Hrabanus Maurus, De Universo, 15, CAPUT VI. De diis gentium.
| 1 | Quos pagani deos asserunt, homines olim fuisse produntur, et pro uniuscuiusque vitae meritis coli apud suos post mortem coeperunt: ut apud Aegyptum Isis, apud Cretam Iovis, apud Mauros Iuba, apud Latinos Faunus, apud Romanos Quirinus. Eodem quoque modo apud Athenas Minerva, apud Samum Iuno, apud Paphos Venus, apud Lemnos Vulcanus, apud Naxos Liber, apud Delphos Apollo. In quorum etiam laudibus accesserunt et poetae, et compositis carminibus, in coelum eos sustulerunt. Nam quarumdam adinventiones artium reperisse dicuntur. Ut a Scolapio [Aesculapio] medicina, Vulcano fabrica. |
| 2 | Ab actibus autem vocantur, ut Mercurius, qui mercibus praeest, Liber a liberalitate. Fuerunt quidam viri fortes aut arbium conditores, quibus mortuis homines qui eos dilexerunt simulacra finxerunt, ut haberent aliquod ex imaginum contemplatione solatium: sed paulatim hunc errorem persuadentibus daemonibus ita in posteris irrepsisse constat, ut quos illi pro sola nominis memoria honoraverunt, successores deos existimarent atque colerent. |
| 3 | Simulacrorum usus exortus est, cum ex desiderio mortuorum constituerentur imagines vel effigies, tanquam in coelum receptis: pro quibus se in terris daemones colendi supposuerunt, et sibi sacrificari a deceptis et perditis persuaserunt. Simulacra a similitudine nuncupata, eo quod manu artificis ex lapide aliave materia eorum vultus imitantur, in quorum honore finguntur. |
| 4 | Ergo simulacra vel pro eo quod sunt similia, vel pro eo quod sint simulata atque conficta. Unde et falsa sunt. Et notandum quod Latinus sermo sit in Hebraeis. Apud eos enim idolum atque simulacrum selem dicitur. Iudaei dicunt quod Ismael primus simulacrum luto fecerit: gentiles autem primum Prometheum simulacra hominum de luto finxisse perhibent, ab eoque natam esse artem simulacra et statuas fingendi. |
| 5 | Unde et poetae ab eo homines primum factos esse confingunt figurate propter effigies. Apud Graecos autem Cecrops sub quo primum in arce oliva orta est, et Atheniensium urbs ex Minervae appellatione nomen sortita est. Hic primus omnium Iovem appellavit, simulacra reperit, aras statuit, victimas immolavit: nequaquam istius modi rebus in Graecia unquam visis. |
| 6 | Idololatria, idolorum servitus sive cