Ovidius, Fasti, Liber I
| 1 | Tempora cum causis Latium digesta per annum |
| 2 | lapsaque sub terras ortaque signa canam. |
| 3 | excipe pacato, Caesar Germanice, voltu |
| 4 | hoc opus et timidae derige navis iter, |
| 5 | officioque, levem non aversatus honorem, |
| 6 | en tibi devoto numine dexter ades. |
| 7 | sacra recognosces annalibus eruta priscis |
| 8 | et quo sit merito quaeque notata dies. |
| 9 | invenies illic et festa domestica vobis; |
| 10 | saepe tibi pater est, saepe legendus avus, |
| 11 | quaeque ferunt illi, pictos signantia fastos, |
| 12 | tu quoque cum Druso praemia fratre feres. |
| 13 | Caesaris arma canant alii: nos Caesaris aras |
| 14 | et quoscumque sacris addidit ille dies. |
| 15 | adnue conanti per laudes ire tuorum |
| 16 | deque meo pavidos excute corde metus. |
| 17 | da mihi te placidum, dederis in carmina vires: |
| 18 | ingenium voltu statque caditque tuo. |
| 19 | pagina iudicium docti subitura movetur |
| 20 | principis, ut Clario missa legenda deo. |
| 21 | quae sit enim culti facundia sensimus oris, |
| 22 | civica pro trepidis cum tulit arma reis. |
| 23 | scimus et, ad nostras cum se tulit impetus artes, |
| 24 | ingenii currant flumina quanta tui. |
| 25 | si licet et fas est, vates rege vatis habenas, |
| 26 | auspice te felix totus ut annus eat. |
| 27 | Tempora digereret cum conditor Urbis, in anno |
| 28 | constituit menses quinque bis esse suo. |
| 29 | scilicet arma magis quam sidera, Romule, noras, |
| 30 | curaque finitimos vincere maior erat. |
| 31 | est tamen et ratio, Caesar, quae moverit illum, |
| 32 | erroremque suum quo tueatur habet. |
| 33 | quod satis est, utero matris dum prodeat infans, |
| 34 | hoc anno statuit temporis esse satis; |
| 35 | per totidem menses a funere coniugis uxor |
| 36 | sustinet in vidua tristia signa domo. |
| 37 | haec igitur vidit trabeati cura Quirini, |
| 38 | cum rudibus populis annua iura daret. |
| 39 | Martis erat primus mensis, Venerisque secundus; |
| 40 | haec generis princeps, ipsius ille pater: |
| 41 | tertius a senibus, iuvenum de nomine quartus, |
| 42 | quae sequitur, numero turba notata fuit. |
| 43 | at Numa nec Ianum nec avitas praeterit umbras, |
| 44 | mensibus antiquis praeposuitque duos. |
| 45 | Ne tamen ignores variorum iura dierum, |
| 46 | non habet officii Lucifer omnis idem. |
| 47 | ille nefastus erit, per quem tria verba silentur: |
| 48 | fastus erit, per quem lege licebit agi. |
| 49 | nec toto perstare die sua iura putaris: |
| 50 | qui iam fastus erit, mane nefastus erat; |
| 51 | nam simul exta deo data sunt, licet omnia fari, |
| 52 | verbaque honoratus libera praetor habet. |
| 53 | est quoque, quo populum ius est includere saeptis; |
| 54 | est quoque, qui nono semper ab orbe redit. |
| 55 | vindicat Ausonias Iunonis cura Kalendas; |
| 56 | Idibus alba Iovi grandior agna cadit; |
| 57 | Nonarum tutela deo caret. omnibus istis |
| 58 | (ne fallare cave) proximus ater erit. |
| 59 | omen ab eventu est: illis nam Roma diebus |
| 60 | damna sub averso tristia Marte tulit. |
| 61 | haec mihi dicta semel, totis haerentia fastis, |
| 62 | ne seriem rerum scindere cogar, erunt. |
| 63 | Ecce tibi faustum, Germanice, nuntiat annum |
| 64 | inque meo primum carmine Ianus adest. |
| 65 | Iane biceps, anni tacite labentis origo, |
| 66 | solus de superis qui tua terga vides, |
| 67 | dexter ades ducibus, quorum secura labore |
| 68 | otia terra ferax, otia pontus habet: |
| 69 | dexter ades patribusque tuis populoque Quirini, |
| 70 | et resera nutu candida templa tuo. |
| 71 | prospera lux oritur: linguis animisque favete; |
| 72 | nunc dicenda bona sunt bona verba die. |
| 73 | lite vacent aures, insanaque protinus absint |
| 74 | iurgia: differ opus, livida turba, tuum. |
| 75 | cernis odoratis ut luceat ignibus aether, |
| 76 | et sonet accensis spica Cilissa focis? |
| 77 | flamma nitore suo templorum verberat aurum, |
| 78 | et tremulum summa spargit in aede iubar. |
| 79 | vestibus intactis Tarpeias itur in arces, |
| 80 | et populus festo concolor ipse suo est, |
| 81 | iamque novi praeeunt fasces, nova purpura fulget, |
| 82 | et nova conspicuum pondera sentit ebur. |
| 83 | colla rudes operum praebent ferienda iuvenci, |
| 84 | quos aluit campis herba Falisca suis. |
| 85 | Iuppiter arce sua totum cum spectet in orbem, |
| 86 | nil nisi Romanum quod tueatur habet. |
| 87 | salve, laeta dies, meliorque revertere semper, |
| 88 | a populo rerum digna potente coli. |
| 89 | Quem tamen esse deum te dicam, Iane biformis? |
| 90 | nam tibi par nullum Graecia numen habet. |
| 91 | ede simul causam, cur de caelestibus unus |
| 92 | sitque quod a tergo sitque quod ante vides. |
