Ovidius, Fasti, Liber IV
| 1 | 'Alma, fave', dixi 'geminorum mater Amorum'; |
| 2 | ad vatem voltus rettulit illa suos; |
| 3 | 'quid tibi' ait 'mecum? certe maiora canebas. |
| 4 | num vetus in molli pectore volnus habes?' |
| 5 | 'scis, dea', respondi 'de volnere.' risit, et aether |
| 6 | protinus ex illa parte serenus erat. |
| 7 | 'saucius an sanus numquid tua signa reliqui? |
| 8 | tu mihi propositum, tu mihi semper opus. |
| 9 | quae decuit primis sine crimine lusimus annis; |
| 10 | nunc teritur nostris area maior equis. |
| 11 | tempora cum causis, annalibus eruta priscis, |
| 12 | lapsaque sub terras ortaque signa cano. |
| 13 | venimus ad quartum, quo tu celeberrima mense: |
| 14 | et vatem et mensem scis, Venus, esse tuos.' |
| 15 | mota Cytheriaca leviter mea tempora myrto |
| 16 | contigit et 'coeptum perfice' dixit 'opus'. |
| 17 | sensimus, et causae subito patuere dierum: |
| 18 | dum licet et spirant flamina, navis eat. |
| 19 | Siqua tamen pars te de fastis tangere debet, |
| 20 | Caesar, in Aprili quod tuearis habes: |
| 21 | hic ad te magna descendit imagine mensis, |
| 22 | et fit adoptiva nobilitate tuus. |
| 23 | hoc pater Iliades, cum longum scriberet annum, |
| 24 | vidit et auctores rettulit ipse tuos: |
| 25 | utque fero Marti primam dedit ordine sortem, |
| 26 | quod sibi nascendi proxima causa fuit, |
| 27 | sic Venerem gradibus multis in gente receptam |
| 28 | alterius voluit mensis habere locum; |
| 29 | principiumque sui generis revolutaque quaerens |
| 30 | saecula, cognatos venit adusque deos. |
| 31 | Dardanon Electra nesciret Atlantide natum |
| 32 | scilicet, Electran concubuisse Iovi? |
| 33 | huius Ericthonius, Tros est generatus ab illo, |
| 34 | Assaracon creat hic, Assaracusque Capyn; |
| 35 | proximus Anchises, cum quo commune parentis |
| 36 | non dedignata est nomen habere Venus: |
| 37 | hinc satus Aeneas; pietas spectata per ignes |
| 38 | sacra patremque umeris, altera sacra, tulit. |
| 39 | venimus ad felix aliquando nomen Iuli, |
| 40 | unde domus Teucros Iulia tangit avos. |
| 41 | Postumus hinc, qui, quod silvis fuit ortus in altis, |
| 42 | Silvius in Latia gente vocatus erat. |
| 43 | isque, Latine, tibi pater est; subit Alba Latinum; |
| 44 | proximus est titulis Epytus, Alba, tuis. |
| 45 | ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae |
| 46 | et tuus est idem, Calpete, factus avus. |
| 47 | cumque patris regnum post hunc Tiberinus haberet, |
| 48 | dicitur in Tuscae gurgite mersus aquae. |
| 49 | iam tamen Agrippam natum Remulumque nepotem |
| 50 | viderat; in Remulum fulmina missa ferunt. |
| 51 | venit Aventinus post hos, locus unde vocatur, |
| 52 | mons quoque; post illum tradita regna Procae; |
| 53 | quem sequitur duri Numitor germanus Amuli; |
| 54 | Ilia cum Lauso de Numitore sati: |
| 55 | ense cadit patrui Lausus; placet Ilia Marti, |
| 56 | teque parit, gemino iuncte Quirine Remo. |
| 57 | ille suos semper Venerem Martemque parentes |
| 58 | dixit, et emeruit vocis habere fidem: |
| 59 | neve secuturi possent nescire nepotes, |
| 60 | tempora dis generis continuata dedit. |
| 61 | sed Veneris mensem Graio sermone notatum |
| 62 | auguror; a spumis est dea dicta maris. |
| 63 | nec tibi sit mirum Graeco rem nomine dici; |
| 64 | Itala nam tellus Graecia maior erat. |
| 65 | venerat Evander plena cum classe suorum, |
| 66 | venerat Alcides, Graius uterque genus |
| 67 | (hospes Aventinis armentum pavit in herbis |
| 68 | claviger, et tanto est Albula pota deo), |
| 69 | dux quoque Neritius; testes Laestrygones exstant |
| 70 | et quod adhuc Circes nomina litus habet; |
| 71 | et iam Telegoni, iam moenia Tiburis udi |
| 72 | stabant, Argolicae quod posuere manus. |
| 73 | venerat Atridae fatis agitatus Halaesus, |
| 74 | a quo se dictam terra Falisca putat. |
| 75 | adice Troianae suasorem Antenora pacis, |
| 76 | et generum Oeniden, Apule Daune, tuum. |
| 77 | serus ab Iliacis, et post Antenora, flammis |
| 78 | attulit Aeneas in loca nostra deos. |
| 79 | huius erat Solimus Phrygia comes unus ab Ida, |
| 80 | a quo Sulmonis moenia nomen habent, |
| 81 | Sulmonis gelidi, patriae, Germanice, nostrae. |
| 82 | me miserum, Scythico quam procul illa solo est! |
| 83 | ergo ego tam longe - sed supprime, Musa, querellas: |
| 84 | non tibi sunt maesta sacra canenda lyra. |
| 85 | Quo non livor abit? sunt qui tibi mensis honorem |
| 86 | eripuisse velint invideantque, Venus. |
| 87 | nam, quia ver aperit tunc omnia densaque cedit |
| 88 | frigoris asperitas fetaque terra patet, |
| 89 | Aprilem memorant ab aperto tempore dictum, |
| 90 | quem Venus iniecta vindicat alma manu. |
| 91 | illa quidem totum dignissima temperat orbem, |
| 92 | illa tenet nullo regna minora deo, |
| 93 | iuraque dat caelo, terrae, natalibus undis, |
| 94 | perque suos initus continet omne genus. |
| 95 | illa deos omnes (longum est numerare) creavit, |
| 96 | illa satis causas arboribusque dedit, |
| 97 | illa rudes animos hominum contraxit in unum, |
| 98 | et docuit iungi cum pare quemque sua. |
| 99 | quid genus omne creat volucrum, nisi blanda voluptas? |
| 100 | nec coeant pecudes, si levis absit amor. |
| 101 | cum mare trux aries cornu decertat, at idem |
| 102 | frontem dilectae laedere parcit ovis; |
| 103 | deposita sequitur taurus feritate iuvencam, |
| 104 | quem toti saltus, quem nemus omne tremit; |
| 105 | vis eadem lato quodcumque sub aequore vivit |
| 106 | servat, et innumeris piscibus implet aquas. |
| 107 | prima feros habitus homini detraxit: ab illa |
| 108 | venerunt cultus mundaque cura sui. |
| 109 | primus amans carmen vigilatum nocte negata |
| 110 | dicitur ad clausas concinuisse fores, |
| 111 | eloquiumque fuit duram exorare puellam, |
| 112 | proque sua causa quisque disertus erat. |
| 113 | mille per hanc artes motae; studioque placendi, |
| 114 | quae latuere prius, multa reperta ferunt. |
| 115 | hanc quisquam titulo mensis spoliare secundi |
| 116 | audeat? a nobis sit furor iste procul. |
| 117 | quid quod ubique potens templisque frequentibus aucta, |
| 118 | urbe tamen nostra ius dea maius habet? |
| 119 | pro Troia, Romane, tua Venus arma ferebat, |
| 120 | cum gemuit teneram cuspide laesa manum; |
