Notkerus Balbulus, Gesta Caroli Magni, LIBER II., 17.
| 1 | Post mortem victoriosissimi Pippini cum iterato Longobardi Romam iam inquietarent, invictus Karolus, quamvis in cisalpinis partibus nimium occupatus, iter in Italiam haut segniter arripuit, et incruento bello sive spontanea deditione humiliatos in servitium accepit Longobardos; et firmitatis gratia, ne unquam a regno Francorum discederent vel terminis sancti Petri aliquam irrogarent iniuriam, filiam Desiderii Longobardorum principis duxit uxorem. |
| 2 | Qua non post multum temporis, quia esset clinica et ad propagandam prolem inhabilis, iudicio sanctissimorum sacerdotum relicta velut mortua, iratus pater iuramento sibi provintiales astringens ipseque in muris Ticinensibus se concludens, invincibili Karolo rebellare disposuit. |
| 3 | Quod ille pro certo comperiens illuc iter acceleravit. |
| 4 | Contigit autem ante aliquot annos quendam de primis principibus nomine Otkerum offensam terribilissimi imperatoris ineurrere et ob id ad eundem Desiderium confugium facere. |
| 5 | Audito autem adventu metuendi Karoli ascenderunt in turrim eminentissimam, unde longe lateque prospicere venientem potuissent. |
| 6 | Apparentibus vero impedimentis, quae expeditiora Darii vel Iulii fuissent expeditionibus, dixit Desiderius ad Otkerum: 'Estne Karolus in tanto exercitu?' At ille respondit: 'Non adhuc'. |
| 7 | Videns vero exercitum popularium de latissimo imperio congregatum, diffinite pronuntiavit ad Otkerum: 'Vere in his copiis Karolus exultat'. |
| 8 | Respondit Otkerus: 'Sed non adhuc neque adhuc'. |
| 9 | Tunc estuare caepit et dicere: 'Quid faciemus, si plures cum eo venerint?' Dixit Otker: 'Videbis, qualis ille veniat. |
| 10 | De nobis autem nescio, quid fiat'. |
| 11 | Et ecce ista sermocinantibus apparuit scola, vacationis semper ignara. |
| 12 | Quam videns Desiderius stupefactus: 'Iste est' inquit 'Karolus'. |
| 13 | Et Otkerus: 'Non' infit 'adhuc neque adhuc'. |
| 14 | Post hanc cernuntur episcopi abbatesque et clerici capellani cum comitibus suis. |
| 15 | Quibus aspectis haec vix egre iam lucis inimicus mortisque Desiderius singultando blateravit: 'Descendamus et abscondamur in terra a facie furoris adversarii tam inmanis!' Ad quae retulit extimescens Otkerus, rerum et apparatus incomparabilis Karoli quondam expertus et in meliori tempore assuetissimus: 'Quando videris' inquiens 'segetem campis inhorrescere ferream Padumque et Ticinum marinis fluctibus ferro nigrantibus muros civitatis inundantes, tunc est spes Karoli venientis'. |
| 16 | His necdum finitis primum ad occasum circio vel borea cepit apparere quasi nubes tenebrosa, que diem clarissimam horrentes convertit in umbras. |
| 17 | Sed propiante paululum imperatore ex armorum splendore dies omni nocte tenebrosior oborta est inclusis. |
| 18 | Tunc visus est ipse ferreus Karolus, ferrea galea cristatus, ferreis manicis armillatus, ferrea torace ferreum pectus humerosque Platonicos tutatus, hasta ferrea in altum subrecta sinistram impletus. |
| 19 | Nam dextra ad invictum calibem semper erat extenta; coxarum exteriora, quae propter faciliorem ascensum in aliis solent lorica nudari, in eo ferreis ambiebantur bratteolis. |
| 20 | De ocreis quid dicam? Quae et cuncto exercitui solebant ferreae semper esse usui. |
| 21 | In clipeo nihil apparuit nisi ferrum. |
| 22 | Caballus quoque illius animo et colore ferrum renitebat. |
| 23 | Quem habitum cuncti praecedentes, universi ex lateribus ambientes omnesque sequentes et totus in commune apparatus iuxta possibilitatem erat imitatus. |
| 24 | Ferrum campos et plateas replebat. |
| 25 | Solis radii reverberabantur acie ferri. |
| 26 | Frigido ferro honor a frigidiori deferebatur populo. |
| 27 | Splendissimum ferrum horror expalluit cloacarum. |
| 28 | 'O ferrum, heu ferrum!' clamor confusus insonuit civium. |
| 29 | Ferro contremuit firmitas murorum et iuvenum, consilium ferro deperiit seniorum. |
| 30 | His igitur, quae ego balbus et edentulus non ut debui circuitu tardiore diutius explicare temptavi, veridicus speculator Otkerus celerrimo visu contuitus dixit ad Desiderium: 'Ecce habes, quem tantopere perquisisti!' Et haec dicens pene exanimis cecidit. |
| 31 | Sed quia ipso die vel propter amentiam vel propter aliquam spem resistendi cives urbici eum suscipere noluissent, dixit artificiosissimus Karolus ad suos: 'Faciamus hodie aliquid memoriale, ne diem istum otiosi transegisse vituperemur. |
| 32 | Acceleremus efficere unum oratoriolum, in quo, si nobis cicius apertum non fuerit, divinis servitiis insistere debeamus'. |
| 33 | Et hac emissa voce alius alio discurrentes calcem et lapides, alii vero ligna vel pigmenta congregantes, artificibus semper eumcomitantibus attulerunt. |
| 34 | Qui a quarta diei hora ante duodecimam talem basilicam muris et tectis, laquearibus et picturis, auxiliante tyronum manu militumque construxerunt, ut nulli adhuc eam cernenti nisi per annum integrum fieri posse credatur. |
| 35 | Postera vero die quanta facilitate – quibusdam civium sibi aperire volentibus, quibusdam licet frustra rebellare vel, ut verius dicam, se includere volentibus – absque cruoris effusione, sola tantum industria civitatem superaverit caeperit possederit, illis scribendum relinquo, qui non aliquo amore sed questus tantum gratia vestram celsitudinem comitantur. |
| 36 | Exin ad ulteriora progressus venit religiosissimus Karolus ad urbemFuriolanam, quam, qui sibi scioli videntur, Forum Iuliensem nuncupant. |
| 37 | Contigit autem, ut eodem tempore episcopus civitatis illius aut, ut modernorum loquar consuetudine, patriarcha occasui vitae propinquaret. |
| 38 | Ad quem cum religiosissimus Karolus visitandi gratia properaret, ut successorem suum ex nomine designare deberet, ille religiose admodum ex imis praecordiis suspiria trahens: 'Domine,' inquit 'episcopatum istum diu sine aliqua utilitate vel profectu spiritali retentum iudicio divino et vestrae dispositioni relinquo, ne ad cumulum peccatorum, quem vivens exaggeravi, etiam mortuus aliquid superinicere apud inevitabilem et incorrumpendum iudicem deprehendar'. |
| 39 | Quod sapientissimus Karolus ita accepit, ut eum antiquis patribus non inmerito coaequandum iudicaverit. |
| 40 | Cum autem in eadem regione aliquantisper demoratus fuisset, exercitatissimus exercitatissimorum Francorum Karolus, donec episcopo decedente dignum ei successorem substitueret, quadam festiva die post missarum celebrationem dixit ad suos: 'Ne otio torpentes ad ignaviam perducamur, eamus venatum, donec aliquid capiamus, et singuli in eodem habitu pergamus, quo nunc induti sumus'. |
| 41 | Erat autem ymbriferas dies et frigida, et ipse quidem Karolus habebat pellicium berbicinum non multo amplioris precii, quam erat roccus ille sancti Martini, quo pectus ambitus nudis brachiis Deo sacrificium obtulisse astipulatione divina comprobatur. |
| 42 | Caeteri vero utpote feriatis diebus, et qui modo de Papia venissent, ad quam nuper Venetici de transmarinis partibus omnes orientalium divitias advectassent, Phenicum pellibus avium serico circumdatis et pavonum collis cum tergo et clunis mox florescere incipientibus, Tyria purpura vel diacedrina littea decoratis, alii de lodicibus, quidam de gliribus circumamicti procedebant; saltusque peragrantes , ramis arborum spinisque et tribulis lacerati vel imbribus infusi, tum etiam sanguine ferarum pelliumque volutabro faedati remeabant. |
| 43 | Tunc astutissimus Karolus dixit: 'Nullus nostrum pellicium suum extrahat, donec cubitum eamus, ut in nobis ipsis melius siccari possint. |
| 44 | Quo iusso singuli corpora magis quam indumenta curantes, usque quaque focos inquirere et calefieri studebant. |
| 45 | Ac mox reversi et in ministerio eius usque ad profundam noctem persistentes, ad mansiones remittebantur. |
| 46 | Cumque tenuissimas illas pelliculas vel tenuiores brandeas extrahere caepissent, rugarum et contractionum rupturas quasi virgarum in ariditate fractarum procul audiri fecerunt, gementes et suspirantes conquerentesque tantum se pecunie sub una die perdidisse. |
| 47 | Praeceptum vero ab imperatore susceperant, ut in eisdem pellibus crastina die se illi praesentarent. |
| 48 | Quod cum factum fuisset et omnes non induviis resplenderent sed pannis, et decolori faeditate horrerent, dixit industria plenus Karolus ad cubicularium suum: 'Tere illud pellicium nostrum inter manus et affer in conspectum nostrum'. |
| 49 | Quo integerrimo et candidissimo allato, assumens illud inter manus et cunctis astantibus ostendens haec pronuntiavit: 'O stolidissimi mortalium, quod pellicium modo preciosius et utilius, istudne meum uno solido comparatum an illa vestra non solum libris sed et multis coempta talentis?' Tunc vultibus in terram declinatis terribilissimam eius animadversionem sustinere nequibant. |
| 50 | Quod exemplum religiosissimus pater vester non semel sed per totam vitam suam ita imitatus est, ut nullus, qui eius agnitione et doctrina dignus videbatur, aliquid in exercitu contra hostem, nisi tantum arma miliciae et lanea vestimenta cum lineis portare praesumeret. |
| 51 | Quodsi quisquam inferiorum disciplinae illius ignarus aliquid de serico, auro vel argento circa se habens eum forte incurrisset, his verbis increpatus et melioratus immo sapientior effectus abscessit: 'O te bis aureum eccum, o te argenteum, o te totum coccineum! Miser et infelix, non tibi sufficit, ut tu solus vel sorte belli intereas; quin etiam et res, quibus anima tua redimi valeret, in manus hostium trades, ut de eis simulacra gentium adornentur'. |
| 52 | Quantum vero a primeva aetate usque ad LXX annum ferro gauderet invictissimus Hludowicus, quantum ante Nordmannorum legatos spectaculum de ferro faceret, melius hoc vobis scientibus replicabo. |