: |
| 14 | Rectamne servamus fidem? |
| 15 | An viperina non cavemus dogmata |
| 16 | Et nescientes labimur? |
| 17 | Arctam salutis vix viam discernere est |
| 18 | Inter reflexas semitas. |
| 19 | Tam multa surgunt perfidorum compita, |
| 20 | Tortis polita erroribus, |
| 21 | Obliqua sese conferunt divortia |
| 22 | Hinc inde textis orbitis |
| 23 | Quas si quis errans, ac vagus sectabitur, |
| 24 | Rectum relinquens tramitem: |
| 25 | Scrobis latentis pronus in foveam ruet, |
| 26 | Quam fodit hostilis manus: |
| 27 | Manus latronum, quae viantes obsidet, |
| 28 | Iter sequentes devium. |
| 29 | Quid non libido mentis humanae struat? |
| 30 | Quid non malorum pruriat? |
| 31 | Statum lacessunt omnipollentis Dei |
| 32 | Calumniosis litibus: |
| 33 | Fidem minutis dissecant ambagibus, |
| 34 | Ut quisque lingua est nequior: |
| 35 | Solvunt, ligantque quaestionum vincula |
| 36 | Per syllogismos plectiles. [ 37. Captiosis, deceptibilibus, vel insidiosis.---Sycophantarum, calumniatorum, vel falsiloquorum. Sycophantas autem hac de causa appellatos dicunt, quod quondam iuvenes soliti erant in hortos erumpere, ficosque inde furari. Quam ob causam lege est constitutum, ut qui id fecisset, capite truncaretur; quam poenam qui persequeretur ob parvula detrimenta, sycophanta est appellatus.---Strophis, versutiis, vel fraudibus, reversionibus, I. 40. Infesta, gravis, vel importuna.---Dissertantibus, loquentibus, concertantibus, I. 44. Credere, credulitas, verbum pro nomine, infinitivus interpretatur per nominativum, I. 46. Vanitas, caecitas haereticorum, I. 53. Queis, interrogando, illos duos versus pronuntiat, vel quis, pro quibus, I. 55. Qui, nisi ille, I. 57. Interpolat, intermiscet, vel interseminat, Vat. A, Subripiat, vel subnubilet, Mar. Intermiscet, a polo tractum, Iso. 58. Aemulas, inimicas, steriles, I. 60. Colonus, Deus, Pater, I. 61. Fibra, radix, Vat. A. 63. Dolosa, vitiosa, vel lolia.---Farrea, triticea, I.---Vitiosa, lolia.---Farrea, triticea, Vat. Q. ] [37. Prag., male, ut pro vae. In editione Parmensi hoc et seq. vers. apponitur interrogationis nota, quae potius admirationis esse debet. Petavius in prolegomenis ad Theologiam elegantissimos dicit hos versus, quo elogio saepius Prudentium celebrat insignis hic theologus, nec contemnendus poeta. Interpretationem Isonis de sycophanta alii reiiciunt, qui sycophantam dicunt appellatum fuisse servum, qui ipse ficos comederat, in alium vero innocentem servum culpam furti mendaciis et calumniis coniecerat. Paschalis, loc. cit. pag. 35, cap. 11, observat, tortuosum, et subdolum genus loquendi dici strophas, quia primae coronae strophia vocabantur. 38. Vat. A, male, astutia pro astutiae. 40. Bonon., mendose, dissentantibus. Dissertator et disserto apud antiquiores non facile reperitur. Plinius tamen et Gellius utuntur nomine dissertatio, quamvis variant codices. Cato apud Festum disserto. 41. Egm. et Ox., dilegit. Pal., male, diligit. Vide hymnum S. Romani, vers. 609, et I Cor. I, 27. 43. Vat. A et Pal., neque pro deque, quod sensus postulat. Barthius lib. XVII, cap. 17: Advers., multis exemplis confirmat, de saepe esse superfluum, neque solum apud Prudentium, Tertullianum, Symposium, Nemesianum, Cyprianum, Alcuinum aliosque non optimos Latinos, sed etiam apud Lucretium, Catullum et alios eius generis. Saepe etiam de significat instrumentum, et haec significatio huic loco congruit. 44. Notavit Teolius, religionem Christianam ab Ammiano, ethnico scriptore, in fine lib. XXI vocari absolutam et simplicem. 