| 121 | caelestesque duas Troiano iudice vicit |
| 122 | (ah nolim victas hoc meminisse deas), |
| 123 | Assaracique nurus dicta est, ut scilicet olim |
| 124 | magnus Iuleos Caesar haberet avos. |
| 125 | nec Veneri tempus, quam ver, erat aptius ullum |
| 126 | (vere nitent terrae, vere remissus ager; |
| 127 | nunc herbae rupta tellure cacumina tollunt, |
| 128 | nunc tumido gemmas cortice palmes agit), |
| 129 | et formosa Venus formoso tempore digna est, |
| 130 | utque solet, Marti continuata suo est. |
| 131 | vere monet curvas materna per aequora puppes |
| 132 | ire nec hibernas iam timuisse minas. |
| 133 | Rite deam colitis, Latiae matresque nurusque |
| 134 | et vos, quis vittae longaque vestis abest. |
| 135 | aurea marmoreo redimicula demite collo, |
| 136 | demite divitias: tota lavanda dea est. |
| 137 | aurea siccato redimicula reddite collo: |
| 138 | nunc alii flores, nunc nova danda rosa est. |
| 139 | vos quoque sub viridi myrto iubet ipsa lavari: |
| 140 | causaque cur iubeat, discite, certa subest. |
| 141 | litore siccabat rorantes nuda capillos: |
| 142 | viderunt satyri, turba proterva, deam. |
| 143 | sensit et opposita texit sua corpora myrto: |
| 144 | tuta fuit facto, vosque referre iubet. |
| 145 | discite nunc, quare Fortunae tura Virili |
| 146 | detis eo, gelida qui locus umet aqua. |
| 147 | accipit ille locus posito velamine cunctas |
| 148 | et vitium nudi corporis omne videt; |
| 149 | ut tegat hoc celetque viros, Fortuna Virilis |
| 150 | praestat et hoc parvo ture rogata facit. |
| 151 | nec pigeat tritum niveo cum lacte papaver |
| 152 | sumere et expressis mella liquata favis: |
| 153 | cum primum cupido Venus est deducta marito, |
| 154 | hoc bibit; ex illo tempore nupta fuit. |
| 155 | supplicibus verbis illam placate: sub illa |
| 156 | et forma et mores et bona fama manet. |
| 157 | Roma pudicitia proavorum tempore lapsa est: |
| 158 | Cumaeam, veteres, consuluistis anum. |
| 159 | templa iubet fieri Veneri: quibus ordine factis |
| 160 | inde Venus verso nomina corde tenet. |
| 161 | semper ad Aeneadas placido, pulcherrima, voltu |
| 162 | respice, totque tuas, diva, tuere nurus. |
| 163 | Dum loquor, elatae metuendus acumine caudae |
| 164 | Scorpios in virides praecipitatur aquas. |
| 165 | Nox ubi transierit, caelumque rubescere primo |
| 166 | coeperit, et tactae rore querentur aves, |
| 167 | semustamque facem vigilata nocte viator |
| 168 | ponet, et ad solitum rusticus ibit opus, |
| 169 | Pliades incipient umeros relevare paternos, |
| 170 | quae septem dici, sex tamen esse solent: |
| 171 | seu quod in amplexum sex hinc venere deorum |
| 172 | (nam Steropen Marti concubuisse ferunt, |
| 173 | Neptuno Alcyonen et te, formosa Celaeno, |
| 174 | Maian et Electran Taygetenque Iovi), |
| 175 | septima mortali Merope tibi, Sisyphe, nupsit; |
| 176 | paenitet, et facti sola pudore latet: |
| 177 | sive quod Electra Troiae spectare ruinas |
| 178 | non tulit, ante oculos opposuitque manum. |
| 179 | Ter sine perpetuo caelum versetur in axe, |
| 180 | ter iungat Titan terque resolvat equos, |
| 181 | protinus inflexo Berecyntia tibia cornu |
| 182 | flabit, et Idaeae festa parentis erunt. |
| 183 | ibunt semimares et inania tympana tundent, |
| 184 | aeraque tinnitus aere repulsa dabunt; |
| 185 | ipsa sedens molli comitum cervice feretur |
| 186 | Urbis per medias exululata vias. |
| 187 | scaena sonat, ludique vocant: spectate, Quirites, |
| 188 | et fora Marte suo litigiosa vacent. |
| 189 | quaerere multa libet, sed me sonus aeris acuti |
| 190 | terret et horrendo lotos adunca sono. |
| 191 | 'da, dea, quam sciter.' doctas Cybeleia neptes |
| 192 | vidit et has curae iussit adesse meae. |
| 193 | 'pandite mandati memores, Heliconis alumnae, |
| 194 | gaudeat assiduo cur dea Magna sono.' |
| 195 | sic ego. sic Erato (mensis Cythereius illi |
| 196 | cessit, quod teneri nomen amoris habet): |
| 197 | 'reddita Saturno sors haec erat: 'optime regum, |
| 198 | a nato sceptris excutiere tuis.' |
| 199 | ille suam metuens, ut quaeque erat edita, prolem |
| 200 | devorat, immersam visceribusque tenet. |
| 201 | saepe Rhea questa est totiens fecunda nec umquam |
| 202 | mater, et indoluit fertilitate sua. |
| 203 | Iuppiter ortus erat: (pro magno teste vetustas |
| 204 | creditur; acceptam parce movere fidem) |
| 205 | veste latens saxum caelesti gutture sedit: |
| 206 | sic genitor fatis decipiendus erat. |
| 207 | ardua iamdudum resonat tinnitibus Ide, |
| 208 | tutus ut infanti vagiat ore puer. |
| 209 | pars clipeos sudibus, galeas pars tundit inanes: |
| 210 | hoc Curetes habent, hoc Corybantes opus. |
| 211 | res latuit, priscique manent imitamina facti: |
| 212 | aera deae comites raucaque terga movent. |
| 213 | cymbala pro galeis, pro scutis tympana pulsant: |
| 214 | tibia dat Phrygios, ut dedit ante, modos.' |
| 215 | desierat; coepi: 'cur huic genus acre leonum |
| 216 | praebent insolitas ad iuga curva iubas?' |
| 217 | desieram; coepit: 'feritas mollita per illam |
| 218 | creditur; id curru testificata suo est.' |
| 219 | 'at cur turrifera caput est onerata corona? |
| 220 | an primis turres urbibus illa dedit?' |
| 221 | adnuit. 'unde venit' dixi 'sua membra secandi |
| 222 | impetus?' ut tacui, Pieris orsa loqui: |
| 223 | 'Phryx puer in silvis, facie spectabilis, Attis |
| 224 | turrigeram casto vinxit amore deam; |
| 225 | hunc sibi servari voluit, sua templa tueri, |
| 226 | et dixit 'semper fac puer esse velis.' |
| 227 | ille fidem iussis dedit, et 'si mentiar', inquit |
| 228 | 'ultima, qua fallam, sit Venus illa mihi.' |
| 229 | fallit, et in nympha Sagaritide desinit esse |
| 230 | quod fuit: hinc poenas exigit ira deae. |
| 231 | Naida volneribus succidit in arbore factis, |
| 232 | illa perit; fatum Naidos arbor erat; |
| 233 | hic furit, et credens thalami procumbere tectum |
| 234 | effugit, et cursu Dindyma summa petit; |
| 235 | et modo 'tolle faces', 'remove' modo 'verbera' clamat, |
| 236 | saepe Palaestinas iurat adesse deas. |
| 237 | ille etiam saxo corpus laniavit acuto, |
| 238 | longaque in immundo pulvere tracta coma est, |
| 239 | voxque fuit 'merui: meritas do sanguine poenas. |
| 240 | ah pereant partes quae nocuere mihi!' |
