Ioannes Saresberiensis, Polycraticus, 8, Caput V. [De duobus naturalibus affectibus, scilicetamore iusti, et amore commodi: et de sequela eorum, amore scilicet libertatis, et amore dominandi: et de comparatione Caesaris et Catonis: de Alexandro, Aristotele, Augusto et Platone: et de his qui via devia ad gloriam pergunt.]
| 1 | Quos quidem affectus in homine ab initio exstitisse sacrae Scripturae designat auctoritas, appetitum scilicet iusti, et commodi appetitum. Quorum alter in voluntate, alter in necessitate consistit, et quanto appetitus iusti qui in voluntate est, amplius crescit, tanto melior est, et dignus ampliori beatitudine. Nam nimis velle quod iustum est, nemo potest, nisi forte quis queat esse iustus nimium, aut beatus. Porro si appetitus commodi mensuram necessitatis excedat, vergit ad culpam, et cupiditatis conscius, sibi vitiorum parit originem. |
| 2 | Alter ergo istorum, quoniam militat charitati, quaerit quae Dei sunt: alter in propria utilitate versatur, postponens quae Dei sunt, aut proximorum. Ab hoc duplici fonte mores oriuntur. Recti quidem, si faciat quis alii, quod sibi vult fieri, et ab eo abstineat alii inferendo, quod sibi nollet ab alio irrogari. Distorti vero, si quis alium laedat, vel non prosit, cum possit, quae quidem utrinque multipliciter fiunt. A priore quidem amor libertatis, amor patriae, et tandem extraneorum amor. |
| 3 | Nam libertatem non amare non potest, qui se ipsum et patriam amat: et in gradu suo extraneum, quicunque sincera charitate diligit proximum. Siquidem in eo consistit charitas ordinata. Ab altero vero cupiditas dominationis procedit, et laudis et gloriae, et adeo invalescit, ut ex opinione multorum, res tamen parum consideratae examinantium virtutibus connumeretur. Nam qui rectum sapiunt, hoc vitiis maioribus aggregant, licet ab imperitis, qui tamen sapientum censentur nomine, virtutes subesse videantur. Unde et veteres primique Romani, prout eorum docet et commendat historia, laudis avidi, pecuniae liberales erant. |
| 4 | Ingentem gloriam appetebant divitiis spretis, et honestatem utilitati quantaelibet praeferebant. Hanc quidem gloriam ardentissime dilexerunt, eo totam referentes vitam et mortem. Caeteras cupiditates huius unius vigente cupiditate presserunt. Ipsam denique patriam suam, quoniam servire videbatur inglorium, dominari vero atque imperare gloriosum, prius omni studio liberam, deinde dominam esse concupierunt. |
| 5 | Prius enim pro libertate, deinde pro dominio certatum est. Fuerunt tamen quibus iustitia, quantum gentili dabatur, sufficiebat, cupiditate deducta. Aliis nihil satis erat, sed sub imagine magnanimitatis vel impossibilia praesumentes, laudem maximam consequebantur, et gloriam. Longe igitur virtus Catonis videtur veritati propinquior fuisse, quam Caesaris. Quod ex ipsa sententia eius facile liquebit. |
| 6 | 'Nolite, inquit, existimare maiores nostros armis rempublicam ex parva magnam fecisse. Si ita esset, multo pulcherrimam eam nos haberemus nunc. Quippe sociorum atque civium, praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est. Sed alia fuere quae illos viros magnos fecerunt, quae nobis nulla sunt. Domi industria, foris iustum imperium, animus in consulendo liber, neque delicto, neque libidini obnoxius. |
| 7 | Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam, publice egestatem, privatim opulentiam. Laudamus divitias, sequimur inertiam. Inter bonos et malos, discrimem nullum. Omnia virtutis praemia ambitio possidet. Neque mirum, ubi vos separatim sibi quisque consilia capitis, ubi domi voluptatibus, hinc pecuniae aut gratiae servitis. |
| 8 | Eo fit ut impetus fiat in vacuam rempublicam.' Paucorum igitur virtus ad gloriam, honorem, imperium, vera via, id est ipsa virtute nitentium, etiam a Catone laudata est. Haec erat domi industria, quam Cato commemorat, ut aerarium esset opulentum, tenues res privatae. Unde corruptis moribus vitium econtrario posuit, publice egestatem, privatim opulentiam. |
| 9 | Ipse Tullius hoc dissimulare non potuit in eisdem libris, quos de republica scripsit, ubi loquitur de instituendo principe civitatis, quem dicit alendum esse gloria, et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse. Huic ergo vitio non solum non resistebant, verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant, putantes hoc reipublicae expedire. |
