Plautus, Miles Gloriosus, 3, Scaena I. Palaestrio Periplectomenus Pleusicles
| 1 | PAL. Cohibete intra limen etiam vos parumper, Pleusicles, |
| 2 | sinite me prius perspectare, ne uspiam insidiae sient |
| 3 | concilium quod habere volumus. nam opus est nunc tuto loco, |
| 4 | unde inimicus ne quis nostri spolia capiat consili. |
| 5 | nam bene consultum inconsultum est, si id inimicis usuist, |
| 6 | neque potest quin, si id inimicis usuist, obsit tibi; |
| 7 | [nam bene <consultum> consilium surripitur saepissime, |
| 8 | si minus cum cura aut cautella locus loquendi lectus est.] |
| 9 | quippe qui, si rescivere inimici consilium tuom, |
| 10 | tuopte tibi consilio occludunt linguam et constringunt manus, |
| 11 | atque eadem quae illis voluisti facere, illi faciunt tibi. |
| 12 | sed speculabor, ne quis aut hinc aut ab laeva aut dextera |
| 13 | nostro consilio venator adsit cum auritis plagis. |
| 14 | sterilis hinc prospectus usque ad ultumam est plateam probe. |
| 15 | evocabo. heus Periplectomene et Pleusicles, progredimini. |
| 16 | PER. Ecce nos tibi oboedientes. PAL. Facilest imperium in bonis. |
| 17 | sed volo scire: eodem consilio, quod intus meditati sumus, |
| 18 | gerimus rem? PER. Magis non potest esse ad rem utibile. PAL. Immo * |
| 19 | quid tibi, Pleusicles? PLEUS. Quodne vobis placeat, displiceat mihi? |
| 20 | quis homo sit magis meus quam tu es? PAL. Loquere lepide et commode. |
| 21 | PER. Pol ita decet hunc facere. PLEUS. At hoc me facinus miserum macerat |
| 22 | meumque cor corpusque cruciat. PER. Quid id est quod cruciat? cedo. |
| 23 | PLEUS. Me tibi istuc aetatis homini facinora puerilia |
| 24 | obicere, neque te decora neque tuis virtutibus; |
| 25 | ea te expetere ex opibus summis mei honoris gratia |
| 26 | mihique amanti ire opitulatum atque ea te facere facinora, |
| 27 | quae istaec aetas fugere facta magis quam sectari solet: |
| 28 | eam pudet me tibi in senecta obicere sollicitudinem. |
| 29 | PAL. Novo modo tu homo amas, siquidem te quicquam quod faxis pudet; |
| 30 | nihil amas, umbra es amantis magis quam amator, Pleusicles. |
| 31 | PLEUS. Hancine aetatem exercere <mei> me amoris gratia? |
| 32 | PER. Quid ais tu? itane tibi ego videor oppido Acherunticus? |
| 33 | tam capularis, tamine tibi diu videor vitam vivere? |
| 34 | nam equidem haud sum natus annos praeter quinquaginta et quattuor, |
| 35 | clare oculis video, pernix sum manibus, pedibus mobilis. |
| 36 | PAL. Si albicapillus hic, videtur neutiquam ab ingenio senex. |
| 37 | inest in hoc emussitata sua sibi ingenua indoles. |
| 38 | PLEUS. Pol id quidem experior ita esse ut praedicas, Palaestrio; |
| 39 | nam benignitas quidem huius oppido adulescentula est. |
| 40 | PER. Immo, hospes, magis cum periclum facies, magis nosces meam |
| 41 | comitatem erga te amantem. PLEUS. Quid opus nota noscere? |
| 42 | PER. Ut apud <te> exemplum experiundi habeas, ne quaeras foris; |
| 43 | nam nisi qui ipse amavit, aegre amantis ingenium inspicit: |
| 44 | et ego amoris aliquantum habeo |
| 45 | umorisque etiam in corpore, |
| 46 | neque dum exarui ex amoenis rebus et voluptariis. |
| 47 | vel cavillator facetus vel conviva commodus |
| 48 | item ero, neque ego oblocutor sum alteri in convivio: |
| 49 | incommoditate abstinere me apud convivas commodo |
| 50 | commemini et meae orationis iustam partem persequi |
| 51 | et meam partem itidem tacere, quom aliena est oratio; |
| 52 | minime sputator, screator sum, itidem minime mucidus: |
| 53 | post Ephesi sum natus, non enim in Apulis; non sum Animulas. |
| 54 | PAL. O lepidum senem, in se si quas memorat virtutis habet, |
