Iuvenalis, Saturae, Satura X
| 1 | Omnibus in terris, quae sunt a Gadibus usque |
| 2 | Auroram et Gangen, pauci dinoscere possunt |
| 3 | vera bona atque illis multum diversa, remota |
| 4 | erroris nebula. quid enim ratione timemus |
| 5 | aut cupimus? quid tam dextro pede concipis ut te |
| 6 | conatus non paeniteat votique peracti? |
| 7 | evertere domos totas optantibus ipsis |
| 8 | di faciles. nocitura toga, nocitura petuntur |
| 9 | militia; torrens dicendi copia multis |
| 10 | et sua mortifera est facundia; viribus ille |
| 11 | confisus periit admirandisque lacertis; |
| 12 | sed pluris nimia congesta pecunia cura |
| 13 | strangulat et cuncta exuperans patrimonia census |
| 14 | quanto delphinis ballaena Britannica maior. |
| 15 | temporibus diris igitur iussuque Neronis |
| 16 | Longinum et magnos Senecae praedivitis hortos |
| 17 | clausit et egregias Lateranorum obsidet aedes |
| 18 | tota cohors: rarus venit in cenacula miles. |
| 19 | pauca licet portes argenti vascula puri |
| 20 | nocte iter ingressus, gladium contumque timebis |
| 21 | et mota ad lunam trepidabis harundinis umbra: |
| 22 | cantabit vacuus coram latrone viator. |
| 23 | prima fere vota et cunctis notissima templis |
| 24 | divitiae, crescant ut opes, ut maxima toto |
| 25 | nostra sit arca foro. sed nulla aconita bibuntur |
| 26 | fictilibus; tunc illa time cum pocula sumes |
| 27 | gemmata et lato Setinum ardebit in auro. |
| 28 | iamne igitur laudas quod de sapientibus alter |
| 29 | ridebat, quotiens a limine moverat unum |
| 30 | protuleratque pedem, flebat contrarius auctor? |
| 31 | sed facilis cuivis rigidi censura cachinni: |
| 32 | mirandum est unde ille oculis suffecerit umor. |
| 33 | perpetuo risu pulmonem agitare solebat |
| 34 | Democritus, quamquam non essent urbibus illis |
| 35 | praetextae, trabeae, fasces, lectica, tribunal. |
| 36 | quid si vidisset praetorem curribus altis |
| 37 | extantem et medii sublimem pulvere circi |
| 38 | in tunica Iovis et pictae Sarrana ferentem |
| 39 | ex umeris aulaea togae magnaeque coronae |
| 40 | tantum orbem, quanto cervix non sufficit ulla? |
| 41 | quippe tenet sudans hanc publicus et, sibi consul |
| 42 | ne placeat, curru servus portatur eodem. |
| 43 | da nunc et volucrem, sceptro quae surgit eburno, |
| 44 | illinc cornicines, hinc praecedentia longi |
| 45 | agminis officia et niveos ad frena Quirites, |
| 46 | defossa in loculos quos sportula fecit amicos. |
| 47 | tum quoque materiam risus invenit ad omnis |
| 48 | occursus hominum, cuius prudentia monstrat |
| 49 | summos posse viros et magna exempla daturos |
| 50 | vervecum in patria crassoque sub aere nasci. |
| 51 | ridebat curas nec non et gaudia vulgi, |
| 52 | interdum et lacrimas, cum Fortunae ipse minaci |
| 53 | mandaret laqueum mediumque ostenderet unguem. |
| 54 | ergo supervacua aut [quae] perniciosa petuntur? |
| 55 | propter quae fas est genua incerare deorum? |
| 56 | quosdam praecipitat subiecta potentia magnae |
| 57 | invidiae, mergit longa atque insignis honorum |
| 58 | pagina. descendunt statuae restemque secuntur, |
| 59 | ipsas deinde rotas bigarum inpacta securis |
| 60 | caedit et inmeritis franguntur crura caballis. |
| 61 | iam strident ignes, iam follibus atque caminis |
| 62 | ardet adoratum populo caput et crepat ingens |
| 63 | Seianus, deinde ex facie toto orbe secunda |
| 64 | fiunt urceoli, pelves, sartago, matellae. |
| 65 | pone domi laurus, duc in Capitolia magnum |
| 66 | cretatumque bovem: Seianus ducitur unco |
| 67 | spectandus, gaudent omnes. 'quae labra, quis illi |
| 68 | vultus erat! numquam, si quid mihi credis, amavi |
| 69 | hunc hominem. sed quo cecidit sub crimine? quisnam |
| 70 | delator quibus indicibus, quo teste probavit?' |
| 71 | 'nil horum; verbosa et grandis epistula venit |
| 72 | a Capreis.' 'bene habet, nil plus interrogo.' sed quid |
| 73 | turba Remi? sequitur fortunam, ut semper, et odit |
| 74 | damnatos. idem populus, si Nortia Tusco |
| 75 | favisset, si oppressa foret secura senectus |
| 76 | principis, hac ipsa Seianum diceret hora |
| 77 | Augustum. iam pridem, ex quo suffragia nulli |
| 78 | vendimus, effudit curas; nam qui dabat olim |
| 79 | imperium, fasces, legiones, omnia, nunc se |
| 80 | continet atque duas tantum res anxius optat, |
| 81 | panem et circenses. 'perituros audio multos.' |
| 82 | 'nil dubium, magna est fornacula.' 'pallidulus mi |
| 83 | Bruttidius meus ad Martis fuit obvius aram; |
| 84 | quam timeo, victus ne poenas exigat Aiax |
| 85 | ut male defensus. curramus praecipites et, |
| 86 | dum iacet in ripa, calcemus Caesaris hostem. |
| 87 | sed videant servi, ne quis neget et pavidum in ius |
| 88 | cervice obstricta dominum trahat.' hi sermones |
| 89 | tunc de Seiano, secreta haec murmura vulgi. |
| 90 | visne salutari sicut Seianus, habere |
| 91 | tantundem atque illi summas donare curules, |
| 92 | illum exercitibus praeponere, tutor haberi |
| 93 | principis angusta Caprearum in rupe sedentis |
| 94 | cum grege Chaldaeo? vis certe pila, cohortis, |
| 95 | egregios equites et castra domestica; quidni |
| 96 | haec cupias? et qui nolunt occidere quemquam |
| 97 | posse volunt. sed quae praeclara et prospera tanti, |
| 98 | ut rebus laetis par sit mensura malorum? |
| 99 | huius qui trahitur praetextam sumere mavis |
| 100 | an Fidenarum Gabiorumque esse potestas |
| 101 | et de mensura ius dicere, vasa minora |
| 102 | frangere pannosus vacuis aedilis Ulubris? |
| 103 | ergo quid optandum foret ignorasse fateris |
| 104 | Seianum; nam qui nimios optabat honores |
| 105 | et nimias poscebat opes, numerosa parabat |
| 106 | excelsae turris tabulata, unde altior esset |
| 107 | casus et inpulsae praeceps inmane ruinae. |
| 108 | quid Crassos, quid Pompeios evertit et illum, |
| 109 | ad sua qui domitos deduxit flagra Quirites? |
| 110 | summus nempe locus nulla non arte petitus |
| 111 | magnaque numinibus vota exaudita malignis. |
| 112 | ad generum Cereris sine caede ac vulnere pauci |
| 113 | descendunt reges et sicca morte tyranni. |
| 114 | eloquium ac famam Demosthenis aut Ciceronis |
| 115 | incipit optare et totis quinquatribus optat |
| 116 | quisquis adhuc uno parcam colit asse Minervam, |
| 117 | quem sequitur custos angustae vernula capsae. |
| 118 | eloquio sed uterque perit orator, utrumque |
| 119 | largus et exundans leto dedit ingenii fons. |
| 120 | ingenio manus est et cervix caesa, nec umquam |
| 121 | sanguine causidici maduerunt rostra pusilli. |
| 122 | 'o fortunatam natam me consule Romam:' |
| 123 | Antoni gladios potuit contemnere si sic |
| 124 | omnia dixisset. ridenda poemata malo |
| 125 | quam te, conspicuae divina Philippica famae, |
| 126 | volueris a prima quae proxima. saevus et illum |
| 127 | exitus eripuit, quem mirabantur Athenae |
| 128 | torrentem et pleni moderantem frena theatri. |
| 129 | dis ille adversis genitus fatoque sinistro, |
| 130 | quem pater ardentis massae fuligine lippus |
| 131 | a carbone et forcipibus gladiosque paranti |
| 132 | incude et luteo Volcano ad rhetora misit. |
| 133 | bellorum exuviae, truncis adfixa tropaeis |
| 134 | lorica et fracta de casside buccula pendens |
| 135 | et curtum temone iugum victaeque triremis |
| 136 | aplustre et summo tristis captivos in arcu |
| 137 | humanis maiora bonis creduntur. ad hoc se |
| 138 | Romanus Graiusque et barbarus induperator |
| 139 | erexit, causas discriminis atque laboris |
| 140 | inde habuit: tanto maior famae sitis est quam |
| 141 | virtutis. quis enim virtutem amplectitur ipsam, |
| 142 | praemia si tollas? patriam tamen obruit olim |
| 143 | gloria paucorum et laudis titulique cupido |
| 144 | haesuri saxis cinerum custodibus, ad quae |
| 145 | discutienda valent sterilis mala robora fici, |
| 146 | quandoquidem data sunt ipsis quoque fata sepulcris. |
| 147 | expende Hannibalem: quot libras in duce summo |
| 148 | invenies? hic est quem non capit Africa Mauro |
| 149 | percussa oceano Niloque admota tepenti |
| 150 | rursus ad Aethiopum populos aliosque elephantos. |
| 151 | additur imperiis Hispania, Pyrenaeum |
| 152 | transilit. opposuit natura Alpemque nivemque: |
| 153 | diducit scopulos et montem rumpit aceto. |
| 154 | iam tenet Italiam, tamen ultra pergere tendit. |
| 155 | 'acti' inquit 'nihil est, nisi Poeno milite portas |
| 156 | frangimus et media vexillum pono Subura.' |
| 157 | o qualis facies et quali digna tabella, |
| 158 | cum Gaetula ducem portaret belva luscum! |
| 159 | exitus ergo quis est? o gloria! vincitur idem |
| 160 | nempe et in exilium praeceps fugit atque ibi magnus |
| 161 | mirandusque cliens sedet ad praetoria regis, |
| 162 | donec Bithyno libeat vigilare tyranno. |
| 163 | finem animae, quae res humanas miscuit olim, |
| 164 | non gladii, non saxa dabunt nec tela, sed ille |
| 165 | Cannarum vindex et tanti sanguinis ultor |
| 166 | anulus. i, demens, et saevas curre per Alpes |
| 167 | ut pueris placeas et declamatio fias. |
| 168 | unus Pellaeo iuveni non sufficit orbis, |
| 169 | aestuat infelix angusto limite mundi |
| 170 | ut Gyarae clausus scopulis parvaque Seripho; |
| 171 | cum tamen a figulis munitam intraverit urbem, |
| 172 | sarcophago contentus erit. mors sola fatetur |
| 173 | quantula sint hominum corpuscula. creditur olim |
| 174 | velificatus Athos et quidquid Graecia mendax |
| 175 | audet in historia, constratum classibus isdem |
| 176 | suppositumque rotis solidum mare; credimus altos |
| 177 | defecisse amnes epotaque flumina Medo |
| 178 | prandente et madidis cantat quae Sostratus alis. |
| 179 | ille tamen qualis rediit Salamine relicta, |
| 180 | in Corum atque Eurum solitus saevire flagellis |
| 181 | barbarus Aeolio numquam hoc in carcere passos, |
| 182 | ipsum conpedibus qui vinxerat Ennosigaeum |
| 183 | (mitius id sane, quod non et stigmate dignum |
| 184 | credidit. huic quisquam vellet servire deorum? -- |
| 185 | sed qualis rediit? nempe una nave, cruentis |
| 186 | fluctibus ac tarda per densa cadavera prora. |
| 187 | has totiens optata exegit gloria poenas. |
| 188 | 'da spatium vitae, multos da, Iuppiter, annos.' |
| 189 | hoc recto vultu, solum hoc et pallidus optas. |
| 190 | sed quam continuis et quantis longa senectus |
| 191 | plena malis! deformem et taetrum ante omnia vultum |
| 192 | dissimilemque sui, deformem pro cute pellem |
| 193 | pendentisque genas et talis aspice rugas |
| 194 | quales, umbriferos ubi pandit Thabraca saltus, |
| 195 | in vetula scalpit iam mater simia bucca. |
| 196 | plurima sunt iuvenum discrimina, pulchrior ille |
| 197 | hoc atque ille alio, multum hic robustior illo: |
| 198 | una senum facies, cum voce trementia membra |
| 199 | et iam leve caput madidique infantia nasi; |
| 200 | frangendus misero gingiva panis inermi. |
| 201 | usque adeo gravis uxori natisque sibique, |
| 202 | ut captatori moveat fastidia Cosso. |
| 203 | non eadem vini atque cibi torpente palato |
| 204 | gaudia; nam coitus iam longa oblivio, vel si |
| 205 | coneris, iacet exiguus cum ramice nervus |
| 206 | et, quamvis tota palpetur nocte, iacebit. |
| 207 | anne aliquid sperare potest haec inguinis aegri |
| 208 | canities? quid quod merito suspecta libido est |
| 209 | quae venerem adfectat sine viribus? aspice partis |
| 210 | nunc damnum alterius. nam quae cantante voluptas, |
| 211 | sit licet eximius, citharoedo sive Seleuco |
| 212 | et quibus aurata mos est fulgere lacerna? |
| 213 | quid refert, magni sedeat qua parte theatri |
| 214 | qui vix cornicines exaudiet atque tubarum |
| 215 | concentus? clamore opus est ut sentiat auris |
| 216 | quem dicat venisse puer, quot nuntiet horas. |
| 217 | praeterea minimus gelido iam in corpore sanguis |
| 218 | febre calet sola, circumsilit agmine facto |
| 219 | morborum omne genus, quorum si nomina quaeras, |
| 220 | promptius expediam quot amaverit Oppia moechos, |
| 221 | quot Themison aegros autumno occiderit uno, |
| 222 | quot Basilus socios, quot circumscripserit Hirrus |
| 223 | pupillos, quot longa viros exorbeat uno |
| 224 | Maura die, quot discipulos inclinet Hamillus; |
| 225 | percurram citius quot villas possideat nunc |
| 226 | quo tondente gravis iuveni mihi barba sonabat. |
| 227 | ille umero, hic lumbis, hic coxa debilis; ambos |
| 228 | perdidit ille oculos et luscis invidet; huius |
| 229 | pallida labra cibum accipiunt digitis alienis, |
| 230 | ipse ad conspectum cenae diducere rictum |
| 231 | suetus hiat tantum ceu pullus hirundinis, ad quem |
| 232 | ore volat pleno mater ieiuna. sed omni |
| 233 | membrorum damno maior dementia, quae nec |
| 234 | nomina servorum nec vultum agnoscit amici |
| 235 | cum quo praeterita cenavit nocte, nec illos |
| 236 | quos genuit, quos eduxit. nam codice saevo |
| 237 | heredes vetat esse suos, bona tota feruntur |
| 238 | ad Phialen; tantum artificis valet halitus oris, |
| 239 | quod steterat multis in carcere fornicis annis. |
| 240 | ut vigeant sensus animi, ducenda tamen sunt |
| 241 | funera natorum, rogus aspiciendus amatae |
| 242 | coniugis et fratris plenaeque sororibus urnae. |
| 243 | haec data poena diu viventibus, ut renovata |
| 244 | semper clade domus multis in luctibus inque |
| 245 | perpetuo maerore et nigra veste senescant. |
| 246 | rex Pylius, magno si quicquam credis Homero, |
| 247 | exemplum vitae fuit a cornice secundae. |
| 248 | felix nimirum, qui tot per saecula mortem |
| 249 | distulit atque suos iam dextra conputat annos, |
| 250 | quique novum totiens mustum bibit. oro parumper |
| 251 | attendas quantum de legibus ipse queratur |
| 252 | fatorum et nimio de stamine, cum videt acris |
| 253 | Antilochi barbam ardentem, cum quaerit ab omni, |
| 254 | quisquis adest, socio cur haec in tempora duret, |
| 255 | quod facinus dignum tam longo admiserit aevo. |
| 256 | haec eadem Peleus, raptum cum luget Achillem, |
| 257 | atque alius, cui fas Ithacum lugere natantem. |
| 258 | incolumi Troia Priamus venisset ad umbras |
| 259 | Assaraci magnis sollemnibus Hectore funus |
| 260 | portante ac reliquis fratrum cervicibus inter |
| 261 | Iliadum lacrimas, ut primos edere planctus |
| 262 | Cassandra inciperet scissaque Polyxena palla, |
| 263 | si foret extinctus diverso tempore, quo non |
| 264 | coeperat audaces Paris aedificare carinas. |
| 265 | longa dies igitur quid contulit? omnia vidit |
| 266 | eversa et flammis Asiam ferroque cadentem. |
| 267 | tunc miles tremulus posita tulit arma tiara |
| 268 | et ruit ante aram summi Iovis ut vetulus bos, |
| 269 | qui domini cultris tenue et miserabile collum |
| 270 | praebet ab ingrato iam fastiditus aratro. |
| 271 | exitus ille utcumque hominis, sed torva canino |
| 272 | latravit rictu quae post hunc vixerat uxor. |
| 273 | festino ad nostros et regem transeo Ponti |
| 274 | et Croesum, quem vox iusti facunda Solonis |
| 275 | respicere ad longae iussit spatia ultima vitae. |
| 276 | exilium et carcer Minturnarumque paludes |
| 277 | et mendicatus victa Carthagine panis |
| 278 | hinc causas habuere; quid illo cive tulisset |
| 279 | natura in terris, quid Roma beatius umquam, |
| 280 | si circumducto captivorum agmine et omni |
| 281 | bellorum pompa animam exhalasset opimam, |
| 282 | cum de Teutonico vellet descendere curru? |
| 283 | provida Pompeio dederat Campania febres |
| 284 | optandas, sed multae urbes et publica vota |
| 285 | vicerunt; igitur Fortuna ipsius et urbis |
| 286 | servatum victo caput abstulit. hoc cruciatu |
| 287 | Lentulus, hac poena caruit ceciditque Cethegus |
| 288 | integer et iacuit Catilina cadavere toto. |
| 289 | formam optat modico pueris, maiore puellis |
| 290 | murmure, cum Veneris fanum videt, anxia mater |
| 291 | usque ad delicias votorum. 'cur tamen' inquit |
| 292 | 'corripias? pulchra gaudet Latona Diana.' |
| 293 | sed vetat optari faciem Lucretia qualem |
| 294 | ipsa habuit, cuperet Rutilae Verginia gibbum |
| 295 | accipere atque suum Rutilae dare. filius autem |
| 296 | corporis egregii miseros trepidosque parentes |
| 297 | semper habet: rara est adeo concordia formae |
| 298 | atque pudicitiae. sanctos licet horrida mores |
| 299 | tradiderit domus ac veteres imitata Sabinos, |
| 300 | praeterea castum ingenium vultumque modesto |
| 301 | sanguine ferventem tribuat natura benigna |
| 302 | larga manu (quid enim puero conferre potest plus |
| 303 | custode et cura natura potentior omni?), |
| 304 | non licet esse viro; nam prodiga corruptoris |
| 305 | improbitas ipsos audet temptare parentes: |
| 306 | tanta in muneribus fiducia. nullus ephebum |
| 307 | deformem saeva castravit in arce tyrannus, |
| 308 | nec praetextatum rapuit Nero loripedem nec |
| 309 | strumosum atque utero pariter gibboque tumentem. |
| 310 | i nunc et iuvenis specie laetare tui, quem |
| 311 | maiora expectant discrimina. fiet adulter |
| 312 | publicus et poenas metuet quascumque mariti |
| 313 | +irati+ debet, nec erit felicior astro |
| 314 | Martis, ut in laqueos numquam incidat. exigit autem |
| 315 | interdum ille dolor plus quam lex ulla dolori |
| 316 | concessit: necat hic ferro, secat ille cruentis |
| 317 | verberibus, quosdam moechos et mugilis intrat. |
| 318 | sed tuus Endymion dilectae fiet adulter |
| 319 | matronae. mox cum dederit Servilia nummos |
| 320 | fiet et illius quam non amat, exuet omnem |
| 321 | corporis ornatum; quid enim ulla negaverit udis |
| 322 | inguinibus, sive est haec Oppia sive Catulla? |
| 323 | deterior totos habet illic femina mores. |
| 324 | 'sed casto quid forma nocet?' quid profuit immo |
| 325 | Hippolyto grave propositum, quid Bellerophonti? |
| 326 | erubuit +nempe haec+ ceu fastidita repulso |
| 327 | nec Stheneboea minus quam Cressa excanduit, et se |
| 328 | concussere ambae. mulier saevissima tunc est |
| 329 | cum stimulos odio pudor admovet. elige quidnam |
| 330 | suadendum esse putes cui nubere Caesaris uxor |
| 331 | destinat. optimus hic et formonsissimus idem |
| 332 | gentis patriciae rapitur miser extinguendus |
| 333 | Messalinae oculis; dudum sedet illa parato |
| 334 | flammeolo Tyriusque palam genialis in hortis |
| 335 | sternitur et ritu decies centena dabuntur |
| 336 | antiquo, veniet cum signatoribus auspex. |
| 337 | haec tu secreta et paucis commissa putabas? |
| 338 | non nisi legitime vult nubere. quid placeat dic. |
| 339 | ni parere velis, pereundum erit ante lucernas; |
| 340 | si scelus admittas, dabitur mora parvula, dum res |
| 341 | nota urbi et populo contingat principis aurem. |
| 342 | dedecus ille domus sciet ultimus. interea tu |
| 343 | obsequere imperio, si tanti vita dierum |
| 344 | paucorum. quidquid levius meliusque putaris, |
| 345 | praebenda est gladio pulchra haec et candida cervix. |
| 346 | nil ergo optabunt homines? si consilium vis, |
| 347 | permittes ipsis expendere numinibus quid |
| 348 | conveniat nobis rebusque sit utile nostris; |
| 349 | nam pro iucundis aptissima quaeque dabunt di. |
| 350 | carior est illis homo quam sibi. nos animorum |
| 351 | inpulsu et caeca magnaque cupidine ducti |
| 352 | coniugium petimus partumque uxoris, at illis |
| 353 | notum qui pueri qualisque futura sit uxor. |
| 354 | ut tamen et poscas aliquid voveasque sacellis |
| 355 | exta et candiduli divina tomacula porci, |
| 356 | orandum est ut sit mens sana in corpore sano. |
| 357 | fortem posce animum mortis terrore carentem, |
| 358 | qui spatium vitae extremum inter munera ponat |
| 359 | naturae, qui ferre queat quoscumque labores, |
| 360 | nesciat irasci, cupiat nihil et potiores |
| 361 | Herculis aerumnas credat saevosque labores |
| 362 | et venere et cenis et pluma Sardanapalli. |
| 363 | monstro quod ipse tibi possis dare; semita certe |
| 364 | tranquillae per virtutem patet unica vitae. |
| 365 | nullum numen habes, si sit prudentia: nos te, |
| 366 | nos facimus, Fortuna, deam caeloque locamus. |