Hrabanus Maurus, De clericorum institutione, LIBER TERTIUS., CAPUT XXXVII. De discretione dogmatum iuxta qualitatem auditorum.
| 1 | Hoc quoque nosse convenit unumquemque catholicum doctorem, quomodo sibi conciliet sui sermonis auditorem, ut dum sciat per supradictam rationem modos locutionum et species, bene dispensando fructus inveniat suae praedicationis et laudes. |
| 2 | Cum enim oratio in se exhibet perfectionem, necesse est ut perpendat auditorum qualitatem, quia, ut reverendae memoriae Gregorius Nazianzenus edocuit, non una eademque cunctis exhortatio congruit, quia nec cunctos par morum qualitas astringit. |
| 3 | Saepe namque alios offendunt quae aliis prosunt, quia plerumque herbae quae haec animalia nutriunt, alia occidunt; et lenis sibilus equos mitigat, catulos instigat; et medicamentum quod hunc morbum imminuit, alteri vires iniungit; et panis qui vitam fortium roborat, parvulorum necat. |
| 4 | Pro qualitate ergo audientium, formari debet sermo doctorum, ut per singula singulis congruat, et a communis aedificationis arte nunquam recedat. |
| 5 | Quid enim sunt intentae mentes auditorum, nisi, ut ita dixerim, quaedam in cithara tensiones stratae chordarum? quas artifex tangendo, ut non sibimetipsis dissimile canticum faciant, dissimiliter pulsat, et idcirco chordae consonam modulationem reddunt, quia uno quidem plectro, sed non uno impulsu feriuntur. |
| 6 | Unde et doctor quisque ut in una cunctos virtute charitatis aedificet, examinata doctrina non una eadem exhortatione corda audientium tangere debet. (Greg., pastoralis curae lib. III.) Aliter namque admonendi sunt viri, aliter feminae, quia illis secundum sexum suum gravia, istis vero iniungenda sunt leviora: ut illos magna exerceant, istas vero levia demulcendo convertant. |
| 7 | Aliter iuvenes, atque aliter senes: quia illos plerumque severitas commonitionis ad perfectum dirigit; istos vero ad meliora opera deprecatio blanda componit. |
| 8 | Aliter inopes, atque aliter locupletes: illis namque conferre consolationis solatium contra tribulationem; istis vero inferre metum contra elationem debemus. |
| 9 | Plerumque tamen habitum personarum permutat qualitas morum, ut sit dives humilis, pauper elatus. |
| 10 | Unde mox praedicantis lingua cum audientis debet vita componi, ut tanto districtius in paupere elationem feriat, quanto eum nec illata paupertas inclinat; et tanto lenius humilitatem divitum mulceat, quanto eos nec abundantia quae sublevat, exaltat. |
| 11 | Aliter admonendi sunt laeti, atque aliter tristes: laetis videlicet inferenda sunt tristitia quae sequuntur ex supplicio; tristibus vero inferenda sunt laeta quae promittuntur ex regno. |
| 12 | Aliter subditi atque aliter praelati: illos ne subiectio conterat, istos ne locus superior extollat; illi ne minus impleant quam iubentur, isti ne plus iusto iubeant quam compleantur. |
| 13 | Aliter servi, atque aliter domini: servi quidem ut semper humilitatem conditionis aspiciant; domini vero ut naturae suae qua aequaliter sunt cum servis conditi, memoriam non amittant; isti admonendi sunt ut sciant se servos esse dominorum, illi admonendi sunt ut cognoscant se conservos esse servorum. |
| 14 | Aliter admonendi sunt sapientes huius saeculi, atque aliter hebetes: sapientes quippe admonendi sunt ut non omittant scire quae sciunt, hebetes quoque ut appetant scire quae nesciunt; illi ut stultam sapientiam deserant et sapientiam Dei non stultam discant, isti vero ut ab ea quae putatur stultitia, ad veram sapientiam vicinius currant. |