| 55 | atque equidem plane educatum in nutricatu Venerio. |
| 56 | PER. Plus dabo quam praedicabo ex me venustatis tibi. |
| 57 | neque ego umquam alienum scortum subigito in convivio, |
| 58 | neque praeripio pulpamentum neque praevorto poculum, |
| 59 | neque per vinum umquam ex me exoritur discidium in convivio: |
| 60 | si quis ibi est odiosus, abeo domum, sermonem segrego; |
| 61 | Venerem, amorem amoenitatemque accubans exerceo. |
| 62 | PAL. Tu quidem edepol omnis moris ad venustatem vacet; |
| 63 | cedo tris mi hominis aurichalco contra cum istis moribus. |
| 64 | PLEUS. At quidem illuc aetatis qui sit non invenies alterum |
| 65 | lepidiorem ad omnis res nec qui amicus amico sit magis. |
| 66 | PER. Tute me ut fateare faciam esse adulescentem moribus, |
| 67 | ita apud omnis comparebo tibi res bene factis frequens. |
| 68 | opusne erit tibi advocato tristi, iracundo? ecce me; |
| 69 | opusne leni? leniorem dices quam mutum est mare, |
| 70 | liquidiusculusque ero quam ventus est favonius. |
| 71 | vel hilarissimum convivam hinc indidem expromam tibi, |
| 72 | pel primarium parasitum atque obsonatorem optumum; |
| 73 | tum ad saltandum non cinaedus malacus aequest atque ego. |
| 74 | PAL. Quid ad illas artis optassis, si optio eveniat tibi? |
| 75 | PLEUS. Huius pro meritis ut referri pariter possit gratia, |
| 76 | tibique, quibus nunc me esse experior summae sollicitudini. |
| 77 | at tibi tanto sumptui esse mihi molestumst. PER. Morus es. |
| 78 | nam in mala uxore atque inimico si quid sumas, sumptus est, |
| 79 | in bono hospite atque amico quaestus est quod sumitur |
| 80 | et quod in divinis rebus sumptumst, sapienti lucrumst. |
| 81 | deum virtute est te unde hospitio accipiam apud me comiter: |
| 82 | es, bibe, animo obsequere mecum atque onera te hilaritudine. |
| 83 | liberae sunt aedis, liber sum autem ego: mei volo vivere. |
| 84 | nam mihi, deum virtute dicam, propter divitias meas |
| 85 | licuit uxorem dotatam genere summo ducere; |
| 86 | sed nolo mi oblatratricem in aedis intro mittere. |
| 87 | PAL. Cur non vis? nam procreare liberos lepidumst onus. |
| 88 | PER. Hercle vero liberum esse tete, id multo lepidiust. |
| 89 | PAL. Tu homo et alteri sapienter potis es consulere et tibi. |
| 90 | PER. Nam bona uxor suave ductust, si sit usquam gentium |
| 91 | ubi ea possit inveniri; verum egone eam ducam domum, |
| 92 | quae mihi numquam hoc dicat 'eme, mi vir, lanam, unde tibi pallium |
| 93 | malacum et calidum conficiatur tunicaeque hibernae bonae, |
| 94 | ne algeas hac hieme' (hoc numquam verbum ex uxore audias), |
| 95 | verum prius quam galli cantent quae me e somno suscitet, |
| 96 | dicat 'da, mi vir, kalendis meam qui matrem munerem, |
| 97 | da qui faciam condiat, da quod dem quinquatribus |
| 98 | praecantrici, coniectrici, hariolae atque haruspicae; |
| 99 | flagitiumst, si nil mittetur quae supercilio spicit; |
| 100 | tum plicatricem clementer non potest quin munerem; |
| 101 | iam pridem, quia nihil abstulerit, suscenset ceriaria; |
| 102 | tum opstetrix expostulavit mecum, parum missum sibi; |
| 103 | quid? nutrici non missurus quicquam, quae vernas alit?' |
| 104 | haec atque horum similia alia damna multa mulierum |
| 105 | me uxore prohibent, mihi quae huius similes sermones serat. |
| 106 | PAL. Di tibi propitii sunt, nam hercle si istam semel amiseris |
| 107 | libertatem, haud facile in eundem rusum restitues locum. |
| 108 | PLEUS. At illa laus est, magno in genere et in divitiis maxumis |
| 109 | liberos hominem educare, generi monumentum et sibi. |
| 110 | PER. Quando habeo multos cognatos, quid opus est mihi liberis? |