| 11 | In libris quoque philosophiae idem Tullius hanc intulit universalem generalemque sententiam: 'Honos alit artes, et gloria accenduntur omnes ad studia, iacentque ea semper, quae apud quosque improbantur.' Huic ergo cupiditati melius est resistere sine dubitatione, quam cedere. Ut enim ait beatus Augustinus in Libro De civitate Dei: 'Tanto quisque est Deo similior, quanto et ab hac immunditia mundior. |
| 12 | ' Quae in hac vita, etsi non funditus eradicatur ex corde, quia beatos et proficientes animos tentare non cessat, saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. Nam sanius videt, qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. Nec solius Augustini, sed etiam gentilium sententia est, gloriam hanc nihil aliud esse, quam ventosi quodammodo spiritus tumorem, fumo simillimum. |
| 13 | Nam et fumus oculorum obtundit aciem, et quo magis ascendit, citius deficit; et quo magis deiicitur, amplius solidatur. Cum enim ad excelsa pervenerit, evanescit. Recte quidem, eo quod a principe totius vanitatis traxit originem. Nimio sui capiuntur amore, qui dum 'nubes et inania captant,' et nescio quid in manu solidum apprehendere moliuntur, obliviscuntur sui, cum tamen nihil aliud quam se oculis contueantur iniquis. |
| 14 | Nolunt enim apprehendere quod sunt, et illud ad emendationem vero iudicio intueri; sed phantasticas duntaxat vanae opinionis sequuntur umbras. Siquidem alios spernunt prae se, et aspirant ad impossibilia, de fallaci rerum praesumentes imagine. Sic Narcissus in fabulis, dum vana sui imagine capitur, abit in florem, et dum se ipsum, imprudenter aspicit, flos sine fructu pueriliter evanescit. |
| 15 | Multorum quoque fuit opinio, et eorum qui in veteri philosophia prae caeteris floruerunt, Alexandrum, et Aristotelem, a numinibus esse progenitos, eo quod in omnibus propriam quaerebant gloriam. Platonem quoque propter divinam quodammodo, qua eminuit, sapientiam, et Augustum propter potentiam fortunamque tranquillam, a diis traxisse originem tradiderunt. |
| 16 | Et quidem in contrarium rectius collegissent eos aut divini non esse generis, aut deorum filios esse degeneres, nisi quia dii gentium daemonia sunt, et incubi daemones vanitatis et malitiae suae certa indicia, si quem tamen gignunt, relinquunt in sobole. Nam et verus Dei Filius Deus homo, propriam non quaerit gloriam in omnibus quae gloriose fiunt ab eo, sed Patris, eoque illustratur gratia ampliori, quod ad eum, ex quo sunt omnia, bonorum operum gloriam refert. Sic et vere sapiens omnis, vere potens, et vere bonus, ad unicum omnium bonorum fontem, sua omnia laudabilia refert, summam scilicet creatricem, et individuam Trinitatem. |
| 17 | Alexandri pectus laudis insatiabile, qui Anacharsi comiti suo, ex auctoritate Democriti praeceptoris, innumerabiles mundos esse referenti: 'Heu me, inquit, miserum, quod nec uno quidem adhuc potitus sum!' Plane, miser, dignusque miseria, cuius virtutes omnes absorbuerat laudis insatiata et insatiabilis fames una. |
| 18 | Insultant ei tragoediae antiquorum, eo quod angusta homini possessio fuit, quae deorum omnium domicilio sufficit. Sed tamen licet appetitus gloriae semper videatur in culpa, error eorum perniciosior est, qui vel sceleribus innotescere magni duxerunt. Pausanias cum Hermoclea percunctatus esset, quonam modo subito clarus posset evadere, atque is respondisset, si occidisset aliquem virum illustrem, futurum ut in gloriam eius id ipsum redundaret, continuo Philippum interemit, et quidem quod petierat assecutus est. |
| 19 | Nam et se parricidio notum posteris reddidit, et celebri supplicio patibuli cui affixus est, corona aurea, quam Myrtalis, quae et Olympias dicta est, capiti eius pendentis imposuit, nullum dante solatium. In vindictam tamen pudicitiae per iniuriam prostitutae Philippo non puniente, sed deridente iniuriam, potest, auctore Trogo, aliquatenus crimen sacrilegii excusari. Inventus est qui Dianae Ephesinae templum vellet incendere, ut pulcherrimo opere consumpto, nomen eius per totum terrarum orbem diffunderetur, furoremque suum detexit impositus eculeo: et nisi Theopompi magnae facundiae ingenium eum suis comprehendisset historiis, bene consuluerant Ephesii, decreto communi statuentes, ut teterrimi hominis memoria aboleretur silentio. |
| 20 | Simili quidem videntur gloriam affectare, imo maiori insania, qui non Ephesinae Dianae templum religiosis moribus excidendum, sed templum Spiritus sancti, homines totos, animas scilicet et corpora, ut per hoc hominibus innotescant, luxuriae vastant incendiis. Nam ab eo laudem appetunt, et plerumque assequuntur honorem, unde aequius fuerat ignominiam sustinere et poenam. |