Plautus, Amphitruo, 0, IV. PROLOGUS. MERCURIUS DEUS
| 1 | Ut vos in vostris voltis mercimoniis |
| 2 | emundis vendundisque me laetum lucris |
| 3 | adficere atque adiuvare in rebus omnibus |
| 4 | et ut res rationesque vostrorum omnium |
| 5 | bene <me> expedire voltis peregrique et domi |
| 6 | bonoque atque amplo auctare perpetuo lucro |
| 7 | quasque incepistis res quasque inceptabitis, |
| 8 | et uti bonis vos vostrosque omnis nuntiis |
| 9 | me adficere voltis, ea adferam, ea uti nuntiem |
| 10 | quae maxime in rem vostram communem sient - |
| 11 | nam vos quidem id iam scitis concessum et datum |
| 12 | mi esse ab dis aliis, nuntiis praesim et lucro - : |
| 13 | haec ut me voltis adprobare adnitier, |
| 14 | [lucrum ut perenne vobis semper suppetat] |
| 15 | ita huic facietis fabulae silentium |
| 16 | itaque aequi et iusti hic eritis omnes arbitri. |
| 17 | Nunc cuius iussu venio et quam ob rem venerim |
| 18 | dicam simulque ipse eloquar nomen meum. |
| 19 | Iovis iussu venio, nomen Mercurio est mihi. |
| 20 | pater huc me misit ad vos oratum meus, |
| 21 | tam etsi, pro imperio vobis quod dictum foret, |
| 22 | scibat facturos, quippe qui intellexerat |
| 23 | vereri vos se et metuere, ita ut aequom est Iovem; |
| 24 | verum profecto hoc petere me precario |
| 25 | a vobis iussit, leniter, dictis bonis. |
| 26 | etenim ille, cuius huc iussu venio, Iuppiter |
| 27 | non minus quam vostrum quivis formidat malum: |
| 28 | humana matre natus, humano patre, |
| 29 | mirari non est aequom, sibi si praetimet; |
| 30 | atque ego quoque etiam, qui Iovis sum filius, |
| 31 | contagione mei patris metuo malum. |
| 32 | propterea pace advenio et pacem ad vos affero: |
| 33 | iustam rem et facilem esse oratam a vobis volo, |
| 34 | nam iusta ab iustis iustus sum orator datus. |
| 35 | nam iniusta ab iustis impetrari non decet, |
| 36 | iusta autem ab iniustis petere insipientia est; |
| 37 | quippe illi iniqui ius ignorant neque tenent. |
| 38 | nunc iam huc animum omnes quae loquar advortite. |
| 39 | debetis velle quae velimus: meruimus |
| 40 | et ego et pater de vobis et re publica; |
| 41 | nam quid ego memorem, - ut alios in tragoediis |
| 42 | vidi, Neptunum Virtutem Victoriam |
| 43 | Martem Bellonam, commemorare quae bona |
| 44 | vobis fecissent, - quis bene factis meus pater, |
| 45 | deorum regnator *** architectus omnibus? |
| 46 | sed mos numquam illi fuit patri meo, |
| 47 | ut exprobraret quod bonis faceret boni; |
| 48 | gratum arbitratur esse id a vobis sibi |
| 49 | meritoque vobis bona se facere quae facit. |
| 50 | Nunc quam rem oratum huc veni primum proloquar, |
| 51 | post argumentum huius eloquar tragoediae. |
| 52 | quid? contraxistis frontem, quia tragoediam |
| 53 | dixi futuram hanc? deus sum, commutavero. |
| 54 | eandem hanc, si voltis, faciam ex tragoedia |
| 55 | comoedia ut sit omnibus isdem vorsibus. |
| 56 | utrum sit an non voltis? sed ego stultior, |
| 57 | quasi nesciam vos velle, qui divos siem. |
| 58 | teneo quid animi vostri super hac re siet: |
| 59 | faciam ut commixta sit: <sit> tragicomoedia. |
| 60 | nam me perpetuo facere ut sit comoedia, |
| 61 | reges quo veniant et di, non par arbitror. |
| 62 | quid igitur? quoniam hic servos quoque partes habet, |
| 63 | faciam sit, proinde ut dixi, tragicomoedia. |
| 64 | nunc hoc me orare a vobis iussit Iuppiter, |
| 65 | ut conquaestores singula in subsellia |
| 66 | eant per totam caveam spectatoribus, |
| 67 | si cui favitores delegatos viderint, |
| 68 | ut is in cavea pignus capiantur togae; |
| 69 | sive qui ambissint palmam histrionibus |
| 70 | sive cuiquam artifici, si per scriptas litteras |
| 71 | sive qui ipse ambissit seu per internuntium, |
| 72 | sive adeo aediles perfidiose cui duint, |
| 73 | sirempse legem iussit esse Iuppiter, |
| 74 | quasi magistratum sibi alterive ambiverit. |
| 75 | virtute dixit vos victores vivere, |
| 76 | non ambitione neque perfidia: qui minus |