| 111 | nunc bene vivo et fortunate atque ut volo atque animo ut lubet. |
| 112 | mea bona in morte cognatis didam, inter eos partiam. |
| 113 | [ei apud me aderunt, me curabunt, visent quid agam, ecquid velim.] |
| 114 | prius quam lucet adsunt, rogitant noctu ut somnum ceperim. |
| 115 | [eos pro liberis habebo, qui mihi mittunt munera.] |
| 116 | sacrificant: dant inde partem mihi maiorem quam sibi, |
| 117 | abducunt ad exta; me ad se ad prandium, ad cenam vocant; |
| 118 | ille miserrumum se retur, minimum qui misit mihi. |
| 119 | illi inter se certant donis, egomet mecum mussito: |
| 120 | bona mea inhiant, me certatim nutricant et munerant. |
| 121 | PAL. Nimis bona ratione nimiumque ad te <te> et tuam vitam habes: |
| 122 | et tibi sunt gemini et trigemini, si te bene habes, filii. |
| 123 | PER. Pol si habuissem, satis cepissem miseriarum e liberis: |
| 124 | continuo excruciarer animi: |
| 125 | si ei forte fuisset febris, |
| 126 | censerem emori; cecidissetve ebrius aut de equo uspiam, |
| 127 | metuerem ne ibi diffregisset crura aut cervices sibi. |
| 128 | PAL. Huic homini dignum est divitias esse et diu vitam dari, |
| 129 | qui et rem servat et se bene habet suisque amicis usui est. |
| 130 | PLEUS. O lepidum caput. ita me di deaeque ament, aequom fuit |
| 131 | deos paravisse, uno exemplo ne omnes vitam viverent; |
| 132 | sicut merci pretium statuit qui est probus agoranomus: |
| 133 | quae probast mers, pretium ei statuit, pro virtute ut veneat, |
| 134 | quae improbast, pro mercis vitio dominum pretio pauperat, |
| 135 | itidem divos dispertisse vitam humanam aequom fuit: |
| 136 | qui lepide ingeniatus esset, vitam ei longinquam darent, |
| 137 | qui improbi essent et scelesti, is adimerent animam cito. |
| 138 | si hoc paravissent, et homines essent minus multi mali |
| 139 | et minus audacter scelesta facerent facta, et postea, |
| 140 | qui homines probi essent, esset is annona vilior. |
| 141 | PER. Qui deorum consilia culpet, stultus inscitusque sit, |
| 142 | quique eos vituperet. nunc istis rebus desisti decet. |
| 143 | nunc volo opsonare, ut, hospes, tua te ex virtute et mea |
| 144 | meae domi accipiam benigne, lepide et lepidis victibus. |
| 145 | PLEUS. Nihil me paenitet iam quanto sumptui fuerim tibi; |
| 146 | nam hospes nullus tam in amici hospitium devorti potest, |
| 147 | quin, ubi triduom continuom fuerit, iam odiosus siet; |
| 148 | verum ubi dies decem continuos sit, east odiorum Ilias: |
| 149 | tam etsi dominus non invitus patitur, servi murmurant. |
| 150 | PER. Serviendae servituti ego servos instruxi mihi, |
| 151 | hospes, non qui mi imperarent quibusve ego essem obnoxius: |
| 152 | si illis aegrest mihi quod volup est, meo remigio rem gero, |
| 153 | tamen id quod odiost faciundumst cum malo atque ingratiis. |
| 154 | nunc, quod occepi, opsonatum pergam. PLEUS. Si certumst tibi, |
| 155 | commodulum obsona, ne magno sumptu: mihi quidvis sat est. |
| 156 | PER. Quin tu istanc orationem hinc veterem atque antiquam amoves? |
| 157 | [nam] proletario sermone nunc quidem, hospes, utere; |
| 158 | nam ei solent, quando accubuere, ubi cena adpositast, dicere: |
| 159 | 'quid opus fuit hoc, <hospes>, sumptu tanto nostra gratia? |
| 160 | insanivisti hercle, nam idem hoc hominibus sat erat decem.' |
| 161 | quod eorum causa obsonatumst culpant et comedunt tamen. |
| 162 | PAL. Fit pol illud ad illud exemplum. ut docte et perspecte sapit. |
| 163 | PER. Sed eidem homines numquam dicunt, quamquam adpositumst ampliter: |
| 164 | 'iube illud demi; tolle hanc patinam; remove pernam, nil moror; |
| 165 | aufer illam offam porcinam, probus hic conger frigidus, |
