Iuvenalis, Saturae, Satura XIV
| 1 | Plurima sunt, Fuscine, et fama digna sinistra |
| 2 | et nitidis maculam haesuram figentia rebus, |
| 3 | quae monstrant ipsi pueris traduntque parentes. |
| 4 | si damnosa senem iuvat alea, ludit et heres |
| 5 | bullatus parvoque eadem movet arma fritillo. |
| 6 | nec melius de se cuiquam sperare propinquo |
| 7 | concedet iuvenis, qui radere tubera terrae, |
| 8 | boletum condire et eodem iure natantis |
| 9 | mergere ficedulas didicit nebulone parente |
| 10 | et cana monstrante gula. cum septimus annus |
| 11 | transierit puerum, nondum omni dente renato, |
| 12 | barbatos licet admoveas mille inde magistros, |
| 13 | hinc totidem, cupiet lauto cenare paratu |
| 14 | semper et a magna non degenerare culina. |
| 15 | mitem animum et mores modicis erroribus aequos |
| 16 | praecipit atque animas servorum et corpora nostra |
| 17 | materia constare putat paribusque elementis, |
| 18 | an saevire docet Rutilus, qui gaudet acerbo |
| 19 | plagarum strepitu et nullam Sirena flagellis |
| 20 | conparat, Antiphates trepidi laris ac Polyphemus, |
| 21 | tunc felix, quotiens aliquis tortore vocato |
| 22 | uritur ardenti duo propter lintea ferro? |
| 23 | quid suadet iuveni laetus stridore catenae, |
| 24 | quem mire adficiunt inscripta, ergastula, carcer? |
| 25 | rusticus expectas ut non sit adultera Largae |
| 26 | filia, quae numquam maternos dicere moechos |
| 27 | tam cito nec tanto poterit contexere cursu |
| 28 | ut non ter deciens respiret? conscia matri |
| 29 | virgo fuit, ceras nunc hac dictante pusillas |
| 30 | implet et ad moechum dat eisdem ferre cinaedis. |
| 31 | sic natura iubet: velocius et citius nos |
| 32 | corrumpunt vitiorum exempla domestica, magnis |
| 33 | cum subeant animos auctoribus. unus et alter |
| 34 | forsitan haec spernant iuvenes, quibus arte benigna |
| 35 | et meliore luto finxit praecordia Titan, |
| 36 | sed reliquos fugienda patrum vestigia ducunt |
| 37 | et monstrata diu veteris trahit orbita culpae. |
| 38 | abstineas igitur damnandis. huius enim vel |
| 39 | una potens ratio est, ne crimina nostra sequantur |
| 40 | ex nobis geniti, quoniam dociles imitandis |
| 41 | turpibus ac pravis omnes sumus, et Catilinam |
| 42 | quocumque in populo videas, quocumque sub axe, |
| 43 | sed nec Brutus erit Bruti nec avunculus usquam. |
| 44 | nil dictu foedum visuque haec limina tangat |
| 45 | intra quae pater est. procul, a procul inde puellae |
| 46 | lenonum et cantus pernoctantis parasiti. |
| 47 | maxima debetur puero reverentia, si quid |
| 48 | turpe paras, nec tu pueri contempseris annos, |
| 49 | sed peccaturo obstet tibi filius infans. |
| 50 | nam si quid dignum censoris fecerit ira |
| 51 | quandoque et similem tibi se non corpore tantum |
| 52 | nec vultu dederit, morum quoque filius et qui |
| 53 | omnia deterius tua per vestigia peccet, |
| 54 | corripies nimirum et castigabis acerbo |
| 55 | clamore ac post haec tabulas mutare parabis. |
| 56 | unde tibi frontem libertatemque parentis, |
| 57 | cum facias peiora senex vacuumque cerebro |
| 58 | iam pridem caput hoc ventosa cucurbita quaerat? |
| 59 | hospite venturo cessabit nemo tuorum. |
| 60 | 'verre pavimentum, nitidas ostende columnas, |
| 61 | arida cum tota descendat aranea tela, |
| 62 | hic leve argentum, vasa aspera tergeat alter.' |
| 63 | vox domini furit instantis virgamque tenentis. |
| 64 | ergo miser trepidas, ne stercore foeda canino |
| 65 | atria displiceant oculis venientis amici, |
| 66 | ne perfusa luto sit porticus, et tamen uno |
| 67 | semodio scobis haec emendat servulus unus: |
| 68 | illud non agitas, ut sanctam filius omni |
| 69 | aspiciat sine labe domum vitioque carentem? |
| 70 | gratum est quod patriae civem populoque dedisti, |
| 71 | si facis ut patriae sit idoneus, utilis agris, |
| 72 | utilis et bellorum et pacis rebus agendis. |
| 73 | plurimum enim intererit quibus artibus et quibus hunc tu |
| 74 | moribus instituas. serpente ciconia pullos |
| 75 | nutrit et inventa per devia rura lacerta: |
| 76 | illi eadem sumptis quaerunt animalia pinnis. |
| 77 | vultur iumento et canibus crucibusque relictis |
| 78 | ad fetus properat partemque cadaveris adfert: |
| 79 | hic est ergo cibus magni quoque vulturis et se |
| 80 | pascentis, propria cum iam facit arbore nidos. |
| 81 | sed leporem aut capream famulae Iovis et generosae |
| 82 | in saltu venantur aves, hinc praeda cubili |
| 83 | ponitur: inde autem cum se matura levavit |
| 84 | progenies stimulante fame festinat ad illam |
| 85 | quam primum praedam rupto gustaverat ovo. |
| 86 | aedificator erat Caetronius et modo curvo |
| 87 | litore Caietae, summa nunc Tiburis arce, |
| 88 | nunc Praenestinis in montibus alta parabat |
| 89 | culmina villarum Graecis longeque petitis |
| 90 | marmoribus vincens Fortunae atque Herculis aedem, |
| 91 | ut spado vincebat Capitolia nostra Posides. |
| 92 | dum sic ergo habitat Caetronius, inminuit rem, |
| 93 | fregit opes, nec parva tamen mensura relictae |
| 94 | partis erat. totam hanc turbavit filius amens, |
| 95 | dum meliore novas attollit marmore villas. |
| 96 | quidam sortiti metuentem sabbata patrem |
| 97 | nil praeter nubes et caeli numen adorant, |
| 98 | nec distare putant humana carne suillam, |
| 99 | qua pater abstinuit, mox et praeputia ponunt; |
| 100 | Romanas autem soliti contemnere leges |
| 101 | Iudaicum ediscunt et servant ac metuunt ius, |
| 102 | tradidit arcano quodcumque volumine Moyses: |
| 103 | non monstrare vias eadem nisi sacra colenti, |
| 104 | quaesitum ad fontem solos deducere verpos. |
| 105 | sed pater in causa, cui septima quaeque fuit lux |
| 106 | ignava et partem vitae non attigit ullam. |
| 107 | sponte tamen iuvenes imitantur cetera, solam |
| 108 | inviti quoque avaritiam exercere iubentur. |
| 109 | fallit enim vitium specie virtutis et umbra, |
| 110 | cum sit triste habitu vultuque et veste severum, |
| 111 | nec dubie tamquam frugi laudetur avarus, |
| 112 | tamquam parcus homo et rerum tutela suarum |
| 113 | certa magis quam si fortunas servet easdem |
| 114 | Hesperidum serpens aut Ponticus. adde quod hunc de |
| 115 | quo loquor egregium populus putat adquirendi |
| 116 | artificem; quippe his crescunt patrimonia fabris |
| 117 | [sed crescunt quocumque modo maioraque fiunt] |
| 118 | incude adsidua semperque ardente camino. |
| 119 | [et pater ergo animi felices credit avaros] |
| 120 | qui miratur opes, qui nulla exempla beati |
| 121 | pauperis esse putat, iuvenes hortatur ut illa |
| 122 | ire via pergant et eidem incumbere sectae. |
| 123 | sunt quaedam vitiorum elementa, his protinus illos |
| 124 | inbuit et cogit minimas ediscere sordes; |
| 125 | mox adquirendi docet insatiabile votum. |
| 126 | servorum ventres modio castigat iniquo |
| 127 | ipse quoque esuriens, neque enim omnia sustinet umquam |
| 128 | mucida caerulei panis consumere frusta, |
| 129 | hesternum solitus medio servare minutal |
| 130 | Septembri nec non differre in tempora cenae |
| 131 | alterius conchem aestivam cum parte lacerti |
| 132 | signatam vel dimidio putrique siluro |
| 133 | filaque sectivi numerata includere porri. |
| 134 | invitatus ad haec aliquis de ponte negabit. |
| 135 | sed quo divitias haec per tormenta coactas, |
| 136 | cum furor haut dubius, cum sit manifesta phrenesis, |
| 137 | ut locuples moriaris, egentis vivere fato? |
| 138 | interea, pleno cum turget sacculus ore, |
| 139 | crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crevit, |
| 140 | et minus hanc optat qui non habet. ergo paratur |
| 141 | altera villa tibi, cum rus non sufficit unum |
| 142 | et proferre libet finis maiorque videtur |
| 143 | et melior vicina seges; mercaris et hanc et |
| 144 | arbusta et densa montem qui canet oliva. |
| 145 | quorum si pretio dominus non vincitur ullo, |
| 146 | nocte boves macri lassoque famelica collo |
| 147 | iumenta ad viridis huius mittentur aristas |
| 148 | nec prius inde domum quam tota novalia saevos |
| 149 | in ventres abeant, ut credas falcibus actum. |
| 150 | dicere vix possis quam multi talia plorent |
| 151 | et quot venales iniuria fecerit agros. |
| 152 | sed qui sermones, quam foede bucina famae! |
| 153 | 'quid nocet haec?' inquit 'tunicam mihi malo lupini |
| 154 | quam si me toto laudet vicinia pago |
| 155 | exigui ruris paucissima farra secantem.' |
| 156 | scilicet et morbis et debilitate carebis |
| 157 | et luctum et curam effugies, et tempora vitae |
| 158 | longa tibi posthac fato meliore dabuntur, |
| 159 | si tantum culti solus possederis agri |
| 160 | quantum sub Tatio populus Romanus arabat. |
| 161 | mox etiam fractis aetate ac Punica passis |
| 162 | proelia vel Pyrrhum inmanem gladiosque Molossos |
| 163 | tandem pro multis vix iugera bina dabantur |
| 164 | vulneribus; merces haec sanguinis atque laboris |
| 165 | nulli visa umquam meritis minor aut ingratae |
| 166 | curta fides patriae. saturabat glebula talis |
| 167 | patrem ipsum turbamque casae, qua feta iacebat |
| 168 | uxor et infantes ludebant quattuor, unus |
| 169 | vernula, tres domini; sed magnis fratribus horum |
| 170 | a scrobe vel sulco redeuntibus altera cena |
| 171 | amplior et grandes fumabant pultibus ollae. |
| 172 | nunc modus hic agri nostro non sufficit horto. |
| 173 | inde fere scelerum causae, nec plura venena |
| 174 | miscuit aut ferro grassatur saepius ullum |
| 175 | humanae mentis vitium quam saeva cupido |
| 176 | inmodici census. nam dives qui fieri vult, |
| 177 | et cito vult fieri; sed quae reverentia legum, |
| 178 | quis metus aut pudor est umquam properantis avari? |
| 179 | 'vivite contenti casulis et collibus istis, |
| 180 | o pueri,' Marsus dicebat et Hernicus olim |
| 181 | Vestinusque senex, 'panem quaeramus aratro, |
| 182 | qui satis est mensis: laudant hoc numina ruris, |
| 183 | quorum ope et auxilio gratae post munus aristae |
| 184 | contingunt homini veteris fastidia quercus. |
| 185 | nil vetitum fecisse volet, quem non pudet alto |
| 186 | per glaciem perone tegi, qui summovet euros |
| 187 | pellibus inversis: peregrina ignotaque nobis |
| 188 | ad scelus atque nefas, quaecumque est, purpura ducit.' |
| 189 | haec illi veteres praecepta minoribus; at nunc |
| 190 | post finem autumni media de nocte supinum |
| 191 | clamosus iuvenem pater excitat: 'accipe ceras, |
| 192 | scribe, puer, vigila, causas age, perlege rubras |
| 193 | maiorum leges; aut vitem posce libello, |
| 194 | sed caput intactum buxo narisque pilosas |
| 195 | adnotet et grandes miretur Laelius alas; |
| 196 | dirue Maurorum attegias, castella Brigantum, |
| 197 | ut locupletem aquilam tibi sexagesimus annus |
| 198 | adferat; aut, longos castrorum ferre labores |
| 199 | si piget et trepidum solvunt tibi cornua ventrem |
| 200 | cum lituis audita, pares quod vendere possis |
| 201 | pluris dimidio, nec te fastidia mercis |
| 202 | ullius subeant ablegandae Tiberim ultra, |
| 203 | neu credas ponendum aliquid discriminis inter |
| 204 | unguenta et corium: lucri bonus est odor ex re |
| 205 | qualibet. illa tuo sententia semper in ore |
| 206 | versetur dis atque ipso Iove digna poeta: |
| 207 | "unde habeas quaerit nemo, sed oportet habere."' |
| 208 | [hoc monstrant vetulae pueris repentibus assae, |
| 209 | hoc discunt omnes ante alpha et beta puellae.] |
| 210 | talibus instantem monitis quemcumque parentem |
| 211 | sic possem adfari: 'dic, o vanissime, quis te |
| 212 | festinare iubet? meliorem praesto magistro |
| 213 | discipulum. securus abi: vinceris, ut Aiax |
| 214 | praeteriit Telamonem, ut Pelea vicit Achilles. |
| 215 | parcendum est teneris; nondum implevere medullas |
| 216 | maturae mala nequitiae. cum pectere barbam |
| 217 | coeperit et longae mucronem admittere cultri, |
| 218 | falsus erit testis, vendet periuria summa |
| 219 | exigua et Cereris tangens aramque pedemque. |
| 220 | elatam iam crede nurum, si limina vestra |
| 221 | mortifera cum dote subit. quibus illa premetur |
| 222 | per somnum digitis! nam quae terraque marique |
| 223 | adquirenda putas brevior via conferet illi; |
| 224 | nullus enim magni sceleris labor. "haec ego numquam |
| 225 | mandavi" dices olim "nec talia suasi." |
| 226 | mentis causa malae tamen est et origo penes te. |
| 227 | nam quisquis magni census praecepit amorem |
| 228 | et laevo monitu pueros producit avaros |
| 229 | [et qui per fraudes patrimonia conduplicari] |
| 230 | dat libertatem et totas effundit habenas |
| 231 | curriculo; quem si revoces, subsistere nescit |
| 232 | et te contempto rapitur metisque relictis. |
| 233 | nemo satis credit tantum delinquere quantum |
| 234 | permittas: adeo indulgent sibi latius ipsi. |
| 235 | cum dicis iuveni stultum qui donet amico, |
| 236 | qui paupertatem levet attollatque propinqui, |
| 237 | et spoliare doces et circumscribere et omni |
| 238 | crimine divitias adquirere, quarum amor in te |
| 239 | quantus erat patriae Deciorum in pectore, quantum |
| 240 | dilexit Thebas, si Graecia vera, Menoeceus, |
| 241 | in quorum sulcis legiones dentibus anguis |
| 242 | cum clipeis nascuntur et horrida bella capessunt |
| 243 | continuo, tamquam et tubicen surrexerit una. |
| 244 | ergo ignem, cuius scintillas ipse dedisti, |
| 245 | flagrantem late et rapientem cuncta videbis. |
| 246 | nec tibi parcetur misero, trepidumque magistrum |
| 247 | in cavea magno fremitu leo tollet alumnus. |
| 248 | nota mathematicis genesis tua, sed grave tardas |
| 249 | expectare colus: morieris stamine nondum |
| 250 | abrupto. iam nunc obstas et vota moraris, |
| 251 | iam torquet iuvenem longa et cervina senectus. |
| 252 | ocius Archigenen quaere atque eme quod Mithridates |
| 253 | composuit: si vis aliam decerpere ficum |
| 254 | atque alias tractare rosas, medicamen habendum est, |
| 255 | sorbere ante cibum quod debeat et pater et rex.' |
| 256 | monstro voluptatem egregiam, cui nulla theatra, |
| 257 | nulla aequare queas praetoris pulpita lauti, |
| 258 | si spectes quanto capitis discrimine constent |
| 259 | incrementa domus, aerata multus in arca |
| 260 | fiscus et ad vigilem ponendi Castora nummi, |
| 261 | ex quo Mars Ultor galeam quoque perdidit et res |
| 262 | non potuit servare suas. ergo omnia Florae |
| 263 | et Cereris licet et Cybeles aulaea relinquas: |
| 264 | tanto maiores humana negotia ludi. |
| 265 | an magis oblectant animum iactata petauro |
| 266 | corpora quique solet rectum descendere funem |
| 267 | quam tu, Corycia semper qui puppe moraris |
| 268 | atque habitas, coro semper tollendus et austro, |
| 269 | perditus ac vilis sacci mercator olentis, |
| 270 | qui gaudes pingue antiquae de litore Cretae |
| 271 | passum et municipes Iovis advexisse lagonas? |
| 272 | hic tamen ancipiti figens vestigia planta |
| 273 | victum illa mercede parat, brumamque famemque |
| 274 | illa reste cavet: tu propter mille talenta |
| 275 | et centum villas temerarius. aspice portus |
| 276 | et plenum magnis trabibus mare: plus hominum est iam |
| 277 | in pelago. veniet classis quocumque vocarit |
| 278 | spes lucri, nec Carpathium Gaetulaque tantum |
| 279 | aequora transiliet, sed longe Calpe relicta |
| 280 | audiet Herculeo stridentem gurgite solem. |
| 281 | grande operae pretium est, ut tenso folle reverti |
| 282 | inde domum possis tumidaque superbus aluta, |
| 283 | Oceani monstra et iuvenes vidisse marinos. |
| 284 | non unus mentes agitat furor. ille sororis |
| 285 | in manibus vultu Eumenidum terretur et igni, |
| 286 | hic bove percusso mugire Agamemnona credit |
| 287 | aut Ithacum. parcat tunicis licet atque lacernis, |
| 288 | curatoris eget qui navem mercibus implet |
| 289 | ad summum latus et tabula distinguitur unda, |
| 290 | cum sit causa mali tanti et discriminis huius |
| 291 | concisum argentum in titulos faciesque minutas. |
| 292 | occurrunt nubes et fulgura: 'solvite funem' |
| 293 | frumenti dominus clamat piperisve coempti, |
| 294 | 'nil color hic caeli, nil fascia nigra minatur; |
| 295 | aestivom tonat.' infelix hac forsitan ipsa |
| 296 | nocte cadet fractis trabibus fluctuque premetur |
| 297 | obrutus et zonam laeva morsuque tenebit. |
| 298 | sed cuius votis modo non suffecerat aurum |
| 299 | quod Tagus et rutila volvit Pactolus harena, |
| 300 | frigida sufficient velantes inguina panni |
| 301 | exiguusque cibus, mersa rate naufragus assem |
| 302 | dum rogat et picta se tempestate tuetur. |
| 303 | tantis parta malis cura maiore metuque |
| 304 | servantur: misera est magni custodia census. |
| 305 | dispositis praedives amis vigilare cohortem |
| 306 | servorum noctu Licinus iubet, attonitus pro |
| 307 | electro signisque suis Phrygiaque columna |
| 308 | atque ebore et lata testudine. dolia nudi |
| 309 | non ardent Cynici; si fregeris, altera fiet |
| 310 | cras domus atque eadem plumbo commissa manebit. |
| 311 | sensit Alexander, testa cum vidit in illa |
| 312 | magnum habitatorem, quanto felicior hic qui |
| 313 | nil cuperet quam qui totum sibi posceret orbem |
| 314 | passurus gestis aequanda pericula rebus. |
| 315 | nullum numen habes, si sit prudentia: nos te, |
| 316 | nos facimus, Fortuna, deam. mensura tamen quae |
| 317 | sufficiat census, si quis me consulat, edam: |
| 318 | in quantum sitis atque fames et frigora poscunt, |
| 319 | quantum, Epicure, tibi parvis suffecit in hortis, |
| 320 | quantum Socratici ceperunt ante penates; |
| 321 | numquam aliud natura, aliud sapientia dicit. |
| 322 | acribus exemplis videor te cludere? misce |
| 323 | ergo aliquid nostris de moribus, effice summam |
| 324 | bis septem ordinibus quam lex dignatur Othonis. |
| 325 | haec quoque si rugam trahit extenditque labellum, |
| 326 | sume duos equites, fac tertia quadringenta. |
| 327 | si nondum implevi gremium, si panditur ultra, |
| 328 | nec Croesi fortuna umquam nec Persica regna |
| 329 | sufficient animo nec divitiae Narcissi, |
| 330 | indulsit Caesar cui Claudius omnia, cuius |
| 331 | paruit imperiis uxorem occidere iussus. |