| 241 | 'ah pereant' dicebat adhuc; onus inguinis aufert, |
| 242 | nullaque sunt subito signa relicta viri. |
| 243 | venit in exemplum furor hic, mollesque ministri |
| 244 | caedunt iactatis vilia membra comis.' |
| 245 | talibus Aoniae facunda voce Camenae |
| 246 | reddita quaesiti causa furoris erat. |
| 247 | 'hoc quoque, dux operis, moneas precor, unde petita |
| 248 | venerit; an nostra semper in urbe fuit?' |
| 249 | 'Dindymon et Cybelen et amoenam fontibus Iden |
| 250 | semper et Iliacas Mater amavit opes: |
| 251 | cum Troiam Aeneas Italos portaret in agros, |
| 252 | est dea sacriferas paene secuta rates, |
| 253 | sed nondum fatis Latio sua numina posci |
| 254 | senserat, adsuetis substiteratque locis. |
| 255 | post, ut Roma potens opibus iam saecula quinque |
| 256 | vidit et edomito sustulit orbe caput, |
| 257 | carminis Euboici fatalia verba sacerdos |
| 258 | inspicit; inspectum tale fuisse ferunt: |
| 259 | 'mater abest: matrem iubeo, Romane, requiras. |
| 260 | cum veniet, casta est accipienda manu.' |
| 261 | obscurae sortis patres ambagibus errant, |
| 262 | quaeve parens absit, quove petenda loco. |
| 263 | consulitur Paean, 'divum' que 'arcessite Matrem' |
| 264 | inquit; 'in Idaeo est invenienda iugo.' |
| 265 | mittuntur proceres. Phrygiae tum sceptra tenebat |
| 266 | Attalus; Ausoniis rem negat ille viris. |
| 267 | mira canam: longo tremuit cum murmure tellus, |
| 268 | et sic est adytis diva locuta suis: |
| 269 | 'ipsa peti volui: ne sit mora; mitte volentem: |
| 270 | dignus Roma locus quo deus omnis eat.' |
| 271 | ille soni terrore pavens 'proficiscere' dixit; |
| 272 | 'nostra eris: in Phrygios Roma refertur avos.' |
| 273 | protinus innumerae caedunt pineta secures |
| 274 | illa, quibus fugiens Phryx pius usus erat. |
| 275 | mille manus coeunt, et picta coloribus ustis |
| 276 | caelestum Matrem concava puppis habet. |
| 277 | illa sui per aquas fertur tutissima nati, |
| 278 | longaque Phrixeae stagna sororis adit, |
| 279 | Rhoeteumque capax Sigeaque litora transit, |
| 280 | et Tenedum et veteres Eetionis opes. |
| 281 | Cyclades excipiunt, Lesbo post terga relicta, |
| 282 | quaeque Carysteis frangitur unda vadis; |
| 283 | transit et Icarium, lapsas ubi perdidit alas |
| 284 | Icarus, et vastae nomina fecit aquae. |
| 285 | tum laeva Creten, dextra Pelopeidas undas |
| 286 | deserit, et Veneris sacra Cythera petit. |
| 287 | hinc mare Trinacrium, candens ubi tinguere ferrum |
| 288 | Brontes et Steropes Acmonidesque solent, |
| 289 | aequoraque Afra legit, Sardoaque regna sinistris |
| 290 | respicit a remis, Ausoniamque tenet. |
| 291 | ostia contigerat, qua se Tiberinus in altum |
| 292 | dividit et campo liberiore natat: |
| 293 | omnis eques mixtaque gravis cum plebe senatus |
| 294 | obvius ad Tusci fluminis ora venit. |
| 295 | procedunt pariter matres nataeque nurusque |
| 296 | quaeque colunt sanctos virginitate focos. |
| 297 | sedula fune viri contento bracchia lassant: |
| 298 | vix subit adversas hospita navis aquas. |
| 299 | sicca diu fuerat tellus, sitis usserat herbas: |
| 300 | sedit limoso pressa carina vado. |
| 301 | quisquis adest operi, plus quam pro parte laborat, |
| 302 | adiuvat et fortes voce sonante manus: |
| 303 | illa velut medio stabilis sedet insula ponto; |
| 304 | attoniti monstro stantque paventque viri. |
| 305 | Claudia Quinta genus Clauso referebat ab alto |
| 306 | (nec facies impar nobilitate fuit), |
| 307 | casta quidem, sed non et credita: rumor iniquus |
| 308 | laeserat, et falsi criminis acta rea est. |
| 309 | cultus et ornatis varie prodisse capillis |
| 310 | obfuit ad rigidos promptaque lingua senes. |
| 311 | conscia mens recti famae mendacia risit, |
| 312 | sed nos in vitium credula turba sumus. |
| 313 | haec ubi castarum processit ab agmine matrum |
| 314 | et manibus puram fluminis hausit aquam, |
| 315 | ter caput inrorat, ter tollit in aethera palmas |
| 316 | (quicumque aspiciunt, mente carere putant), |
| 317 | summissoque genu voltus in imagine divae |
| 318 | figit, et hos edit crine iacente sonos: |
| 319 | 'supplicis, alma, tuae, genetrix fecunda deorum, |
| 320 | accipe sub certa condicione preces. |
| 321 | casta negor: si tu damnas, meruisse fatebor; |
| 322 | morte luam poenas iudice victa dea; |
| 323 | sed si crimen abest, tu nostrae pignora vitae |
| 324 | re dabis, et castas casta sequere manus.' |
| 325 | dixit, et exiguo funem conamine traxit; |
| 326 | mira, sed et scaena testificata loquar: |
| 327 | mota dea est, sequiturque ducem laudatque sequendo; |
| 328 | index laetitiae fertur ad astra sonus. |
| 329 | fluminis ad flexum veniunt (Tiberina priores |
| 330 | Atria dixerunt), unde sinister abit. |
| 331 | nox aderat: querno religant in stipite funem, |
| 332 | dantque levi somno corpora functa cibo. |
| 333 | lux aderat: querno solvunt a stipite funem, |
| 334 | ante tamen posito tura dedere foco, |
| 335 | ante coronarunt puppem, sine labe iuvencam |
| 336 | mactarunt operum coniugiique rudem. |
| 337 | est locus, in Tiberim qua lubricus influit Almo |
| 338 | et nomen magno perdit in amne minor. |
| 339 | illic purpurea canus cum veste sacerdos |
| 340 | Almonis dominam sacraque lavit aquis. |
| 341 | exululant comites, furiosaque tibia flatur, |
| 342 | et feriunt molles taurea terga manus. |
| 343 | Claudia praecedit laeto celeberrima voltu, |
| 344 | credita vix tandem teste pudica dea; |
| 345 | ipsa sedens plaustro porta est invecta Capena: |
| 346 | sparguntur iunctae flore recente boves. |
| 347 | Nasica accepit; templi non perstitit auctor: |
| 348 | Augustus nunc est, ante Metellus erat.' |
| 349 | substitit hic Erato. mora fit, si cetera quaeram. |
| 350 | 'dic' inquam 'parva cur stipe quaerat opes.' |
| 351 | 'contulit aes populus, de quo delubra Metellus |
| 352 | fecit' ait; 'dandae mos stipis inde manet.' |
| 353 | cur vicibus factis ineant convivia, quaero, |
| 354 | tum magis indictas concelebrentque dapes. |
| 355 | 'quod bene mutarit sedem Berecyntia', dixit |
| 356 | 'captant mutatis sedibus omen idem.' |
| 357 | institeram, quare primi Megalesia ludi |
| 358 | urbe forent nostra, cum dea (sensit enim) |
| 359 | 'illa deos' inquit 'peperit: cessere parenti, |