45. Weitzius cum solo Widm. scripsit offensaclo, nihil metri sollicitus. Prag., non bene, offendiculo. Lapis fixus accipi potest pro signo, quod in bivio aut trivio poni solebat ad iter ostendendum; postea enim signum dicitur. Ethnici Terminum, lapidem informem ac rudem, colebant, qui solus, cum Tarquinius Capitolium facere vellet, cedentibus caeteris diis, mansit: quo respexit Virgilius lib. IX, vers. 448: Capitoli immobile saxum. Custos finium erat Terminus. Sibylla offensaculo saxeo errores gentium comparavit. Vide Lucae XX, 17; Rom. IX, 32; I Petri II, 8. 46. Error Vat. A, Impinguat in quem. 47. Vat. A, lignum, supra signum. Scandalum, verbum ecclesiasticum. Hinc scandalizari Tertullianus et Hieronymus, ut alios omittam. 49. Ald., in certo, corrige incerto. 51. Vat. A, fax, pro diver. script. lux. In Palat. mendum puto pax pro fax. 53. Quos (gressus) malebat Cauchius. Sed aliter scripti, ut monet Heinsius. In Bonon. tamen quos pro queis. Intelligitur autem quibus in tenebris. Teolius hunc sensum in Cellario reprobat; et cum interrogationis nota exponit quis hostis proterit? Iso utramque interpretationem indicat. 54. In nonnullis Vulg., male, et poterit. 55. Vide Lucae VIII, et Matth. XIII. 25, ubi haec parabola exponitur. 57. Bonon., interpululat, male. Gis. ad oram, grana pro culta. Barthius, lib. XXIV, cap. 41, elegantissime id dictum ait; sed suspicatur, legendum furtim pro fur. Lectionem codd. praefero. 59. Ald., Weit., Gis. cum plerisque mss., in herbam fertilem. Heinsius in herbam fertiles (avenas) eleganter dictum putat cum Put., Thuan., Egm. a secunda manu, et Cauchiano. Bonon. etiam, et Alex., in herbam fertiles. Mihi non displicet in herbam fertilem. Barthius loc. cit. venustum esse ait, lac dicere primum incrementum herbarum: Quas de veneni lacte. Venenum vocat succum noxium avenarum. 60. In Ald. mendum colonos. 61. Ald., inani, lege inanis. 63. Ald., Weitz., Gis. cum plerisque codd., dolosa, et farrea, Heinsiani codd., Alex., et Weitz., Bong., et Wid. supra, vitiosa, et farrea; Bonon., vitiosa farrea. Utraque haec lectio repugnat legibus non tam grammatices, ut aliquis dixit, quam poetices; illis certe quas in hoc metro Prudentius servat. Heinsius olim suspicatus est otiosa, et farrea. Nihil est causae cur lectionem communiter receptam deseramus. Egm.; dolosa; ad oram, vitiosa. ] |
| 37 | Vae captiosis sycophantarum strophis! |
| 38 | Vae versipelli astutiae! |
| 39 | Nodos tenaces recta rumpit regula, |
| 40 | Infesta dissertantibus. |
| 41 | Idcirco mundi stulta delegit Deus, |
| 42 | Ut concidant sophistica, |
| 43 | Deque imbecillis subiugavit fortia |
| 44 | Simplex ut esset credere. |
| 45 | Lapis ecce nostro fixus offensaculo est, |
| 46 | Impingat in quem vanitas: |
| 47 | Signum caventi, non caventi scandalum: |
| 48 | Hunc sternit, illum dirigit. |
| 49 | Dum plura tentat caecus incerto gradu, |
| 50 | Incurrit id, quod obvium est. |
| 51 | Fax sola fidei est praeferenda gressibus, |
| 52 | Ut recta sint vestigia. |
| 53 | Queis in tenebris hostis errantes tamen |
| 54 | Pulsat, trahitque, et proterit: |
| 55 | Qui sparsa ad ipsum commeantum transitum |
| 56 | Frumenta saevus devorat: |
| 57 | Qui laeta Christi culta fur interpolat, |
| 58 | Addens avenas aemulas, |
| 59 | Quas de veneni lacte in herbam fertilem |
| 60 | Patitur colonus crescere, |
| 61 | Ne forte culmum fibra inanis spiceum |
| 62 | Simul revulsa internecet. |
| 63 | Exspectat ergo, dum dolosa, et farrea |
| 64 | Fervens coquat maturitas, [ 67. Refert, prodest, vel opus est, I. ] [65. Prag., dat pro det. Vatic. B, de, sed correctum det. Pro ut horreis Vat. A, a secunda manu, et horreis. 67. Egm., Palat. et Vat. A, negant, minus bene; Vat. Q, male, secant pro necant, ut paulo ante internecet. Vat. A, defert pro refert, mendose. ] |
| 65 | Det ventilabro lecta quaeque ut horreis, |
| 66 | Urat recrementum focis. |
| 67 | Refert sed ipsa nosse, quae messem necant, |
| 68 | Zizaniorum semina. |