Ovidius, Fasti, Liber V
| 1 | Quaeritis unde putem Maio data nomina mensi? |
| 2 | non satis est liquido cognita causa mihi. |
| 3 | ut stat et incertus qua sit sibi nescit eundum, |
| 4 | cum videt ex omni parte, viator, iter, |
| 5 | sic, quia posse datur diversas reddere causas, |
| 6 | qua ferar ignoro, copiaque ipsa nocet. |
| 7 | dicite, quae fontes Aganippidos Hippocrenes, |
| 8 | grata Medusaei signa, tenetis, equi. |
| 9 | dissensere deae; quarum Polyhymnia coepit |
| 10 | prima (silent aliae, dictaque mente notant): |
| 11 | 'post chaos ut primum data sunt tria corpora mundo |
| 12 | inque novas species omne recessit opus, |
| 13 | pondere terra suo subsedit et aequora traxit: |
| 14 | at caelum levitas in loca summa tulit; |
| 15 | sol quoque cum stellis nulla gravitate retentus |
| 16 | et vos, Lunares, exsiluistis, equi. |
| 17 | sed neque terra diu caelo, nec cetera Phoebo |
| 18 | sidera cedebant: par erat omnis honos. |
| 19 | saepe aliquis solio, quod tu, Saturne, tenebas, |
| 20 | ausus de media plebe sedere deus: |
| 21 | nec latus Oceano quisquam deus advena iunxit, |
| 22 | et Themis extremo saepe recepta loco est, |
| 23 | donec Honor placidoque decens Reverentia voltu |
| 24 | corpora legitimis imposuere toris. |
| 25 | hinc sata Maiestas, hos est dea censa parentes, |
| 26 | quaque die partu est edita, magna fuit. |
| 27 | nec mora, consedit medio sublimis Olympo |
| 28 | aurea, purpureo conspicienda sinu; |
| 29 | consedere simul Pudor et Metus. omne videres |
| 30 | numen ad hanc voltus composuisse suos. |
| 31 | protinus intravit mentes suspectus honorum: |
| 32 | fit pretium dignis, nec sibi quisque placet. |
| 33 | hic status in caelo multos permansit in annos, |
| 34 | dum senior fatis excidit arce deus. |
| 35 | Terra feros partus, immania monstra, Gigantas |
| 36 | edidit ausuros in Iovis ire domum. |
| 37 | mille manus illis dedit et pro cruribus angues, |
| 38 | atque ait 'in magnos arma movete deos.' |
| 39 | exstruere hi montes ad sidera summa parabant |
| 40 | et magnum bello sollicitare Iovem; |
| 41 | fulmina de caeli iaculatus Iuppiter arce |
| 42 | vertit in auctores pondera vasta suos. |
| 43 | his bene Maiestas armis defensa deorum |
| 44 | restat, et ex illo tempore culta manet. |
| 45 | assidet inde Iovi, Iovis est fidissima custos, |
| 46 | et praestat sine vi sceptra timenda Iovi. |
| 47 | venit et in terras: coluerunt Romulus illam |
| 48 | et Numa, mox alii, tempore quisque suo. |
| 49 | illa patres in honore pio matresque tuetur, |
| 50 | illa comes pueris virginibusque venit; |
| 51 | illa datos fasces commendat eburque curule, |
| 52 | illa coronatis alta triumphat equis.' |
| 53 | finierat voces Polyhymnia: dicta probarunt |
| 54 | Clioque et curvae scita Thalia lyrae. |
| 55 | excipit Uranie: fecere silentia cunctae, |
| 56 | et vox audiri nulla, nisi illa, potest. |
| 57 | 'magna fuit quondam capitis reverentia cani, |
| 58 | inque suo pretio ruga senilis erat. |
| 59 | Martis opus iuvenes animosaque bella gerebant, |
| 60 | et pro dis aderant in statione suis; |
| 61 | viribus illa minor nec habendis utilis armis |
| 62 | consilio patriae saepe ferebat opem; |
| 63 | nec nisi post annos patuit tunc curia seros, |
| 64 | nomen et aetatis mite senatus habet. |
| 65 | iura dabat populo senior, finitaque certis |
| 66 | legibus est aetas unde petatur honor, |
| 67 | et medius iuvenum, non indignantibus ipsis, |
| 68 | ibat, et interior, si comes unus erat. |
| 69 | verba quis auderet coram sene digna rubore |
| 70 | dicere? censuram longa senecta dabat. |
| 71 | Romulus hoc vidit selectaque pectora patres |
| 72 | dixit: ad hos urbis summa relata novae. |
| 73 | hinc sua maiores tribuisse vocabula Maio |
| 74 | tangor, et aetati consuluisse suae. |
| 75 | et Numitor dixisse potest 'da, Romule, mensem |
| 76 | hunc senibus', nec avum sustinuisse nepos. |
| 77 | nec leve propositi pignus successor honoris |
| 78 | Iunius, a iuvenum nomine dictus, habet.' |
| 79 | tunc sic, neglectos hedera redimita capillos, |
| 80 | prima sui coepit Calliopea chori: |
| 81 | 'duxerat Oceanus quondam Titanida Tethyn, |
| 82 | qui terram liquidis, qua patet, ambit aquis; |
| 83 | hinc sata Pleione cum caelifero Atlante |
| 84 | iungitur, ut fama est, Pleiadasque parit. |
| 85 | quarum Maia suas forma superasse sorores |
| 86 | traditur et summo concubuisse Iovi. |
| 87 | haec enixa iugo cupressiferae Cyllenes |
| 88 | aetherium volucri qui pede carpit iter; |
| 89 | Arcades hunc Ladonque rapax et Maenalos ingens |
| 90 | rite colunt, luna credita terra prior. |
| 91 | exul ab Arcadia Latios Evander in agros |
| 92 | venerat, impositos attuleratque deos. |
| 93 | hic, ubi nunc Roma est, orbis caput, arbor et herbae |
