Lucanus, Bellum civile, Liber X
| 1 | Ut primum terras Pompei colla secutus |
| 2 | attigit et diras calcavit Caesar harenas, |
| 3 | pugnavit fortuna ducis fatumque nocentis |
| 4 | Aegypti, regnum Lagi Romana sub arma |
| 5 | iret, an eriperet mundo Memphiticus ensis |
| 6 | victoris victique caput. tua profuit umbra, |
| 7 | Magne, tui socerum rapuere a sanguine manes, |
| 8 | ne populus post te Nilum Romanus amaret. |
| 9 | inde Paraetoniam fertur securus in urbem |
| 10 | pignore tam saevi sceleris sua signa secutam. |
| 11 | sed fremitu vulgi fasces et iura querentis |
| 12 | inferri Romana suis discordia sensit |
| 13 | pectora et ancipites animos, Magnumque perisse |
| 14 | non sibi. tum vultu semper celante pavorem |
| 15 | intrepidus superum sedes et templa vetusti |
| 16 | numinis antiquas Macetum testantia vires |
| 17 | circumit, et nulla captus dulcedine rerum, |
| 18 | non auro cultuque deum, non moenibus urbis, |
| 19 | effossum tumulis cupide descendit in antrum. |
| 20 | illic Pellaei proles vaesana Philippi, |
| 21 | felix praedo, iacet, terrarum vindice fato |
| 22 | raptus: sacratis totum spargenda per orbem |
| 23 | membra viri posuere adytis; fortuna pepercit |
| 24 | manibus, et regni duravit ad ultima fatum. |
| 25 | nam sibi libertas umquam si redderet orbem |
| 26 | ludibrio servatus erat, non utile mundo |
| 27 | editus exemplum, terras tot posse sub uno |
| 28 | esse viro. Macetum fines latebrasque suorum |
| 29 | deseruit victasque patri despexit Athenas, |
| 30 | perque Asiae populos fatis urguentibus actus |
| 31 | humana cum strage ruit gladiumque per omnis |
| 32 | exegit gentes, ignotos miscuit amnes |
| 33 | Persarum Euphraten, Indorum sanguine Gangen, |
| 34 | terrarum fatale malum fulmenque quod omnis |
| 35 | percuteret pariter populos et sidus iniquum |
| 36 | gentibus. Oceano classes inferre parabat |
| 37 | exteriore mari. non illi flamma nec undae |
| 38 | nec sterilis Libye nec Syrticus obstitit Hammon. |
| 39 | isset in occasus mundi devexa secutus |
| 40 | ambissetque polos Nilumque a fonte bibisset: |
| 41 | occurrit suprema dies, naturaque solum |
| 42 | hunc potuit finem vaesano ponere regi; |
| 43 | qui secum invidia, quo totum ceperat orbem, |
| 44 | abstulit imperium, nulloque herede relicto |
| 45 | totius fati lacerandas praebuit urbes. |
| 46 | sed cecidit Babylone sua Parthoque verendus. |
| 47 | pro pudor, Eoi propius timuere sarisas |
| 48 | quam nunc pila timent populi. licet usque sub Arcton |
| 49 | regnemus Zephyrique domos terrasque premamus |
| 50 | flagrantis post terga Noti, cedemus in ortus |
| 51 | Arsacidum domino. non felix Parthia Crassis |
| 52 | exiguae secura fuit provincia Pellae. |
| 53 | iam Pelusiaco veniens a gurgite Nili |
| 54 | rex puer inbellis populi sedaverat iras, |
| 55 | obside quo pacis Pellaea tutus in aula |
| 56 | Caesar erat, cum se parva Cleopatra biremi |
| 57 | corrupto custode Phari laxare catenas |
| 58 | intulit Emathiis ignaro Caesare tectis, |
| 59 | dedecus Aegypti, Latii feralis Erinys, |
| 60 | Romano non casta malo. quantum inpulit Argos |
| 61 | Iliacasque domos facie Spartana nocenti, |
| 62 | Hesperios auxit tantum Cleopatra furores. |
| 63 | terruit illa suo, si fas, Capitolia sistro |
| 64 | et Romana petit inbelli signa Canopo |
| 65 | Caesare captivo Pharios ductura triumphos; |
| 66 | Leucadioque fuit dubius sub gurgite casus, |
| 67 | an mundum ne nostra quidem matrona teneret. |
| 68 | hoc animi nox illa dedit quae prima cubili |
| 69 | miscuit incestam ducibus Ptolemaida nostris. |
| 70 | quis tibi vaesani veniam non donet amoris, |
| 71 | Antoni, durum cum Caesaris hauserit ignis |
| 72 | pectus? et in media rabie medioque furore |
| 73 | et Pompeianis habitata manibus aula |
| 74 | sanguine Thessalicae cladis perfusus adulter |
| 75 | admisit Venerem curis, et miscuit armis |
| 76 | inlicitosque toros et non ex coniuge partus. |
| 77 | pro pudor, oblitus Magni tibi, Iulia, fratres |
| 78 | obscaena de matre dedit, partesque fugatas |
| 79 | passus in extremis Libyae coalescere regnis |
| 80 | tempora Niliaco turpis dependit amori, |
| 81 | dum donare Pharon, dum non sibi vincere mavult. |
| 82 | quem formae confisa suae Cleopatra sine ullis |
| 83 | tristis adit lacrimis, simulatum compta dolorem |
| 84 | qua decuit, veluti laceros dispersa capillos, |
| 85 | et sic orsa loqui: 'siqua est, o maxime Caesar, |
| 86 | nobilitas, Pharii proles clarissima Lagi, |
| 87 | exul in aeternum sceptris depulsa paternis, |
| 88 | ni tua restituit veteri me dextera fato, |
| 89 | conplector regina pedes. tu gentibus aequum |
| 90 | sidus ades nostris. non urbes prima tenebo |
| 91 | femina Niliacas: nullo discrimine sexus |
| 92 | reginam scit ferre Pharos. lege summa perempti |
| 93 | verba patris, qui iura mihi communia regni |
| 94 | et thalamos cum fratre dedit. puer ipse sororem, |
| 95 | sit modo liber, amat; sed habet sub iure Pothini |
| 96 | adfectus ensesque suos. nil ipsa paterni |
| 97 | iuris inire peto: culpa tantoque pudore |
| 98 | solve domum, remove funesta satellitis arma |
| 99 | et regem regnare iube. quantosne tumores |
| 100 | mente gerit famulus! Magni cervice revolsa |
| 101 | iam tibi, sed procul hoc avertant fata, minatur. |
| 102 | sat fuit indignum, Caesar, mundoque tibique |
| 103 | Pompeium facinus meritumque fuisse Pothini.' |
| 104 | nequiquam duras temptasset Caesaris aures: |
| 105 | vultus adest precibus faciesque incesta perorat. |
| 106 | exigit infandam corrupto iudice noctem. |
| 107 | pax ubi parta ducis donisque ingentibus empta est, |
| 108 | excepere epulae tantarum gaudia rerum, |
| 109 | explicuitque suos magno Cleopatra tumultu |
| 110 | nondum translatos Romana in saecula luxus. |
| 111 | ipse locus templi, quod vix corruptior aetas |
| 112 | extruat, instar erat, laqueataque tecta ferebant |
| 113 | divitias crassumque trabes absconderat aurum. |
| 114 | nec summis crustata domus sectisque nitebat |
| 115 | marmoribus, stabatque sibi non segnis achates |
| 116 | purpureusque lapis, totaque effusus in aula |
| 117 | calcabatur onyx; hebenus Mareotica vastos |
| 118 | non operit postes sed stat pro robore vili, |
| 119 | auxilium non forma domus. ebur atria vestit, |
| 120 | et suffecta manu foribus testudinis Indae |
| 121 | terga sedent, crebro maculas distincta smaragdo. |
| 122 | fulget gemma toris, et iaspide fulva supellex |
| 123 | strata micant, Tyrio cuius pars maxima fuco |
| 124 | cocta diu virus non uno duxit aeno, |
| 125 | pars auro plumata nitet, pars ignea cocco, |
| 126 | ut mos est Phariis miscendi licia telis. |
| 127 | tum famulae numerus turbae populusque minister. |
| 128 | discolor hos sanguis, alios distinxerat aetas; |
| 129 | haec Libycos, pars tam flavos gerit altera crines |
| 130 | ut nullis Caesar Rheni se dicat in arvis |
| 131 | tam rutilas vidisse comas; pars sanguinis usti |
| 132 | torta caput refugosque gerens a fronte capillos; |
| 133 | nec non infelix ferro mollita iuventus |
| 134 | atque exsecta virum: stat contra fortior aetas |
| 135 | vix ulla fuscante tamen lanugine malas. |
| 136 | discubuere illic reges maiorque potestas |
| 137 | Caesar; et inmodice formam fucata nocentem, |
| 138 | nec sceptris contenta suis nec fratre marito, |
| 139 | plena maris rubri spoliis, colloque comisque |
| 140 | divitias Cleopatra gerit cultuque laborat. |
| 141 | candida Sidonio perlucent pectora filo, |
| 142 | quod Nilotis acus conpressum pectine Serum |
| 143 | solvit et extenso laxavit stamina velo. |
| 144 | dentibus hic niveis sectos Atlantide silva |
| 145 | inposuere orbes, quales ad Caesaris ora |
| 146 | nec capto venere Iuba. pro caecus et amens |
| 147 | ambitione furor, civilia bella gerenti |
| 148 | divitias aperire suas, incendere mentem |
| 149 | hospitis armati. non sit licet ille nefando |
| 150 | Marte paratus opes mundi quaesisse ruina; |
| 151 | pone duces priscos et nomina pauperis aevi |
| 152 | Fabricios Curiosque graves, hic ille recumbat |
| 153 | sordidus Etruscis abductus consul aratris: |
| 154 | optabit patriae talem duxisse triumphum. |
| 155 | infudere epulas auro, quod terra, quod aer, |
| 156 | quod pelagus Nilusque dedit, quod luxus inani |
| 157 | ambitione furens toto quaesivit in orbe |
| 158 | non mandante fame; multas volucresque ferasque |
| 159 | Aegypti posuere deos, manibusque ministrat |
| 160 | Niliacas crystallos aquas, gemmaeque capaces |
| 161 | excepere merum, sed non Mareotidos uvae, |
| 162 | nobile sed paucis senium cui contulit annis |
| 163 | indomitum Meroe cogens spumare Falernum. |
| 164 | accipiunt sertas nardo florente coronas |
| 165 | et numquam fugiente rosa, multumque madenti |
| 166 | infudere comae quod nondum evanuit aura |
| 167 | cinnamon externa nec perdidit aera terrae, |
| 168 | advectumque recens vicinae messis amomon. |
| 169 | discit opes Caesar spoliati perdere mundi |
| 170 | et gessisse pudet genero cum paupere bellum |
| 171 | et causas Martis Phariis cum gentibus optat. |
| 172 | postquam epulis Bacchoque modum lassata voluptas |
| 173 | inposuit, longis Caesar producere noctem |
| 174 | inchoat adloquiis, summaque in sede iacentem |
| 175 | linigerum placidis conpellat Acorea dictis. |
| 176 | 'o sacris devote senex, quodque arguit aetas |
| 177 | non neclecte deis, Phariae primordia gentis |
| 178 | terrarumque situs vulgique edissere mores |
| 179 | et ritus formasque deum; quodcumque vetustis |
| 180 | insculptum est adytis profer, noscique volentes |
| 181 | prode deos. si Cecropium sua sacra Platona |
| 182 | maiores docuere tui, quis dignior umquam |
| 183 | hoc fuit auditu mundique capacior hospes? |
| 184 | fama quidem generi Pharias me duxit ad urbes, |
| 185 | sed tamen et vestri; media inter proelia semper |
| 186 | stellarum caelique plagis superisque vacavi, |
| 187 | nec meus Eudoxi vincetur fastibus annus. |
| 188 | sed, cum tanta meo vivat sub pectore virtus, |
| 189 | tantus amor veri, nihil est quod noscere malim |
| 190 | quam fluvii causas per saecula tanta latentis |
| 191 | ignotumque caput: spes sit mihi certa videndi |
| 192 | Niliacos fontes, bellum civile relinquam.' |
| 193 | finierat, contraque sacer sic orsus Acoreus: |
| 194 | 'fas mihi magnorum, Caesar, secreta parentum |
| 195 | edere ad hoc aevi populis ignota profanis. |
| 196 | sit pietas aliis miracula tanta silere; |
| 197 | ast ego caelicolis gratum reor ire per omnis |
| 198 | hoc opus et sacras populis notescere leges. |
| 199 | sideribus, quae sola fugam moderantur Olympi |
| 200 | occurruntque polo, diversa potentia prima |
| 201 | mundi lege data est. sol tempora dividit aevi, |
| 202 | mutat nocte diem, radiisque potentibus astra |
| 203 | ire vetat cursusque vagos statione moratur; |
| 204 | luna suis vicibus Tethyn terrenaque miscet; |
| 205 | frigida Saturno glacies et zona nivalis |
| 206 | cessit; habet ventos incertaque fulmina Mavors; |
| 207 | sub Iove temperies et numquam turbidus aer; |
| 208 | at fecunda Venus cunctarum semina rerum |
| 209 | possidet; inmensae Cyllenius arbiter undae est. |
| 210 | hunc ubi pars caeli tenuit, qua mixta Leonis |
| 211 | sidera sunt Cancro, rapidos qua Sirius ignes |
| 212 | exerit et varii mutator circulus anni |
| 213 | Aegoceron Cancrumque tenet, cui subdita Nili |
| 214 | ora latent, quae cum dominus percussit aquarum |
| 215 | igne superiecto, tunc Nilus fonte soluto, |
| 216 | exit ut Oceanus lunaribus incrementis, |
| 217 | iussus adest, auctusque suos non ante coartat |
| 218 | quam nox aestivas a sole receperit horas. |
| 219 | vana fides veterum, Nilo, quod crescat in arva, |
| 220 | Aethiopum prodesse nives. non Arctos in illis |
| 221 | montibus aut Boreas. testis tibi sole perusti |
| 222 | ipse color populi calidique vaporibus Austri. |
| 223 | adde quod omne caput fluvii, quodcumque soluta |
| 224 | praecipitat glacies, ingresso vere tumescit |
| 225 | prima tabe nivis: Nilus neque suscitat undas |
| 226 | ante Canis radios nec ripis alligat amnem |
| 227 | ante parem nocti Libra sub iudice Phoebum. |
| 228 | inde etiam leges aliarum nescit aquarum, |
| 229 | nec tumet hibernus, cum longe sole remoto |
| 230 | officiis caret unda suis: dare iussus iniquo |
| 231 | temperiem caelo mediis aestatibus exit |
| 232 | sub torrente plaga, neu terras dissipet ignis |
| 233 | Nilus adest mundo contraque incensa Leonis |
| 234 | ora tumet Cancroque suam torrente Syenen |
| 235 | inploratus adest, nec campos liberat undis |
| 236 | donec in autumnum declinet Phoebus et umbras |
| 237 | extendat Meroe. quis causas reddere possit? |
| 238 | sic iussit natura parens discurrere Nilum, |
| 239 | sic opus est mundo. Zephyros quoque vana vetustas |
| 240 | his ascripsit aquis, quorum stata tempora flatus |
| 241 | continuique dies et in aera longa potestas, |
| 242 | vel quod ab occiduo depellunt nubila caelo |
| 243 | trans Noton et fluvio cogunt incumbere nimbos, |
| 244 | vel quod aquas totiens rumpentis litora Nili |
| 245 | adsiduo feriunt coguntque resistere fluctu: |
| 246 | ille mora cursus adversique obice ponti |
| 247 | aestuat in campos. sunt qui spiramina terris |
| 248 | esse putent magnosque cavae conpagis hiatus. |
| 249 | commeat hac penitus tacitis discursibus unda |
| 250 | frigore ab Arctoo medium revocata sub axem, |
| 251 | cum Phoebus pressit Meroen tellusque perusta |
| 252 | illuc duxit aquas; trahitur Gangesque Padusque |
| 253 | per tacitum mundi: tunc omnia flumina Nilus |
| 254 | uno fonte vomens non uno gurgite perfert. |
| 255 | rumor ab Oceano, qui terras alligat omnes, |
| 256 | exundante procul violentum erumpere Nilum |
| 257 | aequoreosque sales longo mitescere tractu. |
| 258 | nec non Oceano pasci Phoebumque polosque |
| 259 | credimus: hunc, calidi tetigit cum bracchia Cancri, |
| 260 | sol rapit, atque undae plus quam quod digerat aer |
| 261 | tollitur; hoc noctes referunt Niloque profundunt. |
| 262 | ast ego, si tantam ius est mihi solvere litem, |
| 263 | quasdam, Caesar, aquas post mundi sera peracti |
| 264 | saecula concussis terrarum erumpere venis |
| 265 | non id agente deo, quasdam conpage sub ipsa |
| 266 | cum toto coepisse reor, quas ille creator |
| 267 | atque opifex rerum certo sub iure coercet. |
| 268 | quae tibi noscendi Nilum, Romane, cupido est, |
| 269 | et Phariis Persisque fuit Macetumque tyrannis, |
| 270 | nullaque non aetas voluit conferre futuris |
| 271 | notitiam; sed vincit adhuc natura latendi. |
| 272 | summus Alexander regum, quem Memphis adorat, |
| 273 | invidit Nilo, misitque per ultima terrae |
| 274 | Aethiopum lectos: illos rubicunda perusti |
| 275 | zona poli tenuit; Nilum videre calentem. |
| 276 | venit ad occasus mundique extrema Sesostris |
| 277 | et Pharios currus regum cervicibus egit; |
| 278 | ante tamen vestros amnes, Rhodanumque Padumque, |
| 279 | quam Nilum de fonte bibit. vaesanus in ortus |
| 280 | Cambyses longi populos pervenit ad aevi, |
| 281 | defectusque epulis et pastus caede suorum |
| 282 | ignoto te, Nile, redit. non fabula mendax |
| 283 | ausa loqui de fonte tuo est. ubicumque videris |
| 284 | quaereris, et nulli contingit gloria genti |
| 285 | ut Nilo sit laeta suo. tua flumina prodam, |
| 286 | qua deus undarum celator, Nile, tuarum |
| 287 | te mihi nosse dedit. medio consurgis ab axe; |
| 288 | ausus in ardentem ripas attollere Cancrum |
| 289 | in Borean is rectus aquis mediumque Booten |
| 290 | (cursus in occasus flexu torquetur et ortus, |
| 291 | nunc Arabum populis, Libycis nunc aequus harenis), |
| 292 | teque vident primi, quaerunt tamen hi quoque, Seres, |
| 293 | Aethiopumque feris alieno gurgite campos, |
| 294 | et te terrarum nescit cui debeat orbis. |
| 295 | arcanum natura caput non prodidit ulli, |
| 296 | nec licuit populis parvum te, Nile, videre, |
| 297 | amovitque sinus et gentes maluit ortus |
| 298 | mirari quam nosse tuos. consurgere in ipsis |
| 299 | ius tibi solstitiis, aliena crescere bruma |
| 300 | atque hiemes adferre tuas, solique vagari |
| 301 | concessum per utrosque polos. hic quaeritur ortus, |
| 302 | illic finis aquae. late tibi gurgite rupto |
| 303 | ambitur nigris Meroe fecunda colonis, |
| 304 | laeta comis hebeni, quae quamvis arbore multa |
| 305 | frondeat aestatem nulla sibi mitigat umbra, |
| 306 | linea tam rectum mundi ferit illa Leonem. |
| 307 | inde plagas Phoebi damnum non passus aquarum |
| 308 | praeveheris sterilesque diu metiris harenas, |
| 309 | nunc omnes unum vires collectus in amnem, |
| 310 | nunc vagus et spargens facilem tibi cedere ripam. |
| 311 | rursus multifidas revocat piger alveus undas, |
| 312 | qua dirimunt Arabum populis Aegyptia rura |
| 313 | regni claustra Philae. mox te deserta secantem, |
| 314 | qua iungunt nostrum rubro commercia ponto, |
| 315 | mollis lapsus agit. quis te tam lene fluentem |
| 316 | moturum totas violenti gurgitis iras, |
| 317 | Nile, putet? sed, cum lapsus abrupta viarum |
| 318 | excepere tuos et praecipites cataractae |
| 319 | ac nusquam vetitis ullas obsistere cautes |
| 320 | indignaris aquis, spuma tunc astra lacessis, |
| 321 | cuncta fremunt undis, ac multo murmure montis |
| 322 | spumeus invitis canescit fluctibus amnis. |
| 323 | hinc, Abaton quam nostra vocat veneranda vetustas, |
| 324 | terra potens primos sentit percussa tumultus |
| 325 | et scopuli, placuit fluvii quos dicere venas, |
| 326 | quod manifesta novi primum dant signa tumoris. |
| 327 | hinc montes natura vagis circumdedit undis, |
| 328 | qui Libyae te, Nile, negent; quos inter in alta |
| 329 | it convalle tacens iam moribus unda receptis. |
| 330 | prima tibi campos permittit apertaque Memphis |
| 331 | rura modumque vetat crescendi ponere ripas'. |
| 332 | sic velut in tuta securi pace trahebant |
| 333 | noctis iter mediae. sed non vaesana Pothini |
| 334 | mens inbuta semel sacra iam caede vacabat |
| 335 | a scelerum motu: Magno nihil ille perempto |
| 336 | iam putat esse nefas; habitant sub pectore manes |
| 337 | ultricesque deae dant in nova monstra furorem. |
| 338 | dignatur viles isto quoque sanguine dextras |
| 339 | quo Fortuna parat victos perfundere patres, |
| 340 | poenaque civilis belli, vindicta senatus |
| 341 | paene data est famulo. procul hoc avertite, fata, |
| 342 | crimen, ut haec Bruto cervix absente secetur. |
| 343 | in scelus it Pharium Romani poena tyranni, |
| 344 | exemplumque perit. struit audax inrita fatis |
| 345 | nec parat occultae caedem committere fraudi |
| 346 | invictumque ducem detecto Marte lacessit. |
| 347 | tantum animi delicta dabant, ut colla ferire |
| 348 | Caesaris et socerum iungi tibi, Magne, iuberet; |
| 349 | atque haec dicta monet famulos perferre fideles |
| 350 | ad Pompeianae socium sibi caedis Achillam, |
| 351 | quem puer inbellis cunctis praefecerat armis |
| 352 | et dederat ferrum, nullo sibi iure retento, |
| 353 | in cunctos in seque simul. 'tu mollibus' inquit |
| 354 | 'nunc incumbe toris et pinguis exige somnos: |
| 355 | invasit Cleopatra domum, nec prodita tantum est |
| 356 | sed donata Pharos. cessas accurrere solus |
| 357 | ad dominae thalamos? nubit soror inpia fratri, |
| 358 | nam Latio iam nupta duci est, interque maritos |
| 359 | discurrens Aegypton habet Romamque meretur. |
| 360 | expugnare senem potuit Cleopatra venenis: |
| 361 | crede, miser, puero, quem nox si iunxerit una |
| 362 | et semel amplexus incesto pectore passus |
| 363 | hauserit obscaenum titulo pietatis amorem, |
| 364 | meque tuumque caput per singula forsitan illi |
| 365 | oscula donabit. crucibus flammisque luemus |
| 366 | si fuerit formonsa soror. nil undique restat |
| 367 | auxilii: rex hinc coniunx, hinc Caesar adulter. |
| 368 | et sumus, ut fatear, tam saeva iudice sontes: |
| 369 | quem non e nobis credit Cleopatra nocentem |
| 370 | a quo casta fuit? per te quod fecimus una |
| 371 | perdidimusque nefas, perque ictum sanguine Magni |
| 372 | foedus, ades; subito bellum molire tumultu, |
| 373 | inrue; nocturnas rumpamus funere taedas |
| 374 | crudelemque toris dominam mactemus in ipsis |
| 375 | cum quocumque viro. nec nos deterreat ausis |
| 376 | Hesperii fortuna ducis, quae sustulit illum |
| 377 | inposuitque orbi: communis gloria nobis, |
| 378 | nos quoque sublimes Magnus facit. aspice litus, |
| 379 | spem nostri sceleris; pollutos consule fluctus |
| 380 | quid liceat nobis, tumulumque e pulvere parvo |
| 381 | aspice Pompei non omnia membra tegentem. |
| 382 | quem metuis, par huius erat. non sanguine clari |
| 383 | (quid refert?) nec opes populorum et regna movemus: |
| 384 | ad scelus ingentis fati sumus. attrahit illos |
| 385 | in nostras fortuna manus: en, altera venit |
| 386 | victima nobilior. placemus caede secunda |
| 387 | Hesperias gentes: iugulus mihi Caesaris haustus |
| 388 | hoc praestare potest, Pompei caede nocentis |
| 389 | ut populus Romanus amet. quid nomina tanta |
| 390 | horremus viresque ducis, quibus ille relictis |
| 391 | miles erit? nox haec peraget civilia bella |
| 392 | inferiasque dabit populis et mittet ad umbras |
| 393 | quod debetur adhuc mundo caput. ite feroces |
| 394 | Caesaris in iugulum; praestet Lagea iuventus |
| 395 | hoc regi, Romana sibi. tu parce morari. |
| 396 | plenum epulis madidumque mero Venerique paratum |
| 397 | invenies: aude, superi tot vota Catonum |
| 398 | Brutorumque tibi tribuent. ' non lentus Achillas |
| 399 | suadenti parere nefas haud clara movendis, |
| 400 | ut mos, signa dedit castris nec prodidit arma |
| 401 | ullius clangore tubae: temere omnia saevi |
| 402 | instrumenta rapit belli. pars maxima turbae |
| 403 | plebis erat Latiae, sed tanta oblivio mentis |
| 404 | cepit in externos corrupto milite mores |
| 405 | ut duce sub famulo iussuque satellitis irent |
| 406 | quos erat indignum Phario parere tyranno. |
| 407 | nulla fides pietasque viris qui castra secuntur, |
| 408 | venalesque manus; ibi fas ubi proxima merces: |
| 409 | aere merent parvo, iugulumque in Caesaris ire |
| 410 | non sibi dant. pro fas! ubi non civilia bella |
| 411 | invenit imperii fatum miserabile nostri? |
| 412 | Thessaliae subducta acies in litore Nili |
| 413 | more furit patrio. quid plus te, Magne, recepto |
| 414 | ausa foret Lagea domus? dat scilicet omnis |
| 415 | dextera quod debet superis, nullique vacare |
| 416 | fas est Romano. Latium sic scindere corpus |
| 417 | dis placitum: non in soceri generique favorem |
| 418 | discedunt populi; civilia bella satelles |
| 419 | movit, et in partem Romani venit Achillas; |
| 420 | et nisi fata manus a sanguine Caesaris arcent |
| 421 | hae vincent partes. aderat maturus uterque, |
| 422 | et districta epulis ad cunctas aula patebat |
| 423 | insidias, poteratque cruor per regia fundi |
| 424 | pocula Caesareus mensaeque incumbere cervix. |
| 425 | sed metuunt belli trepidos in nocte tumultus, |
| 426 | ne caedes confusa manu permissaque fatis |
| 427 | te, Ptolemaee, trahat. tanta est fiducia ferri, |
| 428 | non rapuere nefas; summi contempta facultas |
| 429 | est operis; visum famulis reparabile damnum |
| 430 | illam mactandi dimittere Caesaris horam. |
| 431 | servatur poenas in aperta luce daturus; |
| 432 | donata est nox una duci, vixitque Pothini |
| 433 | munere Phoebeos Caesar dilatus in ortus. |
| 434 | Lucifer a Casia prospexit rupe diemque |
| 435 | misit in Aegypton primo quoque sole calentem, |
| 436 | cum procul a muris acies non sparsa maniplis |
| 437 | nec vaga conspicitur, sed iustos qualis ad hostes |
| 438 | recta fronte venit: passuri comminus arma |
| 439 | laturique ruunt. at Caesar moenibus urbis |
| 440 | diffisus foribus clausae se protegit aulae |
| 441 | degeneres passus latebras. nec tota vacabat |
| 442 | regia conpresso: minima collegerat arma |
| 443 | parte domus. tangunt animos iraeque metusque, |
| 444 | et timet incursus indignaturque timere. |
| 445 | sic fremit in parvis fera nobilis abdita claustris |
| 446 | et frangit rabidos praemorso carcere dentes, |
| 447 | nec secus in Siculis fureret tua flamma cavernis, |
| 448 | obstrueret summam siquis tibi, Mulciber, Aetnam. |
| 449 | audax Thessalici nuper qui rupe sub Haemi |
| 450 | Hesperiae cunctos proceres aciemque senatus |
| 451 | Pompeiumque ducem causa sperare vetante |
| 452 | non timuit fatumque sibi promisit iniquum, |
| 453 | expavit servile nefas, intraque penates |
| 454 | obruitur telis. quem non violasset Alanus, |
| 455 | non Scytha, non fixo qui ludit in hospite Maurus, |
| 456 | hic, cui Romani spatium non sufficit orbis, |
| 457 | parvaque regna putet Tyriis cum Gadibus Indos, |
| 458 | ceu puer inbellis vel captis femina muris, |
| 459 | quaerit tuta domus; spem vitae in limine clauso |
| 460 | ponit, et incerto lustrat vagus atria cursu, |
| 461 | non sine rege tamen, quem ducit in omnia secum |
| 462 | sumpturus poenas et grata piacula morti |
| 463 | missurusque tuum, si non sint tela nec ignes, |
| 464 | in famulos, Ptolemaee, caput. sic barbara Colchis |
| 465 | creditur ultorem metuens regnique fugaeque |
| 466 | ense suo fratrisque simul cervice parata |
| 467 | expectasse patrem. cogunt tamen ultima rerum |
| 468 | spem pacis temptare ducem, missusque satelles |
| 469 | regius, ut saevos absentis voce tyranni |
| 470 | corriperet famulos, quo bellum auctore moverent. |
| 471 | sed neque ius mundi valuit nec foedera sancta |
| 472 | gentibus, orator regis pacisque sequester |
| 473 | aestimat in numero scelerum ponenda tuorum, |
| 474 | tot monstris Aegypte nocens? non Thessala tellus |
| 475 | vastaque regna Iubae, non Pontus et inpia signa |
| 476 | Pharnacis et gelido circumfluus orbis Hibero |
| 477 | tantum ausus scelerum, non Syrtis barbara, quantum |
| 478 | deliciae fecere tuae. premit undique bellum, |
| 479 | inque domum iam tela cadunt quassantque penates. |
| 480 | non aries uno moturus limina pulsu |
| 481 | fracturusque domum, non ulla est machina belli, |
| 482 | nec flammis mandatur opus; sed caeca iuventus |
| 483 | consilii vastos ambit divisa penates, |
| 484 | et nusquam totis incursat viribus agmen. |
| 485 | fata vetant, murique vicem Fortuna tuetur. |
| 486 | nec non et ratibus temptatur regia, qua se |
| 487 | protulit in medios audaci margine fluctus |
| 488 | luxuriosa domus. sed adest defensor ubique |
| 489 | Caesar et hos aditus gladiis, hos ignibus arcet, |
| 490 | obsessusque gerit, tanta est constantia mentis, |
| 491 | expugnantis opus. piceo iubet unguine tinctas |
| 492 | lampadas inmitti iunctis in vela carinis; |
| 493 | nec piger ignis erat per stuppea vincula perque |
| 494 | manantis cera tabulas, et tempore eodem |
| 495 | transtraque nautarum summique arsere ceruchi. |
| 496 | iam prope semustae merguntur in aequora classes, |
| 497 | iamque hostes et tela natant. nec puppibus ignis |
| 498 | incubuit solis; sed quae vicina fuere |
| 499 | tecta mari longis rapuere vaporibus ignem, |
| 500 | et cladem fovere Noti, percussaque flamma |
| 501 | turbine non alio motu per tecta cucurrit |
| 502 | quam solet aetherio lampas decurrere sulco |
| 503 | materiaque carens atque ardens aere solo. |
| 504 | illa lues paulum clausa revocavit ab aula |
| 505 | urbis in auxilium populos. nec tempora cladis |
| 506 | perdidit in somnos, sed caeca nocte carinis |
| 507 | insiluit Caesar semper feliciter usus |
| 508 | praecipiti cursu bellorum, et tempore rapto |
| 509 | nunc claustrum pelagi cepit Pharon. insula quondam |
| 510 | in medio stetit illa mari sub tempore vatis |
| 511 | Proteos, at nunc est Pellaeis proxima muris. |
| 512 | illa duci geminos bellorum praestitit usus. |
| 513 | abstulit excursus et fauces aequoris hosti |
| 514 | Caesar et auxiliis ut vidit libera ponti |
| 515 | ostia, non fatum meriti poenasque Pothini |
| 516 | distulit ulterius. sed non, qua debuit, ira, |
| 517 | non cruce, non flammis rapuit, non dente ferarum: |
| 518 | (heu facinus, gladio cervix male caesa pependit) |
| 519 | Magni morte perit. nec non subrepta paratis |
| 520 | a famulo Ganymede dolis pervenit ad hostis |
| 521 | Caesaris Arsinoe; quae castra carentia rege |
| 522 | ut proles Lagea tenet, famulumque tyranni |
| 523 | terribilem iusto transegit Achillea ferro. |
| 524 | altera, Magne, tuis iam victima mittitur umbris; |
| 525 | nec satis hoc Fortuna putat. procul absit ut ista |
| 526 | vindictae sit summa tuae. non ipse tyrannus |
| 527 | sufficit in poenas, non omnis regia Lagi: |
| 528 | dum patrii veniant in viscera Caesaris enses |
| 529 | Magnus inultus erit. sed non auctore furoris |
| 530 | sublato cecidit rabies; nam rursus in arma |
| 531 | auspiciis Ganymedis eunt ac multa secundo |
| 532 | proelia Marte gerunt. potuit discrimine summo |
| 533 | Caesaris una dies in famam et saecula mitti. |
| 534 | molis in exiguae spatio stipantibus armis |
| 535 | dum parat in vacuas Martem transferre carinas, |
| 536 | dux Latius tota subitus formidine belli |
| 537 | cingitur: hinc densae praetexunt litora classes, |
| 538 | hinc tergo insultant pedites. via nulla salutis, |
| 539 | non fuga, non virtus; vix spes quoque mortis honestae. |
| 540 | non acie fusa nec magnae stragis acervis |
| 541 | vincendus tum Caesar erat sed sanguine nullo. |
| 542 | captus sorte loci pendet; dubiusque timeret |
| 543 | optaretne mori respexit in agmine denso |
| 544 | Scaevam perpetuae meritum iam nomina famae |
| 545 | ad campos, Epidamne, tuos, ubi solus apertis |
| 546 | obsedit muris calcantem moenia Magnum. |