| 93 | haec ego cum sumptis agitarem mente tabellis, |
| 94 | lucidior visa est quam fuit ante domus. |
| 95 | tum sacer ancipiti mirandus imagine Ianus |
| 96 | bina repens oculis obtulit ora meis. |
| 97 | extimui sensique metu riguisse capillos, |
| 98 | et gelidum subito frigore pectus erat. |
| 99 | ille tenens baculum dextra clavemque sinistra |
| 100 | edidit hos nobis ore priore sonos: |
| 101 | 'disce metu posito, vates operose dierum, |
| 102 | quod petis, et voces percipe mente meas. |
| 103 | me Chaos antiqui (nam sum res prisca) vocabant: |
| 104 | aspice quam longi temporis acta canam. |
| 105 | lucidus hic aer et quae tria corpora restant, |
| 106 | ignis, aquae, tellus, unus acervus erat. |
| 107 | ut semel haec rerum secessit lite suarum |
| 108 | inque novas abiit massa soluta domos, |
| 109 | flamma petit altum, propior locus aera cepit, |
| 110 | sederunt medio terra fretumque solo. |
| 111 | tunc ego, qui fueram globus et sine imagine moles, |
| 112 | in faciem redii dignaque membra deo. |
| 113 | nunc quoque, confusae quondam nota parva figurae, |
| 114 | ante quod est in me postque videtur idem. |
| 115 | accipe quaesitae quae causa sit altera formae, |
| 116 | hanc simul ut noris officiumque meum. |
| 117 | quicquid ubique vides, caelum, mare, nubila, terras, |
| 118 | omnia sunt nostra clausa patentque manu. |
| 119 | me penes est unum vasti custodia mundi, |
| 120 | et ius vertendi cardinis omne meum est. |
| 121 | cum libuit Pacem placidis emittere tectis, |
| 122 | libera perpetuas ambulat illa vias: |
| 123 | sanguine letifero totus miscebitur orbis, |
| 124 | ni teneant rigidae condita Bella serae. |
| 125 | praesideo foribus caeli cum mitibus Horis |
| 126 | (it, redit officio Iuppiter ipse meo): |
| 127 | inde vocor Ianus; cui cum Ceriale sacerdos |
| 128 | imponit libum farraque mixta sale, |
| 129 | nomina ridebis: modo namque Patulcius idem |
| 130 | et modo sacrifico Clusius ore vocor. |
| 131 | scilicet alterno voluit rudis illa vetustas |
| 132 | nomine diversas significare vices. |
| 133 | vis mea narrata est; causam nunc disce figurae: |
| 134 | iam tamen hanc aliqua tu quoque parte vides. |
| 135 | omnis habet geminas, hinc atque hinc, ianua frontes, |
| 136 | e quibus haec populum spectat, at illa Larem, |
| 137 | utque sedens primi vester prope limina tecti |
| 138 | ianitor egressus introitusque videt, |
| 139 | sic ego perspicio caelestis ianitor aulae |
| 140 | Eoas partes Hesperiasque simul. |
| 141 | ora vides Hecates in tres vertentia partes, |
| 142 | servet ut in ternas compita secta vias: |
| 143 | et mihi, ne flexu cervicis tempora perdam, |
| 144 | cernere non moto corpore bina licet.' |
| 145 | dixerat: et voltu, si plura requirere vellem, |
| 146 | difficilem mihi se non fore pactus erat. |
| 147 | sumpsi animum, gratesque deo non territus egi, |
| 148 | verbaque sum spectans plura locutus humum: |
| 149 | 'dic, age, frigoribus quare novus incipit annus, |
| 150 | qui melius per ver incipiendus erat? |
| 151 | omnia tunc florent, tunc est nova temporis aetas, |
| 152 | et nova de gravido palmite gemma tumet, |
| 153 | et modo formatis operitur frondibus arbor, |
| 154 | prodit et in summum seminis herba solum, |
| 155 | et tepidum volucres concentibus aera mulcent, |
| 156 | ludit et in pratis luxuriatque pecus. |
| 157 | tum blandi soles, ignotaque prodit hirundo |
| 158 | et luteum celsa sub trabe figit opus: |
| 159 | tum patitur cultus ager et renovatur aratro. |
| 160 | haec anni novitas iure vocanda fuit.' |
| 161 | quaesieram multis; non multis ille moratus |
| 162 | contulit in versus sic sua verba duos: |
| 163 | 'bruma novi prima est veterisque novissima solis: |
| 164 | principium capiunt Phoebus et annus idem.' |
| 165 | post ea mirabar cur non sine litibus esset |
| 166 | prima dies. 'causam percipe' Ianus ait. |
| 167 | 'tempora commisi nascentia rebus agendis, |
| 168 | totus ab auspicio ne foret annus iners. |
| 169 | quisque suas artes ob idem delibat agendo, |
| 170 | nec plus quam solitum testificatur opus.' |
| 171 | mox ego, 'cur, quamvis aliorum numina placem, |
| 172 | Iane, tibi primum tura merumque fero?' |
| 173 | 'ut possis aditum per me, qui limina servo, |
| 174 | ad quoscumque voles' inquit 'habere deos.' |
| 175 | 'at cur laeta tuis dicuntur verba Kalendis, |
| 176 | et damus alternas accipimusque preces?' |
| 177 | tum deus incumbens baculo, quod dextra gerebat, |
| 178 | 'omina principiis' inquit 'inesse solent. |
| 179 | ad primam vocem timidas advertitis aures, |
| 180 | et visam primum consulit augur avem. |
| 181 | templa patent auresque deum, nec lingua caducas |