| 94 | et paucae pecudes et casa rara fuit: |
| 95 | quo postquam ventum est, 'consistite', praescia mater |
| 96 | 'nam locus imperii rus erit istud' ait. |
| 97 | et matri et vati paret Nonacrius heros, |
| 98 | inque peregrina constitit hospes humo; |
| 99 | sacraque multa quidem, sed Fauni prima bicornis |
| 100 | has docuit gentes alipedisque dei. |
| 101 | semicaper, coleris cinctutis, Faune, Lupercis, |
| 102 | cum lustrant celebres verbera secta vias; |
| 103 | at tu materno donasti nomine mensem, |
| 104 | inventor curvae, furibus apte, fidis. |
| 105 | nec pietas haec prima tua est: septena putaris, |
| 106 | Pleiadum numerum, fila dedisse lyrae.' |
| 107 | haec quoque desierat: laudata est voce suarum. |
| 108 | quid faciam? turbae pars habet omnis idem. |
| 109 | gratia Pieridum nobis aequaliter adsit, |
| 110 | nullaque laudetur plusve minusve mihi. |
| 111 | Ab Iove surgat opus. prima mihi nocte videnda |
| 112 | stella est in cunas officiosa Iovis: |
| 113 | nascitur Oleniae signum pluviale Capellae; |
| 114 | illa dati caelum praemia lactis habet. |
| 115 | Nais Amalthea, Cretaea nobilis Ida, |
| 116 | dicitur in silvis occuluisse Iovem. |
| 117 | huic fuit haedorum mater formosa duorum, |
| 118 | inter Dictaeos conspicienda greges, |
| 119 | cornibus aeriis atque in sua terga recurvis, |
| 120 | ubere, quod nutrix posset habere Iovis. |
| 121 | lac dabat illa deo; sed fregit in arbore cornu, |
| 122 | truncaque dimidia parte decoris erat. |
| 123 | sustulit hoc nymphe cinxitque recentibus herbis, |
| 124 | et plenum pomis ad Iovis ora tulit. |
| 125 | ille ubi res caeli tenuit solioque paterno |
| 126 | sedit, et invicto nil Iove maius erat, |
| 127 | sidera nutricem, nutricis fertile cornu |
| 128 | fecit, quod dominae nunc quoque nomen habet. |
| 129 | Praestitibus Maiae Laribus videre Kalendae |
| 130 | aram constitui parvaque signa deum: |
| 131 | voverat illa quidem Curius, sed multa vetustas |
| 132 | destruit; et saxo longa senecta nocet. |
| 133 | causa tamen positi fuerat cognominis illis |
| 134 | quod praestant oculis omnia tuta suis: |
| 135 | stant quoque pro nobis et praesunt moenibus Urbis, |
| 136 | et sunt praesentes auxiliumque ferunt. |
| 137 | at canis ante pedes saxo fabricatus eodem |
| 138 | stabat: quae standi cum Lare causa fuit? |
| 139 | servat uterque domum, domino quoque fidus uterque: |
| 140 | compita grata deo, compita grata cani. |
| 141 | exagitant et Lar et turba Diania fures: |
| 142 | pervigilantque Lares, pervigilantque canes. |
| 143 | bina gemellorum quaerebam signa deorum |
| 144 | viribus annosae facta caduca morae: |
| 145 | mille Lares Geniumque ducis, qui tradidit illos, |
| 146 | Urbs habet, et vici numina terna colunt. |
| 147 | quo feror? Augustus mensis mihi carminis huius |
| 148 | ius dabit: interea Diva canenda Bona est. |
| 149 | est moles nativa, loco res nomina fecit: |
| 150 | appellant Saxum; pars bona montis ea est. |
| 151 | huic Remus institerat frustra, quo tempore fratri |
| 152 | prima Palatinae signa dedistis aves; |
| 153 | templa patres illic oculos exosa viriles |
| 154 | leniter adclivi constituere iugo. |
| 155 | dedicat haec veteris Crassorum nominis heres, |
| 156 | virgineo nullum corpore passa virum: |
| 157 | Livia restituit, ne non imitata maritum |
| 158 | esset et ex omni parte secuta virum. |
| 159 | Postera cum roseam pulsis Hyperionis astris |
| 160 | in matutinis lampada tollet equis, |
| 161 | frigidus Argestes summas mulcebit aristas, |
| 162 | candidaque a Calabris vela dabuntur aquis. |
| 163 | at simul inducent obscura crepuscula noctem, |
| 164 | pars Hyadum toto de grege nulla latet. |
| 165 | ora micant Tauri septem radiantia flammis, |
| 166 | navita quas Hyadas Graius ab imbre vocat; |
| 167 | pars Bacchum nutrisse putat, pars credidit esse |
| 168 | Tethyos has neptes Oceanique senis. |
| 169 | nondum stabat Atlas umeros oneratus Olympo |
| 170 | cum satus est forma conspiciendus Hyas: |
| 171 | hunc stirps Oceani maturis nixibus Aethra |
| 172 | edidit et nymphas, sed prior ortus Hyas. |
| 173 | dum nova lanugo est, pavidos formidine cervos |
| 174 | terret, et est illi praeda benigna lepus: |
| 175 | at postquam virtus annis adolevit, in apros |
| 176 | audet et hirsutas comminus ire leas; |
| 177 | dumque petit latebras fetae catulosque leaenae, |
| 178 | ipse fuit Libycae praeda cruenta ferae. |
| 179 | mater Hyan et Hyan maestae flevere sorores |
| 180 | cervicemque polo subpositurus Atlas. |
| 181 | victus uterque parens tamen est pietate sororum: |
| 182 | illa dedit caelum, nomina fecit Hyas. |
| 183 | 'Mater, ades, florum, ludis celebranda iocosis: |
| 184 | distuleram partes mense priore tuas. |
| 185 | incipis Aprili, transis in tempora Maii: |