| 360 | principiumque dati Mater honoris habet.' |
| 361 | 'cur igitur Gallos qui se excidere vocamus, |
| 362 | cum tanto a Phrygia Gallica distet humus?' |
| 363 | 'inter' ait 'viridem Cybelen altasque Celaenas |
| 364 | amnis it insana, nomine Gallus, aqua. |
| 365 | qui bibit inde, furit: procul hinc discedite, quis est |
| 366 | cura bonae mentis: qui bibit inde, furit.' |
| 367 | 'non pudet herbosum' dixi 'posuisse moretum |
| 368 | in dominae mensis: an sua causa subest?' |
| 369 | 'lacte mero veteres usi narrantur et herbis, |
| 370 | sponte sua siquas terra ferebat' ait; |
| 371 | 'candidus elisae miscetur caseus herbae, |
| 372 | cognoscat priscos ut dea prisca cibos.' |
| 373 | Postera cum caelo motis Pallantias astris |
| 374 | fulserit, et niveos Luna levarit equos, |
| 375 | qui dicet 'quondam sacrata est colle Quirini |
| 376 | hac Fortuna die Publica', verus erit. |
| 377 | Tertia lux (memini) ludis erat, ac mihi quidam |
| 378 | spectanti senior continuusque loco |
| 379 | 'haec' ait 'illa dies, Libycis qua Caesar in oris |
| 380 | perfida magnanimi contudit arma Iubae. |
| 381 | dux mihi Caesar erat, sub quo meruisse tribunus |
| 382 | glorior: officio praefuit ille meo. |
| 383 | hanc ego militia sedem, tu pace parasti, |
| 384 | inter bis quinos usus honore viros.' |
| 385 | plura locuturi subito seducimur imbre: |
| 386 | pendula caelestes Libra movebat aquas. |
| 387 | Ante tamen quam summa dies spectacula sistat |
| 388 | ensifer Orion aequore mersus erit. |
| 389 | Proxima victricem cum Romam inspexerit Eos |
| 390 | et dederit Phoebo stella fugata locum, |
| 391 | Circus erit pompa celeber numeroque deorum, |
| 392 | primaque ventosis palma petetur equis. |
| 393 | Hinc Cereris ludi: non est opus indice causae; |
| 394 | sponte deae munus promeritumque patet. |
| 395 | panis erat primis virides mortalibus herbae, |
| 396 | quas tellus nullo sollicitante dabat; |
| 397 | et modo carpebant vivax e caespite gramen, |
| 398 | nunc epulae tenera fronde cacumen erant. |
| 399 | postmodo glans nota est: bene erat iam glande reperta, |
| 400 | duraque magnificas quercus habebat opes. |
| 401 | prima Ceres homine ad meliora alimenta vocato |
| 402 | mutavit glandes utiliore cibo. |
| 403 | illa iugo tauros collum praebere coegit: |
| 404 | tum primum soles eruta vidit humus. |
| 405 | aes erat in pretio, Chalybeia massa latebat: |
| 406 | eheu, perpetuo debuit illa tegi. |
| 407 | pace Ceres laeta est; et vos orate, coloni, |
| 408 | perpetuam pacem pacificumque ducem. |
| 409 | farra deae micaeque licet salientis honorem |
| 410 | detis et in veteres turea grana focos; |
| 411 | et, si tura aberunt, unctas accendite taedas: |
| 412 | parva bonae Cereri, sint modo casta, placent. |
| 413 | a bove succincti cultros removete ministri: |
| 414 | bos aret; ignavam sacrificate suem. |
| 415 | apta iugo cervix non est ferienda securi: |
| 416 | vivat et in dura saepe laboret humo. |
| 417 | Exigit ipse locus raptus ut virginis edam: |
| 418 | plura recognosces, pauca docendus eris. |
| 419 | terra tribus scopulis vastum procurrit in aequor |
| 420 | Trinacris, a positu nomen adepta loci, |
| 421 | grata domus Cereri: multas ea possidet urbes, |
| 422 | in quibus est culto fertilis Henna solo. |
| 423 | frigida caelestum matres Arethusa vocarat: |
| 424 | venerat ad sacras et dea flava dapes. |
| 425 | filia, consuetis ut erat comitata puellis, |
| 426 | errabat nudo per sua prata pede. |
| 427 | valle sub umbrosa locus est aspergine multa |
| 428 | uvidus ex alto desilientis aquae. |
| 429 | tot fuerant illic, quot habet natura, colores, |
| 430 | pictaque dissimili flore nitebat humus. |
| 431 | quam simul aspexit, 'comites, accedite' dixit |
| 432 | 'et mecum plenos flore referte sinus.' |
| 433 | praeda puellares animos prolectat inanis, |
| 434 | et non sentitur sedulitate labor. |
| 435 | haec implet lento calathos e vimine nexos, |
| 436 | haec gremium, laxos degravat illa sinus; |
| 437 | illa legit calthas, huic sunt violaria curae, |
| 438 | illa papavereas subsecat ungue comas; |
| 439 | has, hyacinthe, tenes; illas, amarante, moraris; |
| 440 | pars thyma, pars rhoean et meliloton amat; |
| 441 | plurima lecta rosa est, sunt et sine nomine flores: |
| 442 | ipsa crocos tenues liliaque alba legit. |
| 443 | carpendi studio paulatim longius itur, |
| 444 | et dominam casu nulla secuta comes. |
| 445 | hanc videt et visam patruus velociter aufert |
| 446 | regnaque caeruleis in sua portat equis. |
| 447 | illa quidem clamabat 'io, carissima mater, |
| 448 | auferor!', ipsa suos abscideratque sinus: |
| 449 | panditur interea Diti via, namque diurnum |
| 450 | lumen inadsueti vix patiuntur equi. |
| 451 | at, chorus aequalis, cumulatae flore ministrae |
| 452 | 'Persephone', clamant 'ad tua dona veni.' |
| 453 | ut clamata silet, montes ululatibus implent, |
| 454 | et feriunt maesta pectora nuda manu. |
| 455 | attonita est plangore Ceres (modo venerat Hennam) |
| 456 | nec mora, 'me miseram! filia' dixit 'ubi es?' |
| 457 | mentis inops rapitur, quales audire solemus |
| 458 | Threicias fusis maenadas ire comis. |
| 459 | ut vitulo mugit sua mater ab ubere rapto |
| 460 | et quaerit fetus per nemus omne suos, |
| 461 | sic dea nec retinet gemitus, et concita cursu |
| 462 | fertur, et e campis incipit, Henna, tuis. |
| 463 | inde puellaris nacta est vestigia plantae |
| 464 | et pressam noto pondere vidit humum; |
| 465 | forsitan illa dies erroris summa fuisset, |
| 466 | si non turbassent signa reperta sues. |
| 467 | iamque Leontinos Amenanaque flumina cursu |
| 468 | praeterit et ripas, herbifer Aci, tuas: |
| 469 | praeterit et Cyanen et fontes lenis Anapi |
| 470 | et te, verticibus non adeunde Gela. |
| 471 | liquerat Ortygien Megareaque Pantagienque, |
| 472 | quaque Symaetheas accipit aequor aquas, |
| 473 | antraque Cyclopum positis exusta caminis, |
| 474 | quique locus curvae nomina falcis habet, |
| 475 | Himeraque et Didymen Acragantaque Tauromenumque, |
| 476 | sacrarumque Mylas pascua laeta boum: |
| 477 | hinc Camerinan adit Thapsonque et Heloria tempe, |
| 478 | quaque iacet Zephyro semper apertus Eryx. |
| 479 | iamque Peloriadem Lilybaeaque, iamque Pachynon |