| 182 | concipit ulla preces, dictaque pondus habent.' |
| 183 | desierat Ianus. nec longa silentia feci, |
| 184 | sed tetigi verbis ultima verba meis: |
| 185 | 'quid volt palma sibi rugosaque carica' dixi |
| 186 | 'et data sub niveo candida mella cado?' |
| 187 | 'omen' ait 'causa est, ut res sapor ille sequatur |
| 188 | et peragat coeptum dulcis ut annus iter.' |
| 189 | 'dulcia cur dentur video: stipis adice causam, |
| 190 | pars mihi de festo ne labet ulla tuo.' |
| 191 | risit, et 'o quam te fallunt tua saecula' dixit, |
| 192 | 'qui stipe mel sumpta dulcius esse putas! |
| 193 | vix ego Saturno quemquam regnante videbam |
| 194 | cuius non animo dulcia lucra forent. |
| 195 | tempore crevit amor, qui nunc est summus, habendi: |
| 196 | vix ultra quo iam progrediatur habet. |
| 197 | pluris opes nunc sunt quam prisci temporis annis, |
| 198 | dum populus pauper, dum nova Roma fuit, |
| 199 | dum casa Martigenam capiebat parva Quirinum, |
| 200 | et dabat exiguum fluminis ulva torum. |
| 201 | Iuppiter angusta vix totus stabat in aede, |
| 202 | inque Iovis dextra fictile fulmen erat. |
| 203 | frondibus ornabant quae nunc Capitolia gemmis, |
| 204 | pascebatque suas ipse senator oves: |
| 205 | nec pudor in stipula placidam cepisse quietem |
| 206 | et fenum capiti subposuisse fuit. |
| 207 | iura dabat populis posito modo praetor aratro, |
| 208 | et levis argenti lammina crimen erat. |
| 209 | at postquam fortuna loci caput extulit huius |
| 210 | et tetigit summo vertice Roma deos, |
| 211 | creverunt et opes et opum furiosa cupido, |
| 212 | et, cum possideant plurima, plura petunt. |
| 213 | quaerere ut absumant, absumpta requirere certant, |
| 214 | atque ipsae vitiis sunt alimenta vices: |
| 215 | sic quibus intumuit suffusa venter ab unda, |
| 216 | quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae. |
| 217 | in pretio pretium nunc est: dat census honores, |
| 218 | census amicitias; pauper ubique iacet. |
| 219 | tu tamen auspicium si sit stipis utile quaeris, |
| 220 | curque iuvent nostras aera vetusta manus, |
| 221 | aera dabant olim: melius nunc omen in auro est, |
| 222 | victaque concessit prisca moneta novae. |
| 223 | nos quoque templa iuvant, quamvis antiqua probemus, |
| 224 | aurea: maiestas convenit ipsa deo. |
| 225 | laudamus veteres, sed nostris utimur annis: |
| 226 | mos tamen est aeque dignus uterque coli.' |
| 227 | finierat monitus. placidis ita rursus, ut ante, |
| 228 | clavigerum verbis adloquor ipse deum: |
| 229 | 'multa quidem didici: sed cur navalis in aere |
| 230 | altera signata est, altera forma biceps?' |
| 231 | 'noscere me duplici posses ut imagine' dixit, |
| 232 | 'ni vetus ipsa dies extenuasset opus. |
| 233 | causa ratis superest: Tuscum rate venit ad amnem |
| 234 | ante pererrato falcifer orbe deus. |
| 235 | hac ego Saturnum memini tellure receptum |
| 236 | (caelitibus regnis a Iove pulsus erat). |
| 237 | inde diu genti mansit Saturnia nomen; |
| 238 | dicta quoque est Latium terra latente deo. |
| 239 | at bona posteritas puppem formavit in aere, |
| 240 | hospitis adventum testificata dei. |
| 241 | ipse solum colui, cuius placidissima laevum |
| 242 | radit harenosi Thybridis unda latus. |
| 243 | hic, ubi nunc Roma est, incaedua silva virebat, |
| 244 | tantaque res paucis pascua bubus erat. |
| 245 | arx mea collis erat, quem volgo nomine nostro |
| 246 | nuncupat haec aetas Ianiculumque vocat. |
| 247 | tunc ego regnabam, patiens cum terra deorum |
| 248 | esset, et humanis numina mixta locis. |
| 249 | nondum Iustitiam facinus mortale fugarat |
| 250 | (ultima de superis illa reliquit humum), |
| 251 | proque metu populum sine vi pudor ipse regebat; |
| 252 | nullus erat iustis reddere iura labor. |
| 253 | nil mihi cum bello: pacem postesque tuebar, |
| 254 | et', clavem ostendens, 'haec' ait 'arma gero.' |
| 255 | presserat ora deus. tunc sic ego nostra resolvi, |
| 256 | voce mea voces eliciente dei: |
| 257 | 'cum tot sint iani, cur stas sacratus in uno, |
| 258 | hic ubi iuncta foris templa duobus habes?' |
| 259 | ille, manu mulcens propexam ad pectora barbam, |
| 260 | protinus Oebalii rettulit arma Tati, |
| 261 | utque levis custos, armillis capta, Sabinos |
| 262 | ad summae tacitos duxerit arcis iter. |
| 263 | 'inde, velut nunc est, per quem descenditis', inquit |
| 264 | 'arduus in valles per fora clivus erat. |
| 265 | et iam contigerat portam, Saturnia cuius |
| 266 | dempserat oppositas invidiosa seras; |
| 267 | cum tanto veritus committere numine pugnam, |
| 268 | ipse meae movi callidus artis opus, |
| 269 | oraque, qua pollens ope sum, fontana reclusi, |
| 270 | sumque repentinas eiaculatus aquas. |
