monumenta.ch > Martialis > 27 > 4 > 24 > 3 > 22 > 75 > 16 > 30 > 22 > 17 > 66 > 28 > 19 > 2 > 85 > 93 > 59 > 2 > 94 > 25 > 50 > 34 > 56 > 42 > 18 > 31 > 1 > 2 > 62 > 2 > 2 > 43 > 6 > 27 > 2 > 48 > 53 > 2 > 2 > 2 > 12 > 47 > 70 > 91 > 2 > 2 > 15 > 2 > 13 > 18 > 2 > 17 > 15 > 43 > 31 > 35 > 34 > 49 > 55 > 14 > 35 > 58 > 69 > 39 > 2 > 26 > 24 > 34 > 9 > 29 > 28 > 54 > 81 > 32 > 51 > 2 > 37
Isidorus, Etymologiae, Liber 1, XXXVI De schematibus <<<     >>> XXXVIII De prosa

Isidorus, Etymologiae, 1, XXXVII De tropis

1 Tropos Graeco nomine Grammatici vocant, qui Latine modi locutionum interpretantur. Fiunt autem a propria significatione ad non propriam similitudinem. Quorum omnium nomina difficillimum est adnotare, sed ex omnibus Donatus tredecim usui tradenda conscripsit. 2 Metaphora est verbi alicuius usurpata translatio, sicut cum dicimus 'fluctuare segetes', 'gemmare vites', dum in his rebus fluctus et gemmas non invenimus, in quibus haec verba aliunde transferuntur. Sed hae atque aliae tropicae locutiones ad ea, quae intellegenda sunt, propterea figuratis amictibus obteguntur, ut sensus legentis exerceant, et ne nuda atque in promptu vilescant. 3 Fiunt autem metaphorae modis quattuor: ab animali ad animate, ut:

Aligeros conscendit equos.

Metaphorice loquens miscuit quadrupedi alas avis, et Virg. Ecl. 6, 80:

Quo cursu deserta petiverit;

miscuit volatili cursum quadrupedis. Ab inanimali ad inanimale,

ut Pontum pinus arat, sulcum premit alta carina.

Miscuit usum terrae aquis, dum arare et sulcum premere ad terram pertineat, non ad mare. 4 Ab inanimali ad animale, ut 'florida iuventus': miscuit flores inanimales iuventuti, quae animam habet. Ab animali ad inanimale, ut:

Tu, Neptune pater, cui tempora cana crepanti cincta salo resonant, magnus cui perpete mento profluit Oceanus, et flumina crinibus errant.

Mentum enim, tempora et crines non ad Oceanum pertinent, sed ad homines. 5 Sic et alia rerum nomina de alio genere in aliud genus decentissime decoris gratia transferuntur, ut oratio perornetur. Metaphora autem aut partis unius est, ut 'fluctuare segetes (non potes dicere 'segetare fluctus'), aut antistropha est, id est reciproca, ut 'remigium alarum'. Nam et alae navium et alarum remigia dicuntur. 6 Catachresis est alienae rei nomen adpositum. Haec et a metaphora differt, quod illa vocabulum habenti largitur, haec, quia non habet proprium, alieno utitur, ut Virg. Georg. 2, 131:

Faciemque simillima lauro;

et Virg. Aen. 5, 157:

Centaurus; nunc una ambae iunctisque feruntur frontibus, et longa sulcant vada salsa carina;

dum facies et frons tantundem animalium et hominum sit. Quod nomen si poeta navi non adposuisset, quod proprium eidem parti diceret, non haberet. 7 Metalempsis est tropus a praecedente quod sequitur, ut Pers. 3, 11:

Quaeve manus cartae nodosaque venit arundo.

Nam per manum verba, per arundinem litterae significatae sunt. 8 Metonymia, transnominatio ab alia significatione ad aliam proximitatem translata. Fit autem multis modis. Aut enim per id, quod continet, id, quod continetur, ostendit, ut 'theatra plaudunt', 'prata mugiunt', dum illic homines plaudunt, hic boves mugiant; aut contra per id, quod continetur, id, quod continet, ut Virg. Aen. 2, 311:

Iam proximus ardet Ucalegon;

dum non ille, sed domus eius arderet. 9 Item per inventorem id, quod inventum est, ut Ter. Eun. 4, 5, 6:

Sine Cerere et Libero friget Venus;

et Virg. Aen. 9, 76:

Conmixtam Vulcanus mittit ad astra favillam.