| 77 | eadem histrioni sit lex quae summo viro? |
| 78 | virtute ambire oportet, non favitoribus. |
| 79 | sat habet favitorum semper qui recte facit, |
| 80 | si illis fides est quibus est ea res in manu. |
| 81 | hoc quoque etiam mihi <pater> in mandatis dedit, |
| 82 | ut conquaestores fierent histrionibus: |
| 83 | qui sibi mandasset delegati ut plauderent |
| 84 | quive quo placeret alter fecisset minus, |
| 85 | eius ornamenta et corium uti conciderent. |
| 86 | mirari nolim vos, quapropter Iuppiter |
| 87 | nunc histriones curet; ne miremini: |
| 88 | ipse hanc acturust Iuppiter comoediam. |
| 89 | quid? admirati estis? quasi vero novom |
| 90 | nunc proferatur, Iovem facere histrioniam; |
| 91 | etiam, histriones anno cum in proscaenio hic |
| 92 | Iovem invocarunt, venit, auxilio is fuit. |
| 93 | [praeterea certo prodit in tragoedia.] |
| 94 | hanc fabulam, inquam, hic Iuppiter hodie ipse aget, |
| 95 | et ego una cum illo. nunc <vos> animum advortite, |
| 96 | dum huius argumentum eloquar comoediae. |
| 97 | Haec urbs est Thebae. in illisce habitat aedibus |
| 98 | Amphitruo, natus Argis ex Argo patre, |
| 99 | quicum Alcumena est nupta, Electri filia. |
| 100 | is nunc Amphitruo praefectust legionibus, |
| 101 | nam cum Telobois bellum est Thebano poplo. |
| 102 | is prius quam hinc abiit ipsemet in exercitum, |
| 103 | gravidam Alcumenam uxorem fecit suam. |
| 104 | nam ego vos novisse credo iam ut sit pater meus, |
| 105 | quam liber harum rerum multarum siet |
| 106 | quantusque amator sit quod complacitum est semel. |
| 107 | is amare occepit Alcumenam clam virum |
| 108 | usuramque eius corporis cepit sibi, |
| 109 | et gravidam fecit is eam compressu suo. |
| 110 | nunc de Alcumena ut rem teneatis rectius, |
| 111 | utrimque est gravida, et ex viro et ex summo Iove. |
| 112 | et meus pater nunc intus hic cum illa cubat, |
| 113 | et haec ob eam rem nox est facta longior, |
| 114 | dum <cum> illa quacum volt voluptatem capit; |
| 115 | sed ita adsimulavit se, quasi Amphitruo siet. |
| 116 | nunc ne hunc ornatum vos meum admiremini, |
| 117 | quod ego huc processi sic cum servili schema: |
| 118 | veterem atque antiquam rem novam ad vos proferam, |
| 119 | propterea ornatus in novom incessi modum. |
| 120 | nam meus pater intus nunc est eccum Iuppiter; |
| 121 | in Amphitruonis vertit sese imaginem |
| 122 | omnesque eum esse censent servi qui vident: |
| 123 | ita versipellem se facit quando lubet. |
| 124 | ego servi sumpsi Sosiae mi imaginem, |
| 125 | qui cum Amphitruone abiit hinc in exercitum, |
| 126 | ut praeservire amanti meo possem patri |
| 127 | atque ut ne, qui essem, familiares quaererent, |
| 128 | versari crebro hic cum viderent me domi; |
| 129 | nunc, cum esse credent servom et conservom suom, |
| 130 | haud quisquam quaeret qui siem aut quid venerim. |
| 131 | Pater nunc intus suo animo morem gerit: |
| 132 | cubat complexus cuius cupiens maxime est; |
| 133 | quae illi ad legionem facta sunt memorat pater |
| 134 | meus Alcumenae: illa illum censet virum |
| 135 | suom esse, quae cum moecho est. ibi nunc meus pater |
| 136 | memorat, legiones hostium ut fugaverit, |
| 137 | quo pacto sit donis donatus plurimis. |
| 138 | ea dona, quae illic Amphitruoni sunt data, |
| 139 | abstulimus: facile meus pater quod volt facit. |
| 140 | nunc hodie Amphitruo veniet huc ab exercitu |
| 141 | et servos, cuius ego hanc fero imaginem. |
| 142 | nunc internosse ut nos possitis facilius, |
| 143 | ego has habebo usque in petaso pinnulas; |
| 144 | tum meo patri autem torulus inerit aureus |
| 145 | sub petaso: id signum Amphitruoni non erit. |
| 146 | ea signa nemo horum familiarium |
| 147 | videre poterit: verum vos videbitis. |
| 148 | sed Amphitruonis illic est servos Sosia: |
| 149 | a portu illic nunc cum lanterna advenit. |
| 150 | abigam iam ego illum advenientem ab aedibus. |
| 151 | adeste: erit operae pretium hic spectantibus |
| 152 | Iovem et Mercurium facere histrioniam. |