| 271 | ante tamen madidis subieci sulpura venis, |
| 272 | clauderet ut Tatio fervidus umor iter. |
| 273 | cuius ut utilitas pulsis percepta Sabinis, |
| 274 | quae fuerat, tuto reddita forma loco est; |
| 275 | ara mihi posita est parvo coniuncta sacello: |
| 276 | haec adolet flammis cum strue farra suis.' |
| 277 | 'at cur pace lates, motisque recluderis armis?' |
| 278 | nec mora, quaesiti reddita causa mihi est: |
| 279 | 'ut populo reditus pateant ad bella profecto, |
| 280 | tota patet dempta ianua nostra sera. |
| 281 | pace fores obdo, ne qua discedere possit; |
| 282 | Caesareoque diu numine clausus ero.' |
| 283 | dixit, et attollens oculos diversa videntes |
| 284 | aspexit toto quicquid in orbe fuit: |
| 285 | pax erat, et vestri, Germanice, causa triumphi, |
| 286 | tradiderat famulas iam tibi Rhenus aquas. |
| 287 | Iane, fac aeternos pacem pacisque ministros, |
| 288 | neve suum praesta deserat auctor opus. |
| 289 | Quod tamen ex ipsis licuit mihi discere fastis, |
| 290 | sacravere patres hac duo templa die. |
| 291 | accepit Phoebo nymphaque Coronide natum |
| 292 | insula, dividua quam premit amnis aqua. |
| 293 | Iuppiter in parte est: cepit locus unus utrumque |
| 294 | iunctaque sunt magno templa nepotis avo. |
| 295 | Quid vetat et stellas, ut quaeque oriturque caditque, |
| 296 | dicere? promissi pars sit et ista mei. |
| 297 | felices animae, quibus haec cognoscere primis |
| 298 | inque domos superas scandere cura fuit! |
| 299 | credibile est illos pariter vitiisque locisque |
| 300 | altius humanis exseruisse caput. |
| 301 | non Venus et vinum sublimia pectora fregit |
| 302 | officiumque fori militiaeve labor; |
| 303 | nec levis ambitio perfusaque gloria fuco |
| 304 | magnarumque fames sollicitavit opum. |
| 305 | admovere oculis distantia sidera mentis |
| 306 | aetheraque ingenio subposuere suo. |
| 307 | sic petitur caelum, non ut ferat Ossan Olympus |
| 308 | summaque Peliacus sidera tangat apex. |
| 309 | nos quoque sub ducibus caelum metabimur illis, |
| 310 | ponemusque suos ad vaga signa dies. |
| 311 | Ergo ubi nox aderit venturis tertia Nonis, |
| 312 | sparsaque caelesti rore madebit humus, |
| 313 | octipedis frustra quaerentur bracchia Cancri: |
| 314 | praeceps occiduas ille subibit aquas. |
| 315 | Institerint Nonae, missi tibi nubibus atris |
| 316 | signa dabunt imbres exoriente Lyra. |
| 317 | Quattuor adde dies ductos ex ordine Nonis, |
| 318 | Ianus Agonali luce piandus erit. |
| 319 | nominis esse potest succinctus causa minister, |
| 320 | hostia caelitibus quo feriente cadit, |
| 321 | qui calido strictos tincturus sanguine cultros |
| 322 | semper agatne rogat nec nisi iussus agit. |
| 323 | pars, quia non veniant pecudes, sed agantur, ab actu |
| 324 | nomen Agonalem credit habere diem. |
| 325 | pars putat hoc festum priscis Agnalia dictum, |
| 326 | una sit ut proprio littera dempta loco. |
| 327 | an, quia praevisos in aqua timet hostia cultros, |
| 328 | a pecoris lux est ipsa notata metu? |
| 329 | fas etiam fieri solitis aetate priorum |
| 330 | nomina de ludis Graeca tulisse diem. |
| 331 | et pecus antiquus dicebat agonia sermo; |
| 332 | veraque iudicio est ultima causa meo. |
| 333 | utque ea non certa est, ita rex placare sacrorum |
| 334 | numina lanigerae coniuge debet ovis. |
| 335 | victima quae dextra cecidit victrice vocatur; |
| 336 | hostibus a domitis hostia nomen habet. |
| 337 | ante, deos homini quod conciliare valeret, |
| 338 | far erat et puri lucida mica salis. |
| 339 | nondum pertulerat lacrimatas cortice murras |
| 340 | acta per aequoreas hospita navis aquas, |
| 341 | tura nec Euphrates nec miserat India costum, |
| 342 | nec fuerant rubri cognita fila croci. |
| 343 | ara dabat fumos herbis contenta Sabinis, |
| 344 | et non exiguo laurus adusta sono; |
| 345 | siquis erat factis prati de flore coronis |
| 346 | qui posset violas addere, dives erat. |
| 347 | hic, qui nunc aperit percussi viscera tauri, |
| 348 | in sacris nullum culter habebat opus. |
| 349 | prima Ceres avidae gavisa est sanguine porcae, |
| 350 | ulta suas merita caede nocentis opes: |
| 351 | nam sata vere novo teneris lactentia sucis |
| 352 | eruta saetigerae comperit ore suis. |
| 353 | sus dederat poenas: exemplo territus huius |
| 354 | palmite debueras abstinuisse, caper. |
| 355 | quem spectans aliquis dentes in vite prementem, |
| 356 | talia non tacito dicta dolore dedit: |
| 357 | 'rode, caper, vitem: tamen hinc, cum stabis ad aram, |
| 358 | in tua quod spargi cornua possit erit.' |
| 359 | verba fides sequitur: noxae tibi deditus hostis |
| 360 | spargitur adfuso cornua, Bacche, mero. |