| 15 | Aliter impudentes admonendi sunt, atque aliter verecundi; illos namque ab impudicitiae vitio non nisi increpatio dura compescit, istos autem plerumque ad melius exhortatio modesta componit; illi se delinquere nesciunt nisi etiam a pluribus increpentur, istis plerumque ad conversionem sufficit, quia eis doctor mala sua saltem leniter ad memoriam reducit. |
| 16 | Aliter admonendi sunt protervi, atque aliter pusillanimes. |
| 17 | Illi enim dum valde de se praesumunt, exprobrando caeteros dedignantur; isti autem dum nimis infirmitatis suae sunt conscii, plerumque in desperationem cadunt. |
| 18 | Aliter admonendi sunt impatientes, atque aliter patientes: dicendum namque est impatientibus quia dum frenare spiritum negligunt, per multa etiam quae non appetunt, iniquitatum abrupta rapiuntur, quia videlicet mentem impellit furor quo non trahit desiderium, et agit commota velut nesciens, unde post doleat sciens. |
| 19 | Dicendum itaque est patientibus, ut studeant diligere quos sibi necesse est tolerare: ne si patientiam dilectio non sequatur, in deteriorem culpam odii virtus ostensa vertatur. |
| 20 | Aliter admonendi benevoli, atque aliter invidi. |
| 21 | Admonendi namque sunt benevoli, ut sic alienis bonis gaudeant, quatenus habere propria concupiscant: sic proximorum facta diligendo laudent, ut ea etiam imitando multiplicent, quia nihil mercedis sibi agunt, si ea quae diligunt, in quantum possunt non imitantur. |
| 22 | Admonendi sunt invidi, ut perpendant quantae caecitatis et infelicitatis sunt, qui alieno profectu deficiunt, aliena exsultatione contabescunt; qui melioratione proximi deteriores sunt. |
| 23 | Aliter admonendi sunt simplices, atque aliter impuri. |
| 24 | Laudandi sunt simplices, ut studeant nunquam falsa dicere, sed admonendi sunt, ut noverint nonnunquam vera reticere, ut simplicitatis bono prudentiam adiungant, quatenus sic securitatem de simplicitate possideant, ut circumspectionem prudentiae non amittant. |
| 25 | At contra admonendi sunt impuri, ut quam gravis sit quem cum culpa sustinent, duplicitatis labor agnoscant. |
| 26 | Dum enim deprehendi metuunt, semper improbas defensiones quaerunt. |
| 27 | Aliter admonendi sunt incolumes, atque aliter aegri. |
| 28 | Admonendi sunt incolumes, ne opportunitatem salutis in perpetuum promerendae despiciant; ne placere Deo si cum possunt noluerint, cum voluerint sero non possint. |
| 29 | At contra admonendi sunt aegri, ut se filios Dei sentiant, quoniam illos disciplinae flagella castigant. |
| 30 | Nisi enim correctis haereditatem dare disponeret, erudire eos per molestias non curaret. |
| 31 | Aliter admonendi sunt qui flagella metuunt, et propterea innocenter vivunt; aliter qui sic in iniquitate duraverunt, ut neque per flagella corrigantur. |
| 32 | Dicendum namque est his qui propterea bona faciunt quia tormentorum mala metuunt, quia nullam spiritus libertatem tenent. |
| 33 | Namque nisi poenam non metuerent, culpam procul dubio perpetrarent. |
| 34 | Unde luce clarius constat, quia coram Deo innocentia amittitur, ante cuius oculos a desiderio peccatur. |
| 35 | Atque iniqui quos ab iniquitatibus, nec flagella compescunt, tanto acriore invectione feriendi sunt, quanto maiore insensibilitate duraverunt. |
| 36 | Aliter admonendi sunt nimis taciti, aliter multiloquio vacantes. |
| 37 | Insinuari namque nimis tacitis debet, quia dum quaedam vitia incaute fugiunt, occulte deterioribus implicentur. |
| 38 | Nam saepe linguam quia immoderatius frenant, in corde gravius multiloquium tolerant. |
| 39 | At contra admonendi sunt multiloquio vacantes, ut vigilanter inspiciant a quanto rectitudinis statu depereunt, dum per multiplicia verba dilabuntur. |
| 40 | Reliqua vide apud Gregorium loco quo supradictum est. |