Notkerus Balbulus, Gesta Caroli Magni, LIBER II., 10.
| 1 | Et quia ita se obtulit occasio, ut de indicibili patre vestro incideret honoranda mentio, libet commemorare praesagium, quod de illo sapientissimum constat protulisse Karolum. |
| 2 | Nam cum natus et VI annis in domo patris cautissime nutritus sexagenariis hominibus sapientior haut inmerito videretur , genitor indulgentissimus, qui hoc vix egre expectaret, ut ad conspectum avi eum perducere potuisset, assumens puerum a matre delicatissime curatum caepit instruere, quam serie vel quam timorate ante imperatorem se agere aut forte interrogatus ei respondere nec non et sibi deferre deberet; et sic eum ad palatium produxit. |
| 3 | Cumque prima die vel secunda inter reliquos statores eum imperator curiosioribus oculis intueretur, dixit ad filium: 'Cuius est ille puerulus?' Illo respondente: 'Quia meus et vester, si dignamini' postulabat eum dicens: 'Da illum mihi'. |
| 4 | Quod cum factum fuisset, deosculatum serenissimus augustus pusionem remisit ad stationem pristinam. |
| 5 | Ille mox dignitatem suam cognoscens et cuiquam post imperatorem secundus remanere despiciens, collectis animis et membris compositissime collocatis aequato gradu stetit iuxta patrem suum. |
| 6 | Quod providentissimus aspectans Karolus vocato ad se filio Hludowico praecepit, ut interrogaret cognominem suum, cur ita faceret vel qua fiducia se patri adaequare praesumeret. |
| 7 | Ille vero ratione subnixum reddidit responsum: 'Quando' inquiens 'vester eram vassallus, post vos, ut oportuit, inter commilitones meos steteram. |
| 8 | Nunc autem vester socius et commilito non inmerito me vobis coaequo'. |
| 9 | Quod cum Hludowicus imperatori retulisset, ille huiusmodi sententiam promulgavit : 'Si vixerit puerulus iste, aliquid magni erit'. |
| 10 | Quae verba ideo de Ambrosio mutuati sumus, quia Karolus quae dixit, non possunt examussim in Latinum converti. |
| 11 | Nec inmerito prophetiam de sancto Ambrosio magno accomodaverim Hludowico, qui, exceptis eis rebus et negociis, sine quibus res publica terrena non subsistit, coniugio videlicet usuque armorum, per omnia simillimus immo etiam quantum potentia regni tantum religionis studio, si dici liceat, quodammodo maior exstiterit Ambrosio, fide scilicet catholicus, Dei cultor eximius, servorum Christi socius ,tutoret defensor indefessus. |
| 12 | Quod adeo verum est, ut cum fidelis eius abba noster Hartmutusnunc autem vester inclusus, ei retulerit, quod reiculae sancti Galli non ex regalibus donariis, sed ex privatorum tradiciunculis collectae nullum privilegium aliorum monasteriorum vel communes populorum cunctorum leges haberent et ideo neminem sui defensorem vel advocatum repperire potuissent, ipse se cunctis adversariis nostris opponens advocatum se vilitatis nostrae coram cunctis principibus suis profiteri non erubuerit. |
| 13 | Quo etiam tempore epistolam ad vestram indolem direxit, ut per vestram auctoritatem iuramento coacticio quaecumque opus habuerimus, licenter querere deberemus. |
| 14 | Sed heu, quam stultus ego, qui propter specialem benignitatem ab eo nobis praebitam, a generali et ineffabili eius bonitate et magnitudine vel magnanimitate parum consulte privato gaudio retrahente digressus sum. |
| 15 | II. Erat itaque Hludowicus, rex vel imperator totius Germaniae Rhetiarumque et antiquae Franciae nec non Saxoniae, Turingiae, Norici, Pannoniarum atque omnium septentrionalium nationum, statura optimus, forma decorus, oculis astrorum more radiantibus, voce clara et omnino virili, sapientia singularis, quam acutissimo fretus ingenio scripturarum assiduitate cumulatiorem reddere non cessabat. |
| 16 | Ideoque ad anticipandas vel superandas omnes inimicorum insidias et subiectorum litigia terminanda fidelibusque suis universa commoda providenda incomparabili vivacitate pollebat. |
| 17 | Cunctis gentilibus circumquaque universis anterioribus suis magis magisque terrificus subinde perseverabat; et merito, quippe qui numquam linguam suam iudicio aut manus suas effusione sanguinis christiani commacularet praeter ultimam necessitatem . |
| 18 | Quam prius enarrare non audeo quam aliquem parvulum Ludowiculum vel Carolastrum vobis astantem video. |
| 19 | Post quam tamen cedem nullo unquam modo compelli potuit, ut quempiam condempnaret ad mortem. |
| 20 | Sed tamen hac districtione infidelitatis vel insidiarum insimulatos coercere solebat, ut honoribus privatos nulla umquam occasione vel temporis longitudine mollitus ad pristinum gradum conscendere pateretur. |
| 21 | Ad orationis studium et devotionem ieiuniorum curamque servitii divini supra omnes homines ita erat intentus, ut exemplo sancti Martini quicquid aliud ageret semper quasi praesenti Domino supplicare videretur. |
| 22 | Carne et cibis lautioribus diebus certis abstinuit. |
| 23 | Tempore vero laetaniarum de palatio discaltiatis pedibus usque ad aecclesiam pastoralem vel ad sanctum Hemmerammum, si quidem esset Reganesburg, crucem sequi solitus erat. |
| 24 | In aliis vero locis commanentium consuetudinem non abnuebat. |
| 25 | Oratoria nova ad Franconovurt et Reganesburg admirabili opere construxit. |
| 26 | Cumque propter magnitudinem fabricae alii lapides non sufficerent, muros urbis destrui fecit. |
| 27 | In quorum cavitatibus tantum auri circa antiquorum ossa repperit, ut non solum eandem basilicam eodem adornaret, sed et libros integros exinde conscriptos thecis eiusdem materiae grossitudine prope digiti cooperiret. |
| 28 | Nullus clericus, nisi legere doctus et canere, non solum cum eo manere, sed ne in conspectum eius venire praesumpsit. |
| 29 | Monachos vero voti sui praevaricatores ita despexit, ut observatores omni affectu dilexit. |
| 30 | Ita omni iocunditate ac dulcedine plenus semper exstitit, ut, si quis ad eum tristis adveniret, ex sola visione vel quantulacumque eius allocutione laetificatus abscederet. |
| 31 | Quodsi quid forte sinistrum vel ineptum in eius conspectu subito fieret vel eum aliunde comperisse contingeret, sola oculorum animadversione sic omnia correxit, ut, quod de aeterno internoque iudice scriptum est: Hex, qui sedet in solio regni sui, intuitu vultus sui dissipat omne malum, supra fas mortalibus concessum in illo non ambigeretur incaeptum. |
| 32 | Haec breviter per excessum dixerim, vita comite propitiaque divinitate votum habens plurima de eo scribere. |