| 361 | culpa sui nocuit, nocuit quoque culpa capellae: |
| 362 | quid bos, quid placidae commeruistis oves? |
| 363 | flebat Aristaeus, quod apes cum stirpe necatas |
| 364 | viderat inceptos destituisse favos; |
| 365 | caerula quem genetrix aegre solata dolentem |
| 366 | addidit haec dictis ultima verba suis: |
| 367 | 'siste, puer, lacrimas: Proteus tua damna levabit |
| 368 | quoque modo repares quae periere dabit. |
| 369 | decipiat ne te versis tamen ille figuris, |
| 370 | impediant geminas vincula firma manus.' |
| 371 | pervenit ad vatem iuvenis, resolutaque somno |
| 372 | alligat aequorei bracchia capta senis. |
| 373 | ille sua faciem transformis adulterat arte; |
| 374 | mox domitus vinclis in sua membra redit, |
| 375 | oraque caerulea tollens rorantia barba |
| 376 | 'qua' dixit 'repares arte requiris apes? |
| 377 | obrue mactati corpus tellure iuvenci: |
| 378 | quod petis a nobis, obrutus ille dabit.' |
| 379 | iussa facit pastor; fervent examina putri |
| 380 | de bove: mille animas una necata dedit. |
| 381 | poscit ovem fatum: verbenas improba carpsit, |
| 382 | quas pia dis ruris ferre solebat anus. |
| 383 | quid tuti superest, animam cum ponat in aris |
| 384 | lanigerumque pecus ruricolaeque boves? |
| 385 | placat equo Persis radiis Hyperiona cinctum, |
| 386 | ne detur celeri victima tarda deo. |
| 387 | quod semel est geminae pro virgine caesa Dianae, |
| 388 | nunc quoque pro nulla virgine cerva cadit. |
| 389 | exta canum vidi Triviae libare Sapaeos |
| 390 | et quicumque tuas accolit, Haeme, nives. |
| 391 | caeditur et rigido custodi ruris asellus; |
| 392 | causa pudenda quidem, sed tamen apta deo. |
| 393 | festa corymbiferi celebrabas, Graecia, Bacchi, |
| 394 | tertia quae solito tempore bruma refert. |
| 395 | di quoque cultores in idem venere Lyaei |
| 396 | et quicumque iocis non alienus erat, |
| 397 | Panes et in Venerem Satyrorum prona iuventus |
| 398 | quaeque colunt amnes solaque rura deae. |
| 399 | venerat et senior pando Silenus asello, |
| 400 | quique ruber pavidas inguine terret aves. |
| 401 | dulcia qui dignum nemus in convivia nacti |
| 402 | gramine vestitis accubuere toris: |
| 403 | vina dabat Liber, tulerat sibi quisque coronam, |
| 404 | miscendas parce rivus agebat aquas. |
| 405 | Naides effusis aliae sine pectinis usu, |
| 406 | pars aderant positis arte manuque comis; |
| 407 | illa super suras tunicam collecta ministrat, |
| 408 | altera dissuto pectus aperta sinu; |
| 409 | exserit haec umerum, vestes trahit illa per herbas, |
| 410 | impediunt teneros vincula nulla pedes. |
| 411 | hinc aliae Satyris incendia mitia praebent, |
| 412 | pars tibi, qui pinu tempora nexa geris: |
| 413 | te quoque, inexstinctae Silene libidinis, urunt: |
| 414 | nequitia est quae te non sinit esse senem. |
| 415 | at ruber, hortorum decus et tutela, Priapus |
| 416 | omnibus ex illis Lotide captus erat: |
| 417 | hanc cupit, hanc optat, sola suspirat in illa, |
| 418 | signaque dat nutu sollicitatque notis. |
| 419 | fastus inest pulchris sequiturque superbia formam: |
| 420 | inrisum voltu despicit illa suo. |
| 421 | nox erat, et vino somnum faciente iacebant |
| 422 | corpora diversis victa sopore locis; |
| 423 | Lotis in herbosa sub acernis ultima ramis, |
| 424 | sicut erat lusu fessa, quievit humo. |
| 425 | surgit amans animamque tenens vestigia furtim |
| 426 | suspenso digitis fert taciturna gradu. |
| 427 | ut tetigit niveae secreta cubilia nymphae, |
| 428 | ipsa sui flatus ne sonet aura cavet; |
| 429 | et iam finitima corpus librabat in herba: |
| 430 | illa tamen multi plena soporis erat. |
| 431 | gaudet et a pedibus tracto velamine vota |
| 432 | ad sua felici coeperat ire via. |
| 433 | ecce rudens rauco Sileni vector asellus |
| 434 | intempestivos edidit ore sonos. |
| 435 | territa consurgit nymphe, manibusque Priapum |
| 436 | reicit, et fugiens concitat omne nemus. |
| 437 | at deus, obscena nimium quoque parte paratus, |
| 438 | omnibus ad lunae lumina risus erat. |
| 439 | morte dedit poenas auctor clamoris; et haec est |
| 440 | Hellespontiaco victima grata deo. |
| 441 | intactae fueratis aves, solacia ruris, |
| 442 | adsuetum silvis innocuumque genus, |
| 443 | quae facitis nidos et plumis ova fovetis, |
| 444 | et facili dulces editis ore modos; |
| 445 | sed nihil ista iuvant, quia linguae crimen habetis, |
| 446 | dique putant mentes vos aperire suas. |
| 447 | (nec tamen hoc falsum: nam, dis ut proxima quaeque, |
| 448 | nunc pinna veras, nunc datis ore notas.) |
| 449 | tuta diu volucrum proles tum denique caesa est, |
| 450 | iuveruntque deos indicis exta sui. |
| 451 | ergo saepe suo coniunx abducta marito |
| 452 | uritur Idaliis alba columba focis. |
| 453 | nec defensa iuvant Capitolia, quo minus anser |
| 454 | det iecur in lances, Inachioti, tuas. |
| 455 | nocte deae Nocti cristatus caeditur ales, |
| 456 | quod tepidum vigili provocet ore diem. |
| 457 | Interea Delphin clarum super aequora sidus |
| 458 | tollitur et patriis exserit ora vadis. |
| 459 | Postera lux hiemem medio discrimine signat, |
| 460 | aequaque praeteritae quae superabit erit. |
| 461 | Proxima prospiciet Tithono nupta relicto |
| 462 | Arcadiae sacrum pontificale deae. |
| 463 | te quoque lux eadem, Turni soror, aede recepit, |
| 464 | hic ubi Virginea Campus obitur aqua. |
| 465 | unde petam causas horum moremque sacrorum? |
| 466 | deriget in medio quis mea vela freto? |
| 467 | ipsa mone, quae nomen habes a carmine ductum, |
| 468 | propositoque fave, ne tuus erret honor. |
| 469 | orta prior luna, de se si creditur ipsi, |
| 470 | a magno tellus Arcade nomen habet. |
| 471 | hinc fuit Evander, qui, quamquam clarus utroque, |
| 472 | nobilior sacrae sanguine matris erat; |
| 473 | quae, simul aetherios animo conceperat ignes, |
| 474 | ore dabat vero carmina plena dei. |
| 475 | dixerat haec nato motus instare sibique, |
| 476 | multaque praeterea tempore nacta fidem. |
| 477 | nam iuvenis nimium vera cum matre fugatus |
| 478 | deserit Arcadiam Parrhasiumque larem. |
| 479 | cui genetrix flenti 'fortuna viriliter' inquit |
| 480 | '(siste, precor, lacrimas) ista ferenda tibi est. |
| 481 | sic erat in fatis, nec te tua culpa fugavit, |
| 482 | sed deus: offenso pulsus es urbe deo. |
| 483 | non meriti poenam pateris, sed numinis iram: |
| 484 | est aliquid magnis crimen abesse malis. |
| 485 | conscia mens ut cuique sua est, ita concipit intra |
| 486 | pectora pro facto spemque metumque suo. |
| 487 | nec tamen ut primus maere mala talia passus: |
| 488 | obruit ingentes ista procella viros. |
| 489 | passus idem est Tyriis qui quondam pulsus ab oris |
| 490 | Cadmus in Aonia constitit exul humo; |
| 491 | passus idem Tydeus et idem Pagasaeus Iason, |
| 492 | et quos praeterea longa referre mora est. |
| 493 | omne solum forti patria est, ut piscibus aequor, |
| 494 | ut volucri vacuo quicquid in orbe patet. |
| 495 | nec fera tempestas toto tamen horret in anno: |
| 496 | et tibi, crede mihi, tempora veris erunt.' |
| 497 | vocibus Evander firmata mente parentis |
| 498 | nave secat fluctus Hesperiamque tenet. |
| 499 | iamque ratem doctae monitu Carmentis in amnem |
| 500 | egerat et Tuscis obvius ibat aquis: |
| 501 | fluminis illa latus, cui sunt vada iuncta Tarenti, |
| 502 | aspicit et sparsas per loca sola casas; |
| 503 | utque erat, immissis puppem stetit ante capillis, |
| 504 | continuitque manum torva regentis iter, |
| 505 | et procul in dextram tendens sua bracchia ripam |
| 506 | pinea non sano ter pede texta ferit, |
| 507 | neve daret saltum properans insistere terrae |
| 508 | vix est Evandri vixque retenta manu; |
| 509 | 'di' que 'petitorum' dixit 'salvete locorum, |
| 510 | tuque, novos caelo terra datura deos, |
| 511 | fluminaque et fontes, quibus utitur hospita tellus, |
| 512 | et nemorum silvae Naiadumque chori, |
| 513 | este bonis avibus visi natoque mihique, |
| 514 | ripaque felici tacta sit ista pede. |
| 515 | fallor, an hi fient ingentia moenia colles, |
| 516 | iuraque ab hac terra cetera terra petet? |
| 517 | montibus his olim totus promittitur orbis. |
| 518 | quis tantum fati credat habere locum? |
| 519 | et iam Dardaniae tangent haec litora pinus: |
| 520 | hic quoque causa novi femina Martis erit. |
| 521 | care nepos Palla, funesta quid induis arma? |
| 522 | indue: non humili vindice caesus eris. |
| 523 | victa tamen vinces eversaque, Troia, resurges: |
| 524 | obruit hostiles ista ruina domos. |
| 525 | urite victrices Neptunia Pergama flammae: |
| 526 | num minus hic toto est altior orbe cinis? |
| 527 | iam pius Aeneas sacra et, sacra altera, patrem |
| 528 | adferet: Iliacos accipe, Vesta, deos. |
| 529 | tempus erit cum vos orbemque tuebitur idem, |
| 530 | et fient ipso sacra colente deo, |
| 531 | et penes Augustos patriae tutela manebit: |
| 532 | hanc fas imperii frena tenere domum. |
| 533 | inde nepos natusque dei, licet ipse recuset, |
| 534 | pondera caelesti mente paterna feret, |
| 535 | utque ego perpetuis olim sacrabor in aris, |
| 536 | sic Augusta novum Iulia numen erit.' |
| 537 | talibus ut dictis nostros descendit in annos, |
| 538 | substitit in medio praescia lingua sono. |
| 539 | puppibus egressus Latia stetit exul in herba: |
| 540 | felix, exilium cui locus ille fuit! |
| 541 | nec mora longa fuit: stabant nova tecta, nec alter |
| 542 | montibus Ausoniis Arcade maior erat. |
| 543 | ecce boves illuc Erytheidas adplicat heros |
| 544 | emensus longi claviger orbis iter, |
| 545 | dumque huic hospitium domus est Tegeaea, vagantur |
| 546 | incustoditae lata per arva boves. |
| 547 | mane erat: excussus somno Tirynthius actor |
| 548 | de numero tauros sentit abesse duos. |
| 549 | nulla videt quaerens taciti vestigia furti: |
| 550 | traxerat aversos Cacus in antra ferox, |
| 551 | Cacus, Aventinae timor atque infamia silvae, |
| 552 | non leve finitimis hospitibusque malum. |
| 553 | dira viro facies, vires pro corpore, corpus |
| 554 | grande (pater monstri Mulciber huius erat), |
| 555 | proque domo longis spelunca recessibus ingens, |
| 556 | abdita, vix ipsis invenienda feris; |
| 557 | ora super postes adfixaque bracchia pendent, |
| 558 | squalidaque humanis ossibus albet humus. |
| 559 | servata male parte boum Iove natus abibat: |
| 560 | mugitum rauco furta dedere sono. |
| 561 | 'accipio revocamen' ait, vocemque secutus |
| 562 | impia per silvas ultor ad antra venit. |
| 563 | ille aditum fracti praestruxerat obice montis; |
| 564 | vix iuga movissent quinque bis illud opus. |
| 565 | nititur hic umeris (caelum quoque sederat illis), |
| 566 | et vastum motu conlabefactat onus. |
| 567 | quod simul eversum est, fragor aethera terruit ipsum, |
| 568 | ictaque subsedit pondere molis humus. |
| 569 | prima movet Cacus conlata proelia dextra |
| 570 | remque ferox saxis stipitibusque gerit. |
| 571 | quis ubi nil agitur, patrias male fortis ad artes |
| 572 | confugit, et flammas ore sonante vomit; |
| 573 | quas quotiens proflat, spirare Typhoea credas |
| 574 | et rapidum Aetnaeo fulgur ab igne iaci. |
| 575 | occupat Alcides, adductaque clava trinodis |
| 576 | ter quater adverso sedit in ore viri. |
| 577 | ille cadit mixtosque vomit cum sanguine fumos |
| 578 | et lato moriens pectore plangit humum. |
| 579 | immolat ex illis taurum tibi, Iuppiter, unum |
| 580 | victor et Evandrum ruricolasque vocat, |
| 581 | constituitque sibi, quae Maxima dicitur, aram, |
| 582 | hic ubi pars Urbis de bove nomen habet. |
| 583 | nec tacet Evandri mater prope tempus adesse |
| 584 | Hercule quo tellus sit satis usa suo. |
| 585 | at felix vates, ut dis gratissima vixit, |
| 586 | Idibus in magni castus Iovis aede sacerdos |
| 587 | semimaris flammis viscera libat ovis; |
| 588 | redditaque est omnis populo provincia nostro |
| 589 | et tuus Augusto nomine dictus avus. |
| 590 | perlege dispositas generosa per atria ceras: |
| 591 | contigerunt nulli nomina tanta viro. |
| 592 | Africa victorem de se vocat, alter Isauras |
| 593 | aut Cretum domitas testificatur opes; |
| 594 | hunc Numidae faciunt, illum Messana superbum; |
| 595 | ille Numantina traxit ab urbe notam: |
| 596 | et mortem et nomen Druso Germania fecit; |
| 597 | me miserum, virtus quam brevis illa fuit! |
| 598 | si petat a victis, tot sumet nomina Caesar |
| 599 | quot numero gentes maximus orbis habet. |
| 600 | ex uno quidam celebres aut torquis adempti |
| 601 | aut corvi titulos auxiliaris habent. |
| 602 | Magne, tuum nomen rerum est mensura tuarum: |
| 603 | sed qui te vicit nomine maior erat. |
| 604 | nec gradus est supra Fabios cognominis ullus: |
| 605 | illa domus meritis Maxima dicta suis. |
| 606 | sed tamen humanis celebrantur honoribus omnes, |
| 607 | hic socium summo cum Iove nomen habet. |
| 608 | sancta vocant augusta patres, augusta vocantur |
| 609 | templa sacerdotum rite dicata manu: |
| 610 | huius et augurium dependet origine verbi |
| 611 | et quodcumque sua Iuppiter auget ope. |
| 612 | augeat imperium nostri ducis, augeat annos, |
| 613 | protegat et vestras querna corona fores: |
| 614 | auspicibusque deis tanti cognominis heres |
| 615 | omine suscipiat, quo pater, orbis onus. |
| 616 | Respiciet Titan actas ubi tertius Idus, |
| 617 | fient Parrhasiae sacra relata deae. |
| 618 | nam prius Ausonias matres carpenta vehebant |
| 619 | (haec quoque ab Evandri dicta parente reor); |
| 620 | mox honor eripitur, matronaque destinat omnis |
| 621 | ingratos nulla prole novare viros, |
| 622 | neve daret partus, ictu temeraria caeco |
| 623 | visceribus crescens excutiebat onus. |
| 624 | corripuisse patres ausas immitia nuptas, |
| 625 | ius tamen exemptum restituisse ferunt, |
| 626 | binaque nunc pariter Tegeaeae sacra parenti |
| 627 | pro pueris fieri virginibusque iubent. |
| 628 | scortea non illi fas est inferre sacello, |
| 629 | ne violent puros exanimata focos. |
| 630 | siquis amas veteres ritus, adsiste precanti; |
| 631 | nomina percipies non tibi nota prius. |
| 632 | Porrima placatur Postvertaque, sive sorores, |