| 186 | alter te fugiens, cum venit alter habet. |
| 187 | cum tua sint cedantque tibi confinia mensum, |
| 188 | convenit in laudes ille vel ille tuas. |
| 189 | Circus in hunc exit clamataque palma theatris; |
| 190 | hoc quoque cum Circi munere carmen eat. |
| 191 | ipsa doce quae sis: hominum sententia fallax; |
| 192 | optima tu proprii nominis auctor eris.' |
| 193 | sic ego; sic nostris respondit diva rogatis |
| 194 | (dum loquitur, vernas efflat ab ore rosas): |
| 195 | 'Chloris eram quae Flora vocor: corrupta Latino |
| 196 | nominis est nostri littera Graeca sono. |
| 197 | Chloris eram, nymphe campi felicis, ubi audis |
| 198 | rem fortunatis ante fuisse viris. |
| 199 | quae fuerit mihi forma, grave est narrare modestae; |
| 200 | sed generum matri repperit illa deum. |
| 201 | ver erat, errabam; Zephyrus conspexit, abibam; |
| 202 | insequitur, fugio: fortior ille fuit. |
| 203 | et dederat fratri Boreas ius omne rapinae, |
| 204 | ausus Erecthea praemia ferre domo. |
| 205 | vim tamen emendat dando mihi nomina nuptae, |
| 206 | inque meo non est ulla querella toro. |
| 207 | [vere fruor semper: semper nitidissimus annus, |
| 208 | arbor habet frondes, pabula semper humus.] |
| 209 | est mihi fecundus dotalibus hortus in agris; |
| 210 | aura fovet, liquidae fonte rigatur aquae: |
| 211 | hunc meus implevit generoso flore maritus, |
| 212 | atque ait 'arbitrium tu, dea, floris habe.' |
| 213 | saepe ego digestos volui numerare colores, |
| 214 | nec potui: numero copia maior erat. |
| 215 | roscida cum primum foliis excussa pruina est |
| 216 | et variae radiis intepuere comae, |
| 217 | conveniunt pictis incinctae vestibus Horae, |
| 218 | inque leves calathos munera nostra legunt; |
| 219 | protinus accedunt Charites, nectuntque coronas |
| 220 | sertaque caelestes implicitura comas. |
| 221 | prima per immensas sparsi nova semina gentes: |
| 222 | unius tellus ante coloris erat; |
| 223 | prima Therapnaeo feci de sanguine florem, |
| 224 | et manet in folio scripta querella suo. |
| 225 | tu quoque nomen habes cultos, Narcisse, per hortos, |
| 226 | infelix, quod non alter et alter eras. |
| 227 | quid Crocon aut Attin referam Cinyraque creatum, |
| 228 | de quorum per me volnere surgit honor? |
| 229 | Mars quoque, si nescis, per nostras editus artes: |
| 230 | Iuppiter hoc, ut adhuc, nesciat usque, precor. |
| 231 | sancta Iovem Iuno nata sine matre Minerva |
| 232 | officio doluit non eguisse suo. |
| 233 | ibat ut Oceano quereretur facta mariti; |
| 234 | restitit ad nostras fessa labore fores. |
| 235 | quam simul aspexi, 'quid te, Saturnia', dixi |
| 236 | 'attulit?' exponit, quem petat, illa, locum; |
| 237 | addidit et causam. verbis solabar amicis. |
| 238 | 'non' inquit 'verbis cura levanda mea est. |
| 239 | si pater est factus neglecto coniugis usu |
| 240 | Iuppiter, et solus nomen utrumque tenet, |
| 241 | cur ego desperem fieri sine coniuge mater, |
| 242 | et parere intacto, dummodo casta, viro? |
| 243 | omnia temptabo latis medicamina terris, |
| 244 | et freta Tartareos excutiamque sinus.' |
| 245 | vox erat in cursu: voltum dubitantis habebam. |
| 246 | 'nescioquid, nymphe, posse videris' ait. |
| 247 | ter volui promittere opem, ter lingua retenta est: |
| 248 | ira Iovis magni causa timoris erat. |
| 249 | 'fer, precor, auxilium' dixit, 'celabitur auctor', |
| 250 | et Stygiae numen testificatur aquae. |
| 251 | 'quod petis, Oleniis' inquam 'mihi missus ab arvis |
| 252 | flos dabit: est hortis unicus ille meis. |
| 253 | qui dabat, 'hoc' dixit 'sterilem quoque tange iuvencam, |
| 254 | mater erit': tetigi, nec mora, mater erat.' |
| 255 | protinus haerentem decerpsi pollice florem; |
| 256 | tangitur, et tacto concipit illa sinu. |
| 257 | iamque gravis Thracen et laeva Propontidos intrat, |
| 258 | fitque potens voti, Marsque creatus erat. |
| 259 | qui memor accepti per me natalis 'habeto |
| 260 | tu quoque Romulea' dixit 'in urbe locum.' |
| 261 | forsitan in teneris tantum mea regna coronis |
| 262 | esse putes. tangit numen et arva meum. |
| 263 | si bene floruerint segetes, erit area dives: |
| 264 | si bene floruerit vinea, Bacchus erit; |
| 265 | si bene floruerint oleae, nitidissimus annus, |
| 266 | pomaque proventum temporis huius habent. |
| 267 | flore semel laeso pereunt viciaeque fabaeque, |
| 268 | et pereunt lentes, advena Nile, tuae. |
| 269 | vina quoque in magnis operose condita cellis |
| 270 | florent, et nebulae dolia summa tegunt. |
| 271 | mella meum munus: volucres ego mella daturas |
| 272 | ad violam et cytisos et thyma cana voco.' |
| 273 | [nos quoque idem facimus tunc, cum iuvenalibus annis |
| 274 | luxuriant animi, corporaque ipsa vigent.] |
| 275 | talia dicentem tacitus mirabar; at illa |
| 276 | 'ius tibi discendi, siqua requiris' ait. |