Vult enim per Cererem frumenti inventricem intellegere panem, per Liberum inventorem vitis vinum, per Venerem libidinem, per Vulcanum ignem. At contra per inventum inventorem demonstrat, ut (Plaut. frag. 159):

Vinum precamur,

pro Libero, qui vinum apud Graecos invenit. 10 Item per efficientem, id quod efficitur, sicut 'pigrum frigus' quod pigros homines faciat, et 'timor pallidus' eo quod pallidos homines reddat. At contra per id quod efficitur, efficiens, ut Virg. Aen. 5, 817:

Iungit equos auri genitor spumantiaque addit frena feris.

'Spumantia frena' dixit, cum utique non ipsa faciant spumas, sed equus, qui ea gerit, spumis conspargat infusis. 11 Antonomasia est pro nomine, id est vice nominis posita, ut 'Maia genitus' pro Mercurio. Qui tropus fit modis tribus: ab animo, ut Virg. Aen. 5, 407:

Magnanimusque Anchisiades;

a corpore, ut Virg. Aen. 3, 619:

Ipse arduus;

extrinsecus, ut Virg. Aen. 1, 475:

Infelix puer atque inpar congressus Achilli.

12 Epitheton, supra nomen. Praeponitur enim proprio nomini, ut 'alma Ceres' Virg. Georg. 1, 470:

Obscenique canes, inportunaeque volucres.

Inter antonomasiam autem et epitheton hoc differt, quod antonomasia pro vice nominis ponitur, epitheton autem numquam est sine nomine. Quibus duobus tropis vel vituperamus aliquem, vel ostendimus, vel laudamus. 13 Synecdoche est conceptio, cum a parte totum, vel a toto pars intellegitur. Eo enim et per speciem genus, et per genus species demonstratur [sed species pars est, genus autem totum]. A toto enim pars intellegitur, ut Virg. Aen. 6, 311:

Quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus pontum fugat.

Non enim totus annus frigidus est, sed pars anni, id est hiems. At contra a parte totum, ut Virg. Aen. 2, 256:

Flammas cum regia puppis extulerat.

Ubi non solum puppis, sed navis, et non navis, sed qui in ea, et non omnes, sed unus flammas extulit. 14 Onomatopoeia est nomen adfictum ad imitandum sonum vocis confusae, ut 'stridor valvarum', 'hinnitus equorum', 'mugitus boum', 'balatus ovium'. 15 Periphrasis est circumloquium, dum res una plurimis verbis significatur, ut Virg. Aen. 1, 387:

Auras vitales carpit.

Significavit enim per copulationem verborum unam rem, hoc est vivit. Hic autem tropus geminus est. Nam aut veritatem splendide producit, aut foeditatem circuitu evitat. Veritatem splendide producit, sicut (Virg. Aen. 4, 584; 9, 459):

Et iam prima novo spargebat lumine terras Tithoni croceum linquens Aurora cubile.

Vult enim dicere: 'iam luciscebat', aut: 'dies ortus erat'. Foeditatem circuitu devitat, sicut Virg. Aen. 8, 405:

Placitumque petivit coniugis infusus gremio.

Hoc enim circuitu evitat obscenitatem et decenter ostendit concubitum. 16 Hyperbaton transcensio, cum verbum aut sententia ordine commutatur. Huius species quinque: anastrophe, hysteron proteron, parenthesis, tmesis, synthesis. Anastrophe est verborum ordo praeposterus, ut: 'litora circum', pro 'circum litora'. 17 Hysteron proteron sententia ordine mutata ut Virg. Aen. 3, 662:

Postquam altos tetigit fluctus, et ad aequora venit.

Antea enim ad aequora venit, et sic tetigit fluctus. 18 Parenthesis, ubi interponimus sententiam nostram, qua ex medio remota integer sermo perdurat, ut Virg. Aen. 1, 643:

Aeneas (neque enim patrius consistere mentem passus amor) rapidum ad naves praemittit Achaten.

[Est enim ordo: Aeneas rapidum praemittit Achaten.] Nam illud in medio parenthesis est. 19 Tmesis est sectio unius nominis per interpositionem verborum, ut Virg. Aen. 1, 412:

Multum nebulae circum dea fudit amictum,

pro 'circumfudit'. 20 Synthesis [est], ubi ex omni parte confusa sunt verba, ut illud Virg. Aen. 2, 348:

Iuvenes, fortissima frustra pectora, si vobis audendi extrema cupido est certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis. Excessere omnes aditis arisque relictis dii, quibus inperium hoc steterat; succurritis urbi incensae; moriamur et in media arma ruamus.

Ordo talis est: 'Iuvenes fortissima pectora, frustra succurritis urbi incensae, quia excesserunt dii. Unde si vobis cupido certa est me sequi audentem extrema, ruamus in media arma et moriamur'. 21 Hyperbole est excelsitas fidem excedens ultra quam credendum est, ut Virg. Aen. 3, 423:

Sidera verberat unda;

et Virg. Aen. 1, 107:

Terram inter fluctus aperit.

Hoc enim modo ultra fidem aliquid augetur, nec tamen a tramite significandae veritatis erratur, quamvis verba quae indicantur excedant, ut voluntas loquentis, non fallentis appareat. Quo tropo non solum augetur aliquid, sed et minuitur: augetur, ut 'velocior Euro': minuitur, ut 'mollior pluma', 'durior saxo'. Allegoria est alieniloquium. 22 Aliud enim sonat, et aliud intellegitur, ut Virg. Aen. 1, 184:

Tres litore cervos conspicit errantes.

Ubi tres duces belli Punici, vel tria bella Punica significantur. Et in Bucolicis 3, 71:

Aurea mala decem misi,

id est ad Augustum decem eglogas pastorum. Huius tropi plures sunt species, ex quibus eminent septem: ironia, antiphrasis, aenigma, charientismos, paroemia, sarcasmos, astysmos. 23 Ironia est sententia per pronuntiationem contrarium habens intellectum. Hoc enim tropo callide aut per accusationem, aut per insultationem aliquid dicitur, ut est illud Virg. Aen. 1, 140:

Vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.

Et quomodo aula, si carcer est? Solvitur enim pronuntiatione. Nam carcer pronuntiatio est: iactet et aula ironia est; et totun per contrariam pronuntiationem adnuntiatur per ironiae speciem, quae laudando deridet. 24 Antiphrasis est sermo e contrario intellegendus, ut 'lucus', quia caret lucem per nimiam nemorum umbram; et 'manes', id est mites <quum sint inmites> et modesti, cum sint terribiles et inmanes; et 'Parcas' et 'Eumenides', Furiae quod nulli parcant vel benefaciant. Hoc tropo et nani Athlantes et caeci videntes et vulgo Aethiopes argentei appellantur. 25 Inter ironiam autem et antiphrasim hoc distat, quod ironia pronuntiatione sola indicat quod intellegi vult, sicut cum dicimus omnia agenti male: 'Bonum est, quod facis'; antiphrasis vero non voce pronuntiantis significat contrarium, sed suis tantum verbis, quorum origo contraria est. 26 Aenigma est quaestio obscura quae difficile intellegitur, nisi aperiatur, ut est illud (Iudic. 14, 14): 'De comedente exivit cibus, et de forte egressa est dulcedo', significans ex ore leonis favum extractum. Inter allegoriam autem et aenigma hoc interest, quod allegoriae vis gemina est et sub res alias aliud figuraliter indicat; aenigma vero sensus tantum obscurus est, et per quasdam imagines adumbratus. 27 Charientismos est tropus, quo dura dictu gratius proferuntur, uti cum interrogantibus, 'numquid nos quaesierit aliquis? respondetur: 'Bona Fortuna'. Unde intellegitur neminem nos quaesisse. 28 Paroemia est rebus et temporibus adcommodatum proverbium<.> Rebus, ut: 'Contra stimulum calces', dum significatur adversis resistendum. Temporibus, ut: 'Lupus in fabula'. Aiunt enim rustici vocem hominem perdere, si eum lupus prior viderit. Unde et subito tacenti dicitur istud proverbium: 'Lupus in fabula'. 29 Sarcasmos est hostilis inrisio cum amaritudine, ut Virg. Aen. 2, 547:

Referes ergo haec, et nuntius ibis Pelidae genitoris; illi mea tristia facta degeneremque Neoptolemum narrare memento.

30 Huic contrarius est Astysmos, urbanitas sine iracundia, ut illud Virg. Ecl. 3, 90:

Qui Bavium non odit, amet tua carmina, Maevi, atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos.

Id est: qui Bavium non odit, pro poena ei contingat ut diligat Maevium. Fuerunt autem Maevius et Bavius poetae pessimi, et inimici Vergilii. Qui hos ergo diligit, faciat quae contra naturam sunt, id est, iungat vulpes et mulgeat hircos. 31 Homoeosis est, quae Latine interpretatur similitudo, per quam minus notae rei per similitudinem eius, quae magis nota est, panditur demonstratio. Huius species sunt tres: icon, parabolae, paradigma, id est imago, conparatio, exemplum. 32 Icon est imago, cum figuram rei ex simili genere conamur exprimere, ut Virg. Aen. 4, 558:

Omnia Mercurio similis, vocemque coloremque et crines flavos et membra decora iuventa.

Congrua enim est similitudo de specie, cuius persona inducitur. 33 Parabola conparatio ex dissimilibus rebus, ut Lucan. 1, 205:

Qualis in arvis aestiferae Libyae visus leo comminus hostem consedit;

ubi leoni Caesarem conparavit, non ex suo, sed ex alio genere similitudinem faciens. 34 Paradigma vero est exemplum dicti vel facti alicuius aut ex simili aut ex dissimili genere conveniens eius, quam proponimus, rei, ita: 'Tam fortiter periit apud Hipponem Scipio quam Uticae Cato'. 35 Similitudo autem tribus modis fit: a pari, a maiore, a minore. A pari Virg. Aen. 1, 148:

Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est seditio;

a maiore ad minus Lucan. 1, 151:

Qualiter expressum ventis per nubila fulmen;

a minore ad maius Virg. Aen. 6, 119:

Si potuit manes arcessere coniugis Orpheus, Threicia fretus cithara fidibusque canoris;

quasi dicat, re parva et brevi, id est, si ille cithara fretus, ego pietate.Isidorus HOME
bav281.48 bbb207.178v bmo296.13 bmv399.35 bnf425.26 bnf426.34 bnf7582.22 bnf7583.16 bnf7585.36 bnf7589.26 bnf10292.31 bnf11278.23 bnf11864.22 bpt100.28 bsb9201.43 bsb12886.102 bsb65380.31 bsb71097.47 csg231.50 csg237.28 csg882.181 dkb235.11v hab64.50 uldVLO041.63 zos32.19r

Isidorus, Etymologiae, Liber 1, XXXVI De schematibus <<<     >>> XXXVIII De prosa
monumenta.ch > Martialis > 27 > 4 > 24 > 3 > 22 > 75 > 16 > 30 > 22 > 17 > 66 > 28 > 19 > 2 > 85 > 93 > 59 > 2 > 94 > 25 > 50 > 34 > 56 > 42 > 18 > 31 > 1 > 2 > 62 > 2 > 2 > 43 > 6 > 27 > 2 > 48 > 53 > 2 > 2 > 2 > 12 > 47 > 70 > 91 > 2 > 2 > 15 > 2 > 13 > 18 > 2 > 17 > 15 > 43 > 31 > 35 > 34 > 49 > 55 > 14 > 35 > 58 > 69 > 39 > 2 > 26 > 24 > 34 > 9 > 29 > 28 > 54 > 81 > 32 > 51 > 2 > 37

© 2006 - 2026 Monumenta Informatik