| 633 | sive fugae comites, Maenali diva, tuae; |
| 634 | altera quod porro fuerat cecinisse putatur, |
| 635 | altera venturum postmodo quicquid erat. |
| 636 | Candida, te niveo posuit lux proxima templo, |
| 637 | qua fert sublimes alta Moneta gradus, |
| 638 | nunc bene prospiciens Latiam Concordia turbam, |
| 639 | nunc te sacratae constituere manus. |
| 640 | Furius antiquam, populi superator Etrusci, |
| 641 | voverat et voti solverat ille fidem. |
| 642 | causa, quod a patribus sumptis secesserat armis |
| 643 | volgus, et ipsa suas Roma timebat opes. |
| 644 | causa recens melior: passos Germania crines |
| 645 | porrigit auspiciis, dux venerande, tuis. |
| 646 | inde triumphatae libasti munera gentis |
| 647 | templaque fecisti, quam colis ipse, deae. |
| 648 | hanc tua constituit genetrix et rebus et ara, |
| 649 | sola toro magni digna reperta Iovis. |
| 650 | Haec ubi transierint, Capricorno, Phoebe, relicto |
| 651 | per iuvenis curres signa regentis aquam. |
| 652 | septimus hinc Oriens cum se demiserit undis, |
| 653 | fulgebit toto iam Lyra nulla polo. |
| 654 | Sidere ab hoc ignis venienti nocte, Leonis |
| 655 | qui micat in medio pectore, mersus erit. |
| 656 | Ter quater evolvi signantes tempora fastos, |
| 657 | nec Sementiva est ulla reperta dies; |
| 658 | cum mihi (sensit enim) 'lux haec indicitur' inquit |
| 659 | Musa, 'quid a fastis non stata sacra petis? |
| 660 | utque dies incerta sacri, sic tempora certa, |
| 661 | seminibus iactis est ubi fetus ager.' |
| 662 | state coronati plenum ad praesepe, iuvenci: |
| 663 | cum tepido vestrum vere redibit opus. |
| 664 | rusticus emeritum palo suspendat aratrum: |
| 665 | omne reformidat frigore volnus humus. |
| 666 | vilice, da requiem terrae semente peracta; |
| 667 | da requiem, terram qui coluere, viris. |
| 668 | pagus agat festum: pagum lustrate, coloni, |
| 669 | et date paganis annua liba focis. |
| 670 | placentur frugum matres, Tellusque Ceresque, |
| 671 | farre suo gravidae visceribusque suis: |
| 672 | officium commune Ceres et Terra tuentur; |
| 673 | haec praebet causam frugibus, illa locum. |
| 674 | consortes operis, per quas correcta vetustas |
| 675 | quernaque glans victa est utiliore cibo, |
| 676 | frugibus immensis avidos satiate colonos, |
| 677 | ut capiant cultus praemia digna sui. |
| 678 | vos date perpetuos teneris sementibus auctus, |
| 679 | nec nova per gelidas herba sit usta nives. |
| 680 | cum serimus, caelum ventis aperite serenis; |
| 681 | cum latet, aetheria spargite semen aqua. |
| 682 | neve graves cultis Cerialia rura cavete |
| 683 | agmine laesuro depopulentur aves. |
| 684 | vos quoque, formicae, subiectis parcite granis: |
| 685 | post messem praedae copia maior erit. |
| 686 | interea crescat scabrae robiginis expers |
| 687 | nec vitio caeli palleat ulla seges, |
| 688 | et neque deficiat macie nec pinguior aequo |
| 689 | divitiis pereat luxuriosa suis; |
| 690 | et careant loliis oculos vitiantibus agri, |
| 691 | nec sterilis culto surgat avena solo; |
| 692 | triticeos fetus passuraque farra bis ignem |
| 693 | hordeaque ingenti fenore reddat ager. |
| 694 | haec ego pro vobis, haec vos optate coloni, |
| 695 | efficiatque ratas utraque diva preces. |
| 696 | bella diu tenuere viros: erat aptior ensis |
| 697 | vomere, cedebat taurus arator equo; |
| 698 | sarcula cessabant, versique in pila ligones, |
| 699 | factaque de rastri pondere cassis erat. |
| 700 | gratia dis domuique tuae: religata catenis |
| 701 | iampridem vestro sub pede Bella iacent. |
| 702 | sub iuga bos veniat, sub terras semen aratas: |
| 703 | Pax Cererem nutrit, Pacis alumna Ceres. |
| 704 | At quae venturas praecedit sexta Kalendas, |
| 705 | hac sunt Ledaeis templa dicata deis: |
| 706 | fratribus illa deis fratres de gente deorum |
| 707 | circa Iuturnae composuere lacus. |
| 708 | Ipsum nos carmen deduxit Pacis ad aram: |
| 709 | haec erit a mensis fine secunda dies. |
| 710 | frondibus Actiacis comptos redimita capillos, |
| 711 | Pax, ades et toto mitis in orbe mane. |
| 712 | dum desint hostes, desit quoque causa triumphi: |
| 713 | tu ducibus bello gloria maior eris. |
| 714 | sola gerat miles, quibus arma coerceat, arma, |
| 715 | canteturque fera nil nisi pompa tuba. |
| 716 | horreat Aeneadas et primus et ultimus orbis: |
| 717 | siqua parum Romam terra timebat, amet. |
| 718 | tura, sacerdotes, Pacalibus addite flammis, |
| 719 | albaque perfusa victima fronte cadat; |
| 720 | utque domus, quae praestat eam, cum pace perennet |
| 721 | ad pia propensos vota rogate deos. |
| 722 | Sed iam prima mei pars est exacta laboris, |
| 723 | cumque suo finem mense libellus habet. |