| 277 | 'dic, dea', respondi 'ludorum quae sit origo.' |
| 278 | vix bene desieram, rettulit illa mihi: |
| 279 | 'cetera luxuriae nondum instrumenta vigebant; |
| 280 | aut pecus aut latam dives habebat humum |
| 281 | (hinc etiam locuples, hinc ipsa pecunia dicta est); |
| 282 | sed iam de vetito quisque parabat opes. |
| 283 | venerat in morem populi depascere saltus, |
| 284 | idque diu licuit, poenaque nulla fuit; |
| 285 | vindice servabat nullo sua publica volgus, |
| 286 | iamque in privato pascere inertis erat. |
| 287 | plebis ad aediles perducta licentia talis |
| 288 | Publicios; animus defuit ante viris. |
| 289 | rem populus recipit, multam subiere nocentes: |
| 290 | vindicibus laudi publica cura fuit. |
| 291 | multa data est ex parte mihi, magnoque favore |
| 292 | victores ludos instituere novos; |
| 293 | parte locant clivum, qui tunc erat ardua rupes, |
| 294 | utile nunc iter est, Publiciumque vocant.' |
| 295 | annua credideram spectacula facta: negavit, |
| 296 | addidit et dictis altera verba suis: |
| 297 | 'nos quoque tangit honor: festis gaudemus et aris, |
| 298 | turbaque caelestes ambitiosa sumus. |
| 299 | saepe deos aliquis peccando fecit iniquos, |
| 300 | et pro delictis hostia blanda fuit; |
| 301 | saepe Iovem vidi, cum iam sua mittere vellet |
| 302 | fulmina, ture dato sustinuisse manum. |
| 303 | at si neglegimur, magnis iniuria poenis |
| 304 | solvitur, et iustum praeterit ira modum. |
| 305 | respice Thestiaden: flammis absentibus arsit; |
| 306 | causa est, quod Phoebes ara sine igne fuit. |
| 307 | respice Tantaliden: eadem dea vela tenebat; |
| 308 | virgo est, et spretos bis tamen ulta focos. |
| 309 | Hippolyte infelix, velles coluisse Dionen, |
| 310 | cum consternatis diripereris equis. |
| 311 | longa referre mora est correcta oblivia damnis: |
| 312 | me quoque Romani praeteriere patres. |
| 313 | quid facerem, per quod fierem manifesta doloris? |
| 314 | exigerem nostrae qualia damna notae? |
| 315 | excidit officium tristi mihi: nulla tuebar |
| 316 | rura, nec in pretio fertilis hortus erat; |
| 317 | lilia deciderant, violas arere videres, |
| 318 | filaque punicei languida facta croci. |
| 319 | saepe mihi Zephyrus 'dotes corrumpere noli |
| 320 | ipsa tuas' dixit: dos mihi vilis erat. |
| 321 | florebant oleae, venti nocuere protervi: |
| 322 | florebant segetes, grandine laesa seges. |
| 323 | in spe vitis erat, caelum nigrescit ab Austris |
| 324 | et subita frondes decutiuntur aqua. |
| 325 | nec volui fieri nec sum crudelis in ira; |
| 326 | cura repellendi sed mihi nulla fuit. |
| 327 | convenere patres, et, si bene floreat annus, |
| 328 | numinibus nostris annua festa vovent. |
| 329 | adnuimus voto: consul cum consule ludos |
| 330 | Postumio Laenas persoluere mihi.' |
| 331 | Quaerere conabar quare lascivia maior |
| 332 | his foret in ludis liberiorque iocus; |
| 333 | sed mihi succurrit numen non esse severum, |
| 334 | aptaque deliciis munera ferre deam. |
| 335 | tempora sutilibus cinguntur tota coronis, |
| 336 | et latet iniecta splendida mensa rosa; |
| 337 | ebrius incinctis philyra conviva capillis |
| 338 | saltat, et imprudens utitur arte meri; |
| 339 | ebrius ad durum formosae limen amicae |
| 340 | cantat, habent unctae mollia serta comae. |
| 341 | nulla coronata peraguntur seria fronte, |
| 342 | nec liquidae vinctis flore bibuntur aquae; |
| 343 | donec eras mixtus nullis, Acheloe, racemis, |
| 344 | gratia sumendae non erat ulla rosae. |
| 345 | Bacchus amat flores: Baccho placuisse coronam |
| 346 | ex Ariadnaeo sidere nosse potes. |
| 347 | scaena levis decet hanc: non est, mihi credite, non est |
| 348 | illa cothurnatas inter habenda deas. |
| 349 | turba quidem cur hos celebret meretricia ludos |
| 350 | non ex difficili causa petita subest. |
| 351 | non est de tetricis, non est de magna professis: |
| 352 | volt sua plebeio sacra patere choro, |
| 353 | et monet aetatis specie, dum floreat, uti; |
| 354 | contemni spinam, cum cecidere rosae. |
| 355 | Cur tamen, ut dantur vestes Cerialibus albae, |
| 356 | sic haec est cultu versicolore decens? |
| 357 | an quia maturis albescit messis aristis, |
| 358 | et color et species floribus omnis inest? |
| 359 | adnuit, et motis flores cecidere capillis, |
| 360 | accidere in mensas ut rosa missa solet. |
| 361 | lumina restabant, quorum me causa latebat, |
| 362 | cum sic errores abstulit illa meos: |
| 363 | 'vel quia purpureis conlucent floribus agri, |
| 364 | lumina sunt nostros visa decere dies; |
| 365 | vel quia nec flos est hebeti nec flamma colore, |
| 366 | atque oculos in se splendor uterque trahit; |
| 367 | vel quia deliciis nocturna licentia nostris |
| 368 | convenit: a vero tertia causa venit.' |
| 369 | 'est breve praeterea, de quo mihi quaerere restat, |
| 370 | si liceat' dixi: dixit et illa 'licet'. |
| 371 | 'cur tibi pro Libycis clauduntur rete leaenis |
| 372 | inbelles capreae sollicitusque lepus?' |
| 373 | non sibi respondit silvas cessisse, sed hortos |
| 374 | arvaque pugnaci non adeunda ferae. |
| 375 | omnia finierat: tenues secessit in auras, |
| 376 | mansit odor; posses scire fuisse deam. |
| 377 | floreat ut toto carmen Nasonis in aevo, |
| 378 | sparge, precor, donis pectora nostra tuis. |
| 379 | Nocte minus quarta promet sua sidera Chiron |
| 380 | semivir et flavi corpore mixtus equi. |
| 381 | Pelion Haemoniae mons est obversus in Austros: |
| 382 | summa virent pinu, cetera quercus habet. |
| 383 | Phillyrides tenuit; saxo stant antra vetusto, |
| 384 | quae iustum memorant incoluisse senem. |
| 385 | ille manus olim missuras Hectora leto |
| 386 | creditur in lyricis detinuisse modis. |
| 387 | venerat Alcides exhausta parte laborum, |
| 388 | iussaque restabant ultima paene viro. |
| 389 | stare simul casu Troiae duo fata videres: |
| 390 | hinc puer Aeacides, hinc Iove natus erat. |
| 391 | excipit hospitio iuvenem Philyreius heros, |
| 392 | et causam adventus hic rogat, ille docet. |
| 393 | respicit interea clavam spoliumque leonis, |
| 394 | 'vir' que ait 'his armis, armaque digna viro!' |
| 395 | nec se, quin horrens auderent tangere saetis |
| 396 | vellus, Achilleae continuere manus. |
| 397 | dumque senex tractat squalentia tela venenis, |
| 398 | excidit et laevo fixa sagitta pede est. |
| 399 | ingemuit Chiron, traxitque e corpore ferrum: |
| 400 | adgemit Alcides Haemoniusque puer. |
| 401 | ipse tamen lectas Pagasaeis collibus herbas |
| 402 | temperat et varia volnera mulcet ope; |
| 403 | virus edax superabat opem, penitusque recepta |
| 404 | ossibus et toto corpore pestis erat: |
| 405 | sanguine Centauri Lernaeae sanguis echidnae |
| 406 | mixtus ad auxilium tempora nulla dabat. |
| 407 | stabat, ut ante patrem, lacrimis perfusus Achilles: |
| 408 | sic flendus Peleus, si moreretur, erat. |
| 409 | saepe manus aegras manibus fingebat amicis: |
| 410 | morum, quos fecit, praemia doctor habet. |
| 411 | oscula saepe dedit, dixit quoque saepe iacenti |
| 412 | 'vive, precor, nec me, care, relinque, pater.' |
| 413 | nona dies aderat, cum tu, iustissime Chiron, |
| 414 | bis septem stellis corpora cinctus eras. |
| 415 | Hunc Lyra curva sequi cuperet, sed idonea nondum |
| 416 | est via: nox aptum tertia tempus erit. |
| 417 | Scorpios in caelo, cum cras lucescere Nonas |
| 418 | dicimus, a media parte notandus erit. |
| 419 | Hinc ubi protulerit formosa ter Hesperos ora, |
| 420 | ter dederint Phoebo sidera victa locum, |
| 421 | ritus erit veteris, nocturna Lemuria, sacri: |
| 422 | inferias tacitis manibus illa dabunt. |
| 423 | annus erat brevior, nec adhuc pia februa norant, |
| 424 | nec tu dux mensum, Iane biformis, eras: |
| 425 | iam tamen exstincto cineri sua dona ferebant, |
| 426 | compositique nepos busta piabat avi. |
| 427 | mensis erat Maius, maiorum nomine dictus, |
| 428 | qui partem prisci nunc quoque moris habet. |
| 429 | nox ubi iam media est somnoque silentia praebet, |
| 430 | et canis et variae conticuistis aves, |
| 431 | ille memor veteris ritus timidusque deorum |
| 432 | surgit (habent gemini vincula nulla pedes), |
| 433 | signaque dat digitis medio cum pollice iunctis, |
| 434 | occurrat tacito ne levis umbra sibi. |
| 435 | cumque manus puras fontana perluit unda, |
| 436 | vertitur et nigras accipit ante fabas, |
| 437 | aversusque iacit; sed dum iacit, 'haec ego mitto, |
| 438 | his' inquit 'redimo meque meosque fabis.' |
| 439 | hoc novies dicit nec respicit: umbra putatur |
| 440 | colligere et nullo terga vidente sequi. |
| 441 | rursus aquam tangit, Temesaeaque concrepat aera, |
| 442 | et rogat ut tectis exeat umbra suis. |
| 443 | cum dixit novies 'manes exite paterni' |
| 444 | respicit, et pure sacra peracta putat. |
| 445 | dicta sit unde dies, quae nominis exstet origo |
| 446 | me fugit: ex aliquo est invenienda deo. |
| 447 | Pliade nate, mone, virga venerande potenti: |
| 448 | saepe tibi est Stygii regia visa Iovis. |
| 449 | venit adoratus Caducifer. accipe causam |
| 450 | nominis: ex ipso est cognita causa deo. |
| 451 | Romulus ut tumulo fraternas condidit umbras, |
| 452 | et male veloci iusta soluta Remo, |
| 453 | Faustulus infelix et passis Acca capillis |
| 454 | spargebant lacrimis ossa perusta suis; |
| 455 | inde domum redeunt sub prima crepuscula maesti, |
| 456 | utque erat, in duro procubuere toro. |
| 457 | umbra cruenta Remi visa est adsistere lecto, |
| 458 | atque haec exiguo murmure verba loqui: |
| 459 | 'en ego dimidium vestri parsque altera voti, |