| 166 | remove, abi aufer' neminem eorum haec adseverare audias, |
| 167 | sed procellunt se et procumbunt dimidiati, dum appetunt. |
| 168 | PAL. Bonus bene ut malos descripsit mores. PER. Haud centesimam |
| 169 | partem dixi atque, otium rei si sit, possum expromere. |
| 170 | PAL. Igitur id quod agitur, hic primum praeverti decet. |
| 171 | nunc hoc animum advortite ambo. mihi opus est opera tua, |
| 172 | Periplectomene; nam ego inveni lepidam sycophantiam, |
| 173 | qui admutiletur miles usque caesariatus atque uti |
| 174 | huic amanti ac Philocomasio hanc ecficiamus copiam, |
| 175 | ut hic eam abducat habeatque. PER. Dari istanc rationem volo. |
| 176 | PAL. At ego mi anulum dari istunc tuom volo. PER. Quam ad rem usui est? |
| 177 | PAL. Quando habebo, igitur rationem mearum fabricarum dabo. |
| 178 | PER. Utere, accipe. PAL. Accipe a me rusum rationem doli, |
| 179 | quam institui. PLEUS. Perpurigatis damus tibi ambo operam auribus. |
| 180 | PAL. Erus meus ita magnus moechus mulierum est, ut neminem |
| 181 | fuisse aeque neque futurum credo. PLEUS. Credo ego istuc idem. |
| 182 | PAL. Isque Alexandri praestare praedicat formae suam, |
| 183 | itaque omnis se ultro sectari in Epheso memorat mulieres. |
| 184 | PER. Edepol qui te de isto multi cupiunt non mentirier, |
| 185 | sed ego ita esse ut dicis teneo pulchre. proin, Palaestrio, |
| 186 | quam potis tam verba confer maxime ad compendium. |
| 187 | PAL. Ecquam tu potes reperire forma lepida mulierem, |
| 188 | cui facetiarum cor pectusque sit plenum et doli? |
| 189 | PER. Ingenuamne an libertinam? PAL. Aequi istuc facio, dum modo |
| 190 | eam des quae sit quaestuosa, quae alat corpus corpore, |
| 191 | cuique sapiat pectus; nam cor non potest, quod nulla habet. |
| 192 | PER. Lautam vis an quae nondum sit lauta? PAL. Sic consucidam, |
| 193 | quam lepidissimam potis quamque adulescentem maxume. |
| 194 | PER. Habeo eccillam meam clientam, meretricem adulescentulam. |
| 195 | sed quid ea usus est? PAL. Ut ad te eam iam deducas domum |
| 196 | itaque eam huc ornatam adducas, ex matronarum modo, |
| 197 | capite compto, crinis vittasque habeat, adsimuletque se |
| 198 | tuam esse uxorem: ita praecipiundum est. PLEUS. Erro quam insistas viam. |
| 199 | PAL. At scietis. sed ecquae ancillast illi? PER. Est prime cata. |
| 200 | PAL. Ea quoque opus est. ita praecipito mulieri atque ancillulae, |
| 201 | ut simulet se tuam esse uxorem et deperire hunc militem, |
| 202 | quasique hunc anulum faveae suae dederit, ea porro mihi, |
| 203 | militi ut darem, quasique ego <ei> rei sim interpres. PER. Audio; |
| 204 | ne me surdum esse arbitrare, si audes. ego recte meis |
| 205 | auribus utor * PAL. * |
| 206 | ei dabo, <aps> tua mi uxore dicam delatum et datum, |
| 207 | ut sese ad eum conciliarem; ille eiusmodi est: cupiet miser, |
| 208 | qui nisi adulterio studiosus rei nulli aliaest improbus. |
| 209 | PER. Non potuit reperire, si ipsi Soli quaerendas dares, |
| 210 | lepidiores duas ad hanc rem quam ego. habe animum bonum. |
| 211 | PAL. Ergo adcura, sed propere opus est. nunc tu ausculta, Pleusicles. |
| 212 | PLEUS. Tibi sum oboediens. PAL. Hoc facito, miles domum ubi advenerit, |
| 213 | memineris ne Philocomasium nomines. PLEUS. Quem nominem? |
| 214 | PAL. Diceam. PLEUS. Nempe eandem quae dudum constitutast. PAL. Pax, abi. |
| 215 | PLEUS. Meminero. sed quid meminisse id refert, <rogo> ego te tamen. |
| 216 | PAL. Ego enim dicam tum quando usus poscet; interea tace, |
| 217 | ut nunc etiam hic agat ac tu tum partis defendas tuas. |
| 218 | PLEUS. Ego eo intro igitur. - PAL. Et praecepta sobrie ut cures face. |