| 480 | lustrarat, terrae cornua prima suae: |
| 481 | quacumque ingreditur, miseris loca cuncta querellis |
| 482 | implet, ut amissum cum gemit ales Ityn. |
| 483 | perque vices modo 'Persephone!' modo 'filia!' clamat, |
| 484 | clamat et alternis nomen utrumque ciet; |
| 485 | sed neque Persephone Cererem nec filia matrem |
| 486 | audit, et alternis nomen utrumque perit; |
| 487 | unaque, pastorem vidisset an arva colentem, |
| 488 | vox erat 'hac gressus ecqua puella tulit?' |
| 489 | iam color unus inest rebus tenebrisque teguntur |
| 490 | omnia, iam vigiles conticuere canes: |
| 491 | alta iacet vasti super ora Typhoeos Aetne, |
| 492 | cuius anhelatis ignibus ardet humus; |
| 493 | illic accendit geminas pro lampade pinus: |
| 494 | hinc Cereris sacris nunc quoque taeda datur. |
| 495 | est specus exesi structura pumicis asper, |
| 496 | non homini regio, non adeunda ferae: |
| 497 | quo simul ac venit, frenatos curribus angues |
| 498 | iungit et aequoreas sicca pererrat aquas. |
| 499 | effugit et Syrtes et te, Zanclaea Charybdi, |
| 500 | et vos, Nisei, naufraga monstra, canes, |
| 501 | Hadriacumque patens late bimaremque Corinthum: |
| 502 | sic venit ad portus, Attica terra, tuos. |
| 503 | hic primum sedit gelido maestissima saxo: |
| 504 | illud Cecropidae nunc quoque triste vocant. |
| 505 | sub Iove duravit multis immota diebus, |
| 506 | et lunae patiens et pluvialis aquae. |
| 507 | sors sua cuique loco est: quod nunc Cerialis Eleusin |
| 508 | dicitur, hoc Celei rura fuere senis. |
| 509 | ille domum glandes excussaque mora rubetis |
| 510 | portat et arsuris arida ligna focis. |
| 511 | filia parva duas redigebat monte capellas, |
| 512 | et tener in cunis filius aeger erat. |
| 513 | 'mater' ait virgo (mota est dea nomine matris), |
| 514 | 'quid facis in solis incomitata locis?' |
| 515 | perstitit et senior, quamvis onus urget, et orat |
| 516 | tecta suae subeat quantulacumque casae. |
| 517 | illa negat (simularat anum mitraque capillos |
| 518 | presserat); instanti talia dicta refert: |
| 519 | 'sospes eas semperque parens; mihi filia rapta est. |
| 520 | heu, melior quanto sors tua sorte mea est!' |
| 521 | dixit, et ut lacrimae (neque enim lacrimare deorum est) |
| 522 | decidit in tepidos lucida gutta sinus. |
| 523 | flent pariter molles animis virgoque senexque; |
| 524 | e quibus haec iusti verba fuere senis: |
| 525 | 'sic tibi, quam raptam quaeris, sit filia sospes; |
| 526 | surge, nec exiguae despice tecta casae.' |
| 527 | cui dea 'duc' inquit; 'scisti qua cogere posses', |
| 528 | seque levat saxo subsequiturque senem. |
| 529 | dux comiti narrat quam sit sibi filius aeger, |
| 530 | nec capiat somnos invigiletque malis. |
| 531 | illa soporiferum, parvos initura penates, |
| 532 | colligit agresti lene papaver humo. |
| 533 | dum legit, oblito fertur gustasse palato |
| 534 | longamque imprudens exsoluisse famem; |
| 535 | quae quia principio posuit ieiunia noctis, |
| 536 | tempus habent mystae sidera visa cibi. |
| 537 | limen ut intravit, luctus videt omnia plena; |
| 538 | iam spes in puero nulla salutis erat. |
| 539 | matre salutata (mater Metanira vocatur) |
| 540 | iungere dignata est os puerile suo. |
| 541 | pallor abit, subitasque vident in corpore vires: |
| 542 | tantus caelesti venit ab ore vigor. |
| 543 | tota domus laeta est, hoc est, materque paterque |
| 544 | nataque: tres illi tota fuere domus. |
| 545 | mox epulas ponunt, liquefacta coagula lacte |
| 546 | pomaque et in ceris aurea mella suis. |
| 547 | abstinet alma Ceres, somnique papavera causas |
| 548 | dat tibi cum tepido lacte bibenda, puer. |
| 549 | noctis erat medium placidique silentia somni: |
| 550 | Triptolemum gremio sustulit illa suo, |
| 551 | terque manu permulsit eum, tria carmina dixit, |
| 552 | carmina mortali non referenda sono, |
| 553 | inque foco corpus pueri vivente favilla |
| 554 | obruit, humanum purget ut ignis onus. |
| 555 | excutitur somno stulte pia mater, et amens |
| 556 | 'quid facis?' exclamat, membraque ab igne rapit. |
| 557 | cui dea 'dum non es', dixit 'scelerata fuisti: |
| 558 | inrita materno sunt mea dona metu. |
| 559 | iste quidem mortalis erit: sed primus arabit |
| 560 | et seret et culta praemia tollet humo. ' |
| 561 | dixit et egrediens nubem trahit, inque dracones |
| 562 | transit et aligero tollitur axe Ceres. |
| 563 | Sunion expositum Piraeaque tuta recessu |
| 564 | linquit et in dextrum quae iacet ora latus; |
| 565 | hinc init Aegaeum, quo Cycladas aspicit omnes, |
| 566 | Ioniumque rapax Icariumque legit, |
| 567 | perque urbes Asiae longum petit Hellespontum, |
| 568 | diversumque locis alta pererrat iter. |
| 569 | nam modo turilegos Arabas, modo despicit Indos; |
| 570 | hinc Libys, hinc Meroe siccaque terra subest; |
| 571 | nunc adit Hesperios, Rhenum Rhodanumque Padumque |
| 572 | teque, future parens, Thybri, potentis aquae. |
| 573 | quo feror? immensum est erratas dicere terras: |
| 574 | praeteritus Cereri nullus in orbe locus. |
| 575 | errat et in caelo, liquidique immunia ponti |
| 576 | adloquitur gelido proxima signa polo: |
| 577 | 'Parrhasides stellae, namque omnia nosse potestis, |
| 578 | aequoreas numquam cum subeatis aquas, |
| 579 | Persephonen natam miserae monstrate parenti.' |
| 580 | dixerat. huic Helice talia verba refert: |
| 581 | 'crimine nox vacua est; Solem de virgine rapta |
| 582 | consule, qui late facta diurna videt.' |
| 583 | Sol aditus 'quam quaeris', ait 'ne vana labores, |
| 584 | nupta Iovis fratri tertia regna tenet.' |
| 585 | questa diu secum, sic est adfata Tonantem |
| 586 | (maximaque in voltu signa dolentis erant): |
| 587 | 'si memor es de quo mihi sit Proserpina nata, |
| 588 | dimidium curae debet habere tuae. |
| 589 | orbe pererrato sola est iniuria facti |
| 590 | cognita: commissi praemia raptor habet. |
| 591 | at neque Persephone digna est praedone marito, |
| 592 | nec gener hoc nobis more parandus erat. |
| 593 | quid gravius victore Gyge captiva tulissem |
| 594 | quam nunc te caeli sceptra tenente tuli? |
| 595 | verum impune ferat, nos haec patiemur inultae; |
| 596 | reddat et emendet facta priora novis.' |
| 597 | Iuppiter hanc lenit, factumque excusat amore, |
| 598 | nec gener est nobis ille pudendus ait; |
| 599 | 'non ego nobilior: posita est mihi regia caelo, |
| 600 | possidet alter aquas, alter inane chaos. |
| 601 | sed si forte tibi non est mutabile pectus, |
| 602 | statque semel iuncti rumpere vincla tori, |
| 603 | hoc quoque temptemus, siquidem ieiuna remansit; |
| 604 | si minus, inferni coniugis uxor erit.' |
| 605 | Tartara iussus adit sumptis Caducifer alis, |
| 606 | speque redit citius visaque certa refert: |
| 607 | 'rapta tribus' dixit 'solvit ieiunia granis, |
| 608 | Punica quae lento cortice poma tegunt.' |
| 609 | non secus indoluit quam si modo rapta fuisset |
| 610 | maesta parens, longa vixque refecta mora est. |
| 611 | atque ita 'nec nobis caelum est habitabile' dixit; |
| 612 | 'Taenaria recipi me quoque valle iube.' |
| 613 | et factura fuit, pactus nisi Iuppiter esset |
| 614 | bis tribus ut caelo mensibus illa foret. |
| 615 | tum demum voltumque Ceres animumque recepit, |
| 616 | imposuitque suae spicea serta comae: |
| 617 | largaque provenit cessatis messis in arvis, |
| 618 | et vix congestas area cepit opes. |
| 619 | alba decent Cererem: vestes Cerialibus albas |
| 620 | sumite; nunc pulli velleris usus abest. |
| 621 | Occupat Apriles Idus cognomine Victor |
| 622 | Iuppiter: hac illi sunt data templa die. |
| 623 | hac quoque, ni fallor, populo dignissima nostro |
| 624 | atria Libertas coepit habere sua. |
| 625 | Luce secutura tutos pete, navita, portus: |
| 626 | ventus ab occasu grandine mixtus erit. |
| 627 | scilicet ut fuerit, tamen hac Mutinensia Caesar |
| 628 | grandine militia perculit arma sua. |
| 629 | Tertia post Veneris cum lux surrexerit Idus, |
| 630 | pontifices, forda sacra litate bove. |
| 631 | forda ferens bos est fecundaque dicta ferendo: |
| 632 | hinc etiam fetus nomen habere putant. |
| 633 | nunc gravidum pecus est, gravidae quoque semine terrae: |
| 634 | Telluri plenae victima plena datur. |
| 635 | pars cadit arce Iovis, ter denas curia vaccas |
| 636 | accipit et largo sparsa cruore madet. |
| 637 | ast ubi visceribus vitulos rapuere ministri, |
| 638 | sectaque fumosis exta dedere focis, |
| 639 | igne cremat vitulos quae natu maxima Virgo est, |
| 640 | luce Palis populos purget ut ille cinis. |
| 641 | rege Numa, fructu non respondente labori, |
| 642 | inrita decepti vota colentis erant. |
| 643 | nam modo siccus erat gelidis Aquilonibus annus, |
| 644 | nunc ager assidua luxuriabat aqua; |
| 645 | saepe Ceres primis dominum fallebat in herbis, |
| 646 | et levis obsesso stabat avena solo, |
| 647 | et pecus ante diem partus edebat acerbos, |
| 648 | agnaque nascendo saepe necabat ovem. |
| 649 | silva vetus nullaque diu violata securi |
| 650 | stabat, Maenalio sacra relicta deo: |
| 651 | ille dabat tacitis animo responsa quieto |
| 652 | noctibus; hic geminas rex Numa mactat oves. |
| 653 | prima cadit Fauno, leni cadit altera Somno; |
| 654 | sternitur in duro vellus utrumque solo. |
| 655 | bis caput intonsum fontana spargitur unda, |
| 656 | bis sua faginea tempora fronde premit. |
| 657 | usus abest Veneris, nec fas animalia mensis |
| 658 | ponere, nec digitis anulus ullus inest; |
| 659 | veste rudi tectus supra nova vellera corpus |
| 660 | ponit, adorato per sua verba deo. |
| 661 | interea placidam redimita papavere frontem |
| 662 | Nox venit, et secum somnia nigra trahit; |
| 663 | Faunus adest, oviumque premens pede vellera duro |
| 664 | edidit a dextro talia verba toro: |
| 665 | 'morte boum tibi, rex, Tellus placanda duarum: |
| 666 | det sacris animas una iuvenca duas.' |
| 667 | excutitur terrore quies: Numa visa revolvit, |
| 668 | et secum ambages caecaque iussa refert. |
| 669 | expedit errantem nemori gratissima coniunx |
| 670 | et dixit 'gravidae posceris exta bovis.' |
| 671 | exta bovis gravidae dantur; fecundior annus |
| 672 | provenit, et fructum terra pecusque ferunt. |
| 673 | Hanc quondam Cytherea diem properantius ire |
| 674 | iussit et admissos praecipitavit equos, |
| 675 | ut titulum imperii cum primum luce sequenti |
| 676 | Augusto iuveni prospera bella darent. |
| 677 | Sed iam praeteritas quartus tibi Lucifer Idus |
| 678 | respicit; hac Hyades Dorida nocte tenent. |
| 679 | Tertia post Hyadas cum lux erit orta remotas, |
| 680 | carcere partitos Circus habebit equos. |
| 681 | cur igitur missae vinctis ardentia taedis |
| 682 | terga ferant volpes causa docenda mihi est. |
| 683 | frigida Carseolis nec olivis apta ferendis |
| 684 | terra, sed ad segetes ingeniosus ager; |
| 685 | hac ego Paelignos, natalia rura, petebam, |
| 686 | parva, sed assiduis obvia semper aquis. |
| 687 | hospitis antiqui solitas intravimus aedes; |
| 688 | dempserat emeritis iam iuga Phoebus equis. |
| 689 | is mihi multa quidem, sed et haec narrare solebat, |
| 690 | unde meum praesens instrueretur opus: |
| 691 | 'hoc' ait 'in campo' (campumque ostendit) 'habebat |
| 692 | rus breve cum duro parca colona viro. |
| 693 | ille suam peragebat humum, sive usus aratri, |
| 694 | seu curvae falcis, sive bidentis erat; |
| 695 | haec modo verrebat stantem tibicine villam, |
| 696 | nunc matris plumis ova fovenda dabat, |
| 697 | aut virides malvas aut fungos colligit albos |
| 698 | aut humilem grato calfacit igne focum; |
| 699 | et tamen assiduis exercet bracchia telis, |
| 700 | adversusque minas frigoris arma parat. |
| 701 | filius huius erat primo lascivus in aevo, |
| 702 | addideratque annos ad duo lustra duos. |
| 703 | is capit extremi volpem convalle salicti: |
| 704 | abstulerat multas illa cohortis aves. |
| 705 | captivam stipula fenoque involvit et ignes |
| 706 | admovet: urentes effugit illa manus: |
| 707 | qua fugit, incendit vestitos messibus agros; |
| 708 | damnosis vires ignibus aura dabat. |
| 709 | factum abiit, monimenta manent: nam dicere certam |
| 710 | nunc quoque lex volpem Carseolana vetat, |
| 711 | utque luat poenas, gens haec Cerialibus ardet, |
| 712 | quoque modo segetes perdidit ipsa perit.' |
| 713 | Proxima cum veniet terras visura patentes |
| 714 | Memnonis in roseis lutea mater equis, |
| 715 | de duce lanigeri pecoris, qui prodidit Hellen, |
| 716 | sol abit: egresso victima maior adest. |
| 717 | vacca sit an taurus non est cognoscere promptum: |
| 718 | pars prior apparet, posteriora latent. |
| 719 | seu tamen est taurus sive est hoc femina signum, |
| 720 | Iunone invita munus amoris habet. |
| 721 | Nox abiit, oriturque aurora: Parilia poscor; |
| 722 | non poscor frustra, si favet alma Pales. |
| 723 | alma Pales, faveas pastoria sacra canenti, |
| 724 | prosequor officio si tua festa meo. |
| 725 | certe ego de vitulo cinerem stipulasque fabales |
| 726 | saepe tuli plena, februa tosta, manu; |
| 727 | certe ego transilui positas ter in ordine flammas, |
| 728 | udaque roratas laurea misit aquas. |
| 729 | mota dea est, operique favet. navalibus exit |
| 730 | puppis; habent ventos iam mea vela suos. |
| 731 | i, pete virginea, populus, suffimen ab ara; |
| 732 | Vesta dabit, Vestae munere purus eris. |
| 733 | sanguis equi suffimen erit vitulique favilla, |
| 734 | tertia res durae culmen inane fabae. |
| 735 | pastor, oves saturas ad prima crepuscula lustra: |
| 736 | unda prius spargat, virgaque verrat humum; |
| 737 | frondibus et fixis decorentur ovilia ramis, |
| 738 | et tegat ornatas longa corona fores. |
| 739 | caerulei fiant puro de sulpure fumi, |
| 740 | tactaque fumanti sulpure balet ovis. |
| 741 | ure mares oleas taedamque herbasque Sabinas, |
| 742 | et crepet in mediis laurus adusta focis; |
| 743 | libaque de milio milii fiscella sequatur: |
| 744 | rustica praecipue est hoc dea laeta cibo. |
| 745 | adde dapes mulctramque suas, dapibusque resectis |
| 746 | silvicolam tepido lacte precare Palem. |
| 747 | 'consule' dic 'pecori pariter pecorisque magistris: |
| 748 | effugiat stabulis noxa repulsa meis. |
| 749 | sive sacro pavi, sedive sub arbore sacra, |
| 750 | pabulaque e bustis inscia carpsit ovis; |
| 751 | si nemus intravi vetitum, nostrisve fugatae |
| 752 | sunt oculis nymphae semicaperque deus; |
| 753 | si mea falx ramo lucum spoliavit opaco, |
| 754 | unde data est aegrae fiscina frondis ovi, |
| 755 | da veniam culpae: nec, dum degrandinat, obsit |
| 756 | agresti fano subposuisse pecus. |
| 757 | nec noceat turbasse lacus: ignoscite, nymphae, |
| 758 | mota quod obscuras ungula fecit aquas. |
| 759 | tu, dea, pro nobis fontes fontanaque placa |
| 760 | numina, tu sparsos per nemus omne deos. |
| 761 | nec dryadas nec nos videamus labra Dianae |
| 762 | nec Faunum, medio cum premit arva die. |
| 763 | pelle procul morbos; valeant hominesque gregesque, |
| 764 | et valeant vigiles, provida turba, canes. |
| 765 | neve minus multos redigam quam mane fuerunt, |
| 766 | neve gemam referens vellera rapta lupo. |
| 767 | absit iniqua fames: herbae frondesque supersint, |
| 768 | quaeque lavent artus quaeque bibantur aquae. |
| 769 | ubera plena premam, referat mihi caseus aera, |
| 770 | dentque viam liquido vimina rara sero; |
| 771 | sitque salax aries, conceptaque semina coniunx |
| 772 | reddat, et in stabulo multa sit agna meo; |
| 773 | lanaque proveniat nullas laesura puellas, |
| 774 | mollis et ad teneras quamlibet apta manus. |
| 775 | quae precor, eveniant, et nos faciamus ad annum |
| 776 | pastorum dominae grandia liba Pali.' |
| 777 | his dea placanda est: haec tu conversus ad ortus |
| 778 | dic quater et vivo perlue rore manus. |
| 779 | tum licet adposita, veluti cratere, camella |
| 780 | lac niveum potes purpureamque sapam; |
| 781 | moxque per ardentes stipulae crepitantis acervos |
| 782 | traicias celeri strenua membra pede. |
| 783 | expositus mos est; moris mihi restat origo: |
| 784 | turba facit dubium coeptaque nostra tenet. |
| 785 | omnia purgat edax ignis vitiumque metallis |
| 786 | excoquit: idcirco cum duce purgat oves? |
| 787 | an, quia cunctarum contraria semina rerum |
| 788 | sunt duo discordes, ignis et unda, dei, |
| 789 | iunxerunt elementa patres, aptumque putarunt |
| 790 | ignibus et sparsa tangere corpus aqua? |
| 791 | an, quod in his vitae causa est, haec perdidit exul, |
| 792 | his nova fit coniunx, haec duo magna putant? |
| 793 | vix equidem credo: sunt qui Phaethonta referri |
| 794 | credant et nimias Deucalionis aquas. |
| 795 | pars quoque, cum saxis pastores saxa feribant, |
| 796 | scintillam subito prosiluisse ferunt; |
| 797 | prima quidem periit, stipulis excepta secunda est: |
| 798 | hoc argumentum flamma Parilis habet? |
| 799 | an magis hunc morem pietas Aeneia fecit, |
| 800 | innocuum victo cui dedit ignis iter? |
| 801 | num tamen est vero propius, cum condita Roma est, |
| 802 | transferri iussos in nova tecta Lares, |
| 803 | mutantesque domum tectis agrestibus ignem |
| 804 | et cessaturae subposuisse casae, |
| 805 | per flammas saluisse pecus, saluisse colonos? |
| 806 | quod fit natali nunc quoque, Roma, tuo. |
| 807 | ipse locum casus vati facit: Urbis origo |
| 808 | venit; ades factis, magne Quirine, tuis. |
| 809 | iam luerat poenas frater Numitoris, et omne |
| 810 | pastorum gemino sub duce volgus erat; |
| 811 | contrahere agrestes et moenia ponere utrique |
| 812 | convenit: ambigitur moenia ponat uter. |
| 813 | 'nil opus est' dixit 'certamine' Romulus 'ullo; |
| 814 | magna fides avium est: experiamur aves.' |
| 815 | res placet: alter init nemorosi saxa Palati; |
| 816 | alter Aventinum mane cacumen init. |
| 817 | sex Remus, hic volucres bis sex videt ordine; pacto |
| 818 | statur, et arbitrium Romulus urbis habet. |
| 819 | apta dies legitur qua moenia signet aratro: |
| 820 | sacra Palis suberant; inde movetur opus. |
| 821 | fossa fit ad solidum, fruges iaciuntur in ima |
| 822 | et de vicino terra petita solo; |
| 823 | fossa repletur humo, plenaeque imponitur ara, |
| 824 | et novus accenso fungitur igne focus. |
| 825 | inde premens stivam designat moenia sulco; |
| 826 | alba iugum niveo cum bove vacca tulit. |
| 827 | vox fuit haec regis: 'condenti, Iuppiter, urbem, |
| 828 | et genitor Mavors Vestaque mater, ades, |
| 829 | quosque pium est adhibere deos, advertite cuncti: |
| 830 | auspicibus vobis hoc mihi surgat opus. |
| 831 | longa sit huic aetas dominaeque potentia terrae, |
| 832 | sitque sub hac oriens occiduusque dies.' |
| 833 | ille precabatur, tonitru dedit omina laevo |
| 834 | Iuppiter, et laevo fulmina missa polo. |
| 835 | augurio laeti iaciunt fundamina cives, |
| 836 | et novus exiguo tempore murus erat. |
| 837 | hoc Celer urget opus, quem Romulus ipse vocarat, |
| 838 | 'sint' que, 'Celer, curae' dixerat 'ista tuae, |
| 839 | neve quis aut muros aut factam vomere fossam |
| 840 | transeat; audentem talia dede neci.' |
| 841 | quod Remus ignorans humiles contemnere muros |
| 842 | coepit, et 'his populus' dicere 'tutus erit?' |
| 843 | nec mora, transiluit: rutro Celer occupat ausum; |
| 844 | ille premit duram sanguinulentus humum. |
| 845 | haec ubi rex didicit, lacrimas introrsus obortas |
| 846 | devorat et clausum pectore volnus habet. |
| 847 | flere palam non volt exemplaque fortia servat, |
| 848 | 'sic' que 'meos muros transeat hostis' ait. |
| 849 | dat tamen exsequias; nec iam suspendere fletum |
| 850 | sustinet, et pietas dissimulata patet; |
| 851 | osculaque adplicuit posito suprema feretro, |
| 852 | atque ait 'invito frater adempte, vale', |
| 853 | arsurosque artus unxit: fecere, quod ille, |
| 854 | Faustulus et maestas Acca soluta comas. |
| 855 | tum iuvenem nondum facti flevere Quirites; |
| 856 | ultima plorato subdita flamma rogo est. |
| 857 | urbs oritur (quis tunc hoc ulli credere posset?) |
| 858 | victorem terris impositura pedem. |
| 859 | cuncta regas et sis magno sub Caesare semper, |
| 860 | saepe etiam plures nominis huius habe; |
| 861 | et, quotiens steteris domito sublimis in orbe, |
| 862 | omnia sint humeris inferiora tuis. |
| 863 | Dicta Pales nobis: idem Vinalia dicam. |
| 864 | una tamen media est inter utramque dies. |
| 865 | numina, volgares, Veneris celebrate, puellae: |
| 866 | multa professarum quaestibus apta Venus. |
| 867 | poscite ture dato formam populique favorem, |
| 868 | poscite blanditias dignaque verba ioco; |
| 869 | cumque sua dominae date grata sisymbria myrto |
| 870 | tectaque composita iuncea vincla rosa. |
| 871 | templa frequentari Collinae proxima portae |
| 872 | nunc decet; a Siculo nomina colle tenent, |
| 873 | utque Syracusas Arethusidas abstulit armis |
| 874 | Claudius et bello te quoque cepit, Eryx, |
| 875 | carmine vivacis Venus est translata Sibyllae, |
| 876 | inque suae stirpis maluit urbe coli. |
| 877 | cur igitur Veneris festum Vinalia dicant |
| 878 | quaeritis, et quare sit Iovis ista dies? |
| 879 | Turnus an Aeneas Latiae gener esset Amatae |
| 880 | bellum erat: Etruscas Turnus adorat opes. |
| 881 | clarus erat sumptisque ferox Mezentius armis, |
| 882 | et vel equo magnus vel pede maior erat; |
| 883 | quem Rutuli Turnusque suis adsciscere temptat |
| 884 | partibus. haec contra dux ita Tuscus ait: |
| 885 | 'stat mihi non parvo virtus mea: volnera testor |
| 886 | armaque, quae sparsi sanguine saepe meo. |
| 887 | qui petis auxilium, non grandia divide mecum |
| 888 | praemia, de lacubus proxima musta tuis. |
| 889 | nulla mora est operae: vestrum est dare, vincere nostrum. |
| 890 | quam velit Aeneas ista negata mihi!' |
| 891 | adnuerant Rutuli. Mezentius induit arma, |
| 892 | induit Aeneas adloquiturque Iovem: |
| 893 | 'hostica Tyrrheno vota est vindemia regi: |
| 894 | Iuppiter, e Latio palmite musta feres.' |
| 895 | vota valent meliora: cadit Mezentius ingens |
| 896 | atque indignanti pectore plangit humum. |
| 897 | venerat Autumnus calcatis sordidus uvis: |
| 898 | redduntur merito debita vina Iovi. |
| 899 | dicta dies hinc est Vinalia; Iuppiter illa |
| 900 | vindicat, et festis gaudet inesse suis. |
| 901 | Sex ubi, quae restant, luces Aprilis habebit, |
| 902 | in medio cursu tempora veris erunt, |
| 903 | et frustra pecudem quaeres Athamantidos Helles, |
| 904 | signaque dant imbres, exoriturque Canis. |
| 905 | hac mihi Nomento Romam cum luce redirem, |
| 906 | obstitit in media candida turba via: |
| 907 | flamen in antiquae lucum Robiginis ibat, |
| 908 | exta canis flammis, exta daturus ovis. |
| 909 | protinus accessi, ritus ne nescius essem; |
| 910 | edidit haec flamen verba, Quirine, tuus: |
| 911 | 'aspera Robigo, parcas Cerialibus herbis, |
| 912 | et tremat in summa leve cacumen humo. |
| 913 | tu sata sideribus caeli nutrita secundi |
| 914 | crescere, dum fiant falcibus apta, sinas. |
| 915 | vis tua non levis est: quae tu frumenta notasti, |
| 916 | maestus in amissis illa colonus habet; |
| 917 | nec venti tantum Cereri nocuere nec imbres, |
| 918 | nec sic marmoreo pallet adusta gelu, |
| 919 | quantum si culmos Titan incalfacit udos: |
| 920 | tum locus est irae, diva timenda, tuae. |
| 921 | parce, precor, scabrasque manus a messibus aufer, |
| 922 | neve noce cultis; posse nocere sat est. |
| 923 | nec teneras segetes, sed durum amplectere ferrum, |
| 924 | quodque potest alios perdere perde prior. |
| 925 | utilius gladios et tela nocentia carpes: |
| 926 | nil opus est illis; otia mundus agit. |
| 927 | sarcula nunc durusque bidens et vomer aduncus, |
| 928 | ruris opes, niteant; inquinet arma situs, |
| 929 | conatusque aliquis vagina ducere ferrum |
| 930 | adstrictum longa sentiat esse mora. |
| 931 | at tu ne viola Cererem, semperque colonus |
| 932 | absenti possit solvere vota tibi.' |
| 933 | dixerat; a dextra villis mantele solutis |
| 934 | cumque meri patera turis acerra fuit. |
| 935 | tura focis vinumque dedit fibrasque bidentis |
| 936 | turpiaque obscenae (vidimus) exta canis. |
| 937 | tum mihi 'cur detur sacris nova victima quaeris?' |
| 938 | (quaesieram) 'causam percipe' flamen ait. |
| 939 | 'est Canis, Icarium dicunt, quo sidere moto |
| 940 | tosta sitit tellus praecipiturque seges: |
| 941 | pro cane sidereo canis hic imponitur arae, |
| 942 | et quare fiat nil nisi nomen habet.' |
| 943 | Cum Phrygis Assaraci Tithonia fratre relicto |
| 944 | sustulit immenso ter iubar orbe suum, |
| 945 | mille venit variis florum dea nexa coronis; |
| 946 | scaena ioci morem liberioris habet. |
| 947 | exit et in Maias sacrum Florale Kalendas: |
| 948 | tunc repetam, nunc me grandius urget opus. |
| 949 | aufer, Vesta, diem: cognati Vesta recepta est |
| 950 | limine; sic iusti constituere patres. |
| 951 | Phoebus habet partem: Vestae pars altera cessit: |
| 952 | quod superest illis, tertius ipse tenet. |
| 953 | state Palatinae laurus, praetextaque quercu |
| 954 | stet domus: aeternos tres habet una deos. |