| 460 | cernite sim qualis, qui modo qualis eram! |
| 461 | qui modo, si volucres habuissem regna iubentes, |
| 462 | in populo potui maximus esse meo, |
| 463 | nunc sum elapsa rogi flammis et inanis imago: |
| 464 | haec est ex illo forma relicta Remo. |
| 465 | heu ubi Mars pater est? si vos modo vera locuti, |
| 466 | uberaque expositis ille ferina dedit. |
| 467 | quem lupa servavit, manus hunc temeraria civis |
| 468 | perdidit. o quanto mitior illa fuit! |
| 469 | saeve Celer, crudelem animam per volnera reddas, |
| 470 | utque ego, sub terras sanguinulentus eas. |
| 471 | noluit hoc frater, pietas aequalis in illo est: |
| 472 | quod potuit, lacrimas in mea fata dedit. |
| 473 | hunc vos per lacrimas, per vestra alimenta rogate |
| 474 | ut celebrem nostro signet honore diem.' |
| 475 | mandantem amplecti cupiunt et bracchia tendunt: |
| 476 | lubrica prensantes effugit umbra manus. |
| 477 | ut secum fugiens somnos abduxit imago, |
| 478 | ad regem voces fratris uterque ferunt. |
| 479 | Romulus obsequitur, lucemque Remuria dicit |
| 480 | illam, qua positis iusta feruntur avis. |
| 481 | aspera mutata est in lenem tempore longo |
| 482 | littera, quae toto nomine prima fuit; |
| 483 | mox etiam lemures animas dixere silentum: |
| 484 | hic sensus verbi, vis ea vocis erat. |
| 485 | fana tamen veteres illis clausere diebus, |
| 486 | ut nunc ferali tempore operta vides; |
| 487 | nec viduae taedis eadem nec virginis apta |
| 488 | tempora: quae nupsit, non diuturna fuit. |
| 489 | hac quoque de causa, si te proverbia tangunt, |
| 490 | mense malas Maio nubere volgus ait. |
| 491 | sed tamen haec tria sunt sub eodem tempore festa |
| 492 | inter se nulla continuata die. |
| 493 | Quorum si mediis Boeotum Oriona quaeres, |
| 494 | falsus eris: signi causa canenda mihi. |
| 495 | Iuppiter et lato qui regnat in aequore frater |
| 496 | carpebant socias Mercuriusque vias; |
| 497 | tempus erat quo versa iugo referuntur aratra, |
| 498 | et pronus saturae lac bibit agnus ovis. |
| 499 | forte senex Hyrieus, angusti cultor agelli, |
| 500 | hos videt, exiguam stabat ut ante casam, |
| 501 | atque ita 'longa via est, nec tempora longa supersunt', |
| 502 | dixit 'et hospitibus ianua nostra patet.' |
| 503 | addidit et voltum verbis, iterumque rogavit: |
| 504 | parent promissis dissimulantque deos. |
| 505 | tecta senis subeunt nigro deformia fumo; |
| 506 | ignis in hesterno stipite parvus erat: |
| 507 | ipse genu nixus flammas exsuscitat aura, |
| 508 | et promit quassas comminuitque faces. |
| 509 | stant calices; minor inde fabas, holus alter habebat, |
| 510 | et spumat testo pressus uterque suo. |
| 511 | dumque mora est, tremula dat vina rubentia dextra: |
| 512 | accipit aequoreus pocula prima deus. |
| 513 | quae simul exhausit, 'da nunc bibat ordine' dixit |
| 514 | 'Iuppiter.' audito palluit ille Iove. |
| 515 | ut rediit animus, cultorem pauperis agri |
| 516 | immolat et magno torret in igne bovem; |
| 517 | quaeque puer quondam primis diffuderat annis |
| 518 | promit fumoso condita vina cado. |
| 519 | nec mora, flumineam lino celantibus ulvam, |
| 520 | sic quoque non altis, incubuere toris. |
| 521 | nunc dape, nunc posito mensae nituere Lyaeo; |
| 522 | terra rubens crater, pocula fagus erant. |
| 523 | verba fuere Iovis: 'si quid fert impetus, opta: |
| 524 | omne feres.' placidi verba fuere senis: |
| 525 | 'cara fuit coniunx, primae mihi vere iuventae |
| 526 | cognita. nunc ubi sit quaeritis? urna tegit. |
| 527 | huic ego iuratus, vobis in verba vocatis, |
| 528 | 'coniugio' dixi 'sola fruere meo.' |
| 529 | et dixi et servo; sed enim diversa voluntas |
| 530 | est mihi: nec coniunx et pater esse volo.' |
| 531 | adnuerant omnes. omnes ad terga iuvenci |
| 532 | constiterant?pudor est ulteriora loqui. |
| 533 | tum superiniecta texere madentia terra: |
| 534 | iamque decem menses, et puer ortus erat. |
| 535 | hunc Hyrieus, quia sic genitus, vocat Uriona: |
| 536 | perdidit antiquum littera prima sonum. |
| 537 | creverat immensum: comitem sibi Delia sumpsit; |
| 538 | ille deae custos, ille satelles erat. |
| 539 | verba movent iras non circumspecta deorum: |
| 540 | 'quam nequeam' dixit 'vincere nulla fera est.' |
| 541 | scorpion immisit Tellus: fuit impetus illi |
| 542 | curva gemelliparae spicula ferre deae; |
| 543 | obstitit Orion. Latona nitentibus astris |
| 544 | addidit et 'meriti praemia' dixit 'habe.' |
| 545 | Sed quid et Orion et cetera sidera mundo |
| 546 | cedere festinant, noxque coartat iter? |
| 547 | quid solito citius liquido iubar aequore tollit |
| 548 | candida, Lucifero praeveniente, dies? |
| 549 | fallor, an arma sonant? non fallimur, arma sonabant: |
| 550 | Mars venit et veniens bellica signa dedit. |
| 551 | Ultor ad ipse suos caelo descendit honores |
| 552 | templaque in Augusto conspicienda foro. |
| 553 | et deus est ingens et opus: debebat in urbe |
| 554 | non aliter nati Mars habitare sui. |
| 555 | digna Giganteis haec sunt delubra tropaeis: |
| 556 | hinc fera Gradivum bella movere decet, |
| 557 | seu quis ab Eoo nos impius orbe lacesset, |
| 558 | seu quis ab occiduo sole domandus erit. |
| 559 | perspicit Armipotens operis fastigia summi, |
| 560 | et probat invictas summa tenere deas; |
| 561 | perspicit in foribus diversae tela figurae, |
| 562 | armaque terrarum milite victa suo. |
| 563 | hinc videt Aenean oneratum pondere caro |
| 564 | et tot Iuleae nobilitatis avos; |
| 565 | hinc videt Iliaden umeris ducis arma ferentem, |
| 566 | claraque dispositis acta subesse viris. |
| 567 | spectat et Augusto praetextum nomine templum, |
| 568 | et visum lecto Caesare maius opus. |
| 569 | voverat hoc iuvenis tum cum pia sustulit arma: |
| 570 | a tantis princeps incipiendus erat. |
| 571 | ille manus tendens, hinc stanti milite iusto, |
| 572 | hinc coniuratis, talia dicta dedit: |
| 573 | 'si mihi bellandi pater est Vestaeque sacerdos |
| 574 | auctor, et ulcisci numen utrumque paro, |
| 575 | Mars, ades et satia scelerato sanguine ferrum, |
| 576 | stetque favor causa pro meliore tuus. |
| 577 | templa feres et, me victore, vocaberis Ultor.' |
| 578 | voverat, et fuso laetus ab hoste redit. |
| 579 | nec satis est meruisse semel cognomina Marti: |
| 580 | persequitur Parthi signa retenta manu. |
| 581 | gens fuit et campis et equis et tuta sagittis |
| 582 | et circumfusis invia fluminibus; |
| 583 | addiderant animos Crassorum funera genti, |
| 584 | cum periit miles signaque duxque simul. |
| 585 | signa, decus belli, Parthus Romana tenebat, |
| 586 | Romanaeque aquilae signifer hostis erat; |
| 587 | isque pudor mansisset adhuc, nisi fortibus armis |
| 588 | Caesaris Ausoniae protegerentur opes. |
| 589 | ille notas veteres et longi dedecus aevi |
| 590 | sustulit: agnorunt signa recepta suos. |
| 591 | quid tibi nunc solitae mitti post terga sagittae, |
| 592 | quid loca, quid rapidi profuit usus equi? |
| 593 | Parthe, refers aquilas, victos quoque porrigis arcus: |
| 594 | pignora iam nostri nulla pudoris habes. |
| 595 | rite deo templumque datum nomenque bis ulto, |
| 596 | et meritus voti debita solvit honor. |
| 597 | sollemnes ludos Circo celebrate, Quirites: |
| 598 | non visa est fortem scaena decere deum. |
| 599 | Pliadas aspicies omnes totumque sororum |
| 600 | agmen, ubi ante Idus nox erit una super: |
| 601 | tum mihi non dubiis auctoribus incipit aestas, |
| 602 | et tepidi finem tempora veris habent. |
| 603 | Idibus ora prior stellantia tollere Taurum |
| 604 | indicat: huic signo fabula nota subest. |
| 605 | praebuit ut taurus Tyriae sua terga puellae |
| 606 | Iuppiter et falsa cornua fronte tulit, |
| 607 | illa iubam dextra, laeva retinebat amictus, |
| 608 | et timor ipse novi causa decoris erat; |
| 609 | aura sinus implet, flavos movet aura capillos: |
| 610 | Sidoni, sic fueras aspicienda Iovi. |
| 611 | saepe puellares subduxit ab aequore plantas, |
| 612 | et metuit tactus adsilientis aquae; |
| 613 | saepe deus prudens tergum demisit in undas, |
| 614 | haereat ut collo fortius illa suo. |
| 615 | litoribus tactis stabat sine cornibus ullis |
| 616 | Iuppiter inque deum de bove versus erat. |
| 617 | taurus init caelum: te, Sidoni, Iuppiter implet, |
| 618 | parsque tuum terrae tertia nomen habet. |
| 619 | hoc alii signum Phariam dixere iuvencam, |
| 620 | quae bos ex homine est, ex bove facta dea. |
| 621 | Tum quoque priscorum Virgo simulacra virorum |
| 622 | mittere roboreo scirpea ponte solet. |
| 623 | corpora post decies senos qui credidit annos |
| 624 | missa neci, sceleris crimine damnat avos. |
| 625 | fama vetus, tum cum Saturnia terra vocata est, |
| 626 | talia fatidici dicta fuisse Iovis: |
| 627 | 'falcifero libata seni duo corpora gentis |
| 628 | mittite, quae Tuscis excipiantur aquis'; |
| 629 | donec in haec venit Tirynthius arva, quotannis |
| 630 | tristia Leucadio sacra peracta modo; |
| 631 | illum stramineos in aquam misisse Quirites, |
| 632 | Herculis exemplo corpora falsa iaci. |
| 633 | pars putat, ut ferrent iuvenes suffragia soli, |
| 634 | pontibus infirmos praecipitasse senes. |
| 635 | Thybri, doce verum: tua ripa vetustior Urbe est; |
| 636 | principium ritus tu bene nosse potes. |
| 637 | Thybris harundiferum medio caput extulit alveo |
| 638 | raucaque dimovit talibus ora sonis: |
| 639 | 'haec loca desertas vidi sine moenibus herbas: |
| 640 | pascebat sparsas utraque ripa boves, |
| 641 | et, quem nunc gentes Tiberim noruntque timentque, |
| 642 | tunc etiam pecori despiciendus eram. |
| 643 | Arcadis Evandri nomen tibi saepe refertur: |
| 644 | ille meas remis advena torsit aquas. |
| 645 | venit et Alcides, turba comitatus Achiva: |
| 646 | Albula, si memini, tunc mihi nomen erat. |
| 647 | excipit hospitio iuvenem Pallantius heros, |
| 648 | et tandem Caco debita poena venit. |
| 649 | victor abit, secumque boves, Erytheida praedam, |
| 650 | abstrahit; at comites longius ire negant. |
| 651 | magnaque pars horum desertis venerat Argis: |
| 652 | montibus his ponunt spemque laremque suum. |
| 653 | saepe tamen patriae dulci tanguntur amore, |
| 654 | atque aliquis moriens hoc breve mandat opus: |
| 655 | 'mittite me in Tiberim, Tiberinis vectus ut undis |
| 656 | litus ad Inachium pulvis inanis eam.' |
| 657 | displicet heredi mandati cura sepulcri: |
| 658 | mortuus Ausonia conditur hospes humo; |
| 659 | scirpea pro domino Tiberi iactatur imago, |
| 660 | ut repetat Graias per freta longa domos.' |
| 661 | hactenus, et subiit vivo rorantia saxo |
| 662 | antra; leves cursum sustinuistis aquae. |
| 663 | Clare nepos Atlantis, ades, quem montibus olim |
| 664 | edidit Arcadiis Pleias una Iovi: |
| 665 | pacis et armorum superis imisque deorum |
| 666 | arbiter, alato qui pede carpis iter, |
| 667 | laete lyrae pulsu, nitida quoque laete palaestra, |
| 668 | quo didicit culte lingua docente loqui, |
| 669 | templa tibi posuere patres spectantia Circum |
| 670 | Idibus; ex illo est haec tibi festa dies. |
| 671 | te, quicumque suas profitentur vendere merces, |
| 672 | ture dato tribuas ut sibi lucra rogant. |
| 673 | est aqua Mercurii portae vicina Capenae; |
| 674 | si iuvat expertis credere, numen habet. |
| 675 | huc venit incinctus tunica mercator et urna |
| 676 | purus suffita, quam ferat, haurit aquam. |
| 677 | uda fit hinc laurus, lauro sparguntur ab uda |
| 678 | omnia quae dominos sunt habitura novos. |
| 679 | spargit et ipse suos lauro rorante capillos, |
| 680 | et peragit solita fallere voce preces: |
| 681 | 'ablue praeteriti periuria temporis', inquit |
| 682 | 'ablue praeteritae perfida verba die. |
| 683 | sive ego te feci testem, falsove citavi |
| 684 | non audituri numina vana Iovis, |
| 685 | sive deum prudens alium divamve fefelli, |
| 686 | abstulerint celeres improba dicta Noti: |
| 687 | et pateant veniente die periuria nobis, |
| 688 | nec curent superi siqua locutus ero. |
| 689 | da modo lucra mihi, da facto gaudia lucro, |
| 690 | et fac ut emptori verba dedisse iuvet.' |
| 691 | talia Mercurius poscenti ridet ab alto, |
| 692 | se memor Ortygias subripuisse boves. |
| 693 | At mihi pande, precor, tanto meliora petenti, |
| 694 | in Geminos ex quo tempore Phoebus eat. |
| 695 | 'cum totidem de mense dies superesse videbis |
| 696 | quot sunt Herculei facta laboris' ait. |
| 697 | 'dic' ego respondi 'causam mihi sideris huius.' |
| 698 | causam facundo reddidit ore deus: |
| 699 | 'abstulerant raptas Phoeben Phoebesque sororem |
| 700 | Tyndaridae fratres, hic eques, ille pugil. |
| 701 | bella parant repetuntque suas et frater et Idas, |
| 702 | Leucippo fieri pactus uterque gener. |
| 703 | his amor ut repetant, illis ut reddere nolint, |
| 704 | suadet; et ex causa pugnat uterque pari. |
| 705 | effugere Oebalidae cursu potuere sequentes, |
| 706 | sed visum celeri vincere turpe fuga. |
| 707 | liber ab arboribus locus est, apta area pugnae: |
| 708 | constiterant illo (nomen Aphidna) loco. |
| 709 | pectora traiectus Lynceo Castor ab ense |
| 710 | non exspectato volnere pressit humum; |
| 711 | ultor adest Pollux, et Lyncea perforat hasta, |
| 712 | qua cervix umeros continuata premit. |
| 713 | ibat in hunc Idas, vixque est Iovis igne repulsus; |
| 714 | tela tamen dextrae fulmine rapta negant. |
| 715 | iamque tibi, Pollux, caelum sublime patebat, |
| 716 | cum 'mea' dixisti 'percipe verba, pater: |
| 717 | quod mihi das uni caelum, partire duobus; |
| 718 | dimidium toto munere maius erit.' |
| 719 | dixit et alterna fratrem statione redemit: |
| 720 | utile sollicitae sidus utrumque rati.' |
| 721 | Ad Ianum redeat, qui quaerit Agonia quid sint: |
| 722 | quae tamen in fastis hoc quoque tempus habent. |
| 723 | Nocte sequente diem canis Erigoneius exit: |
| 724 | est alio signi reddita causa loco. |
| 725 | Proxima Volcani lux est, Tubilustria dicunt: |
| 726 | lustrantur purae, quas facit ille, tubae. |
| 727 | Quattuor inde notis locus est, quibus ordine lectis |
| 728 | vel mos sacrorum vel fuga regis inest. |
| 729 | Nec te praetereo, populi Fortuna potentis |
| 730 | publica, cui templum luce sequente datum est. |
| 731 | hanc ubi dives aquis acceperit Amphitrite, |
| 732 | grata Iovi fulvae rostra videbis avis. |
| 733 | auferet ex oculis veniens aurora Booten, |
| 734 | continuaque die sidus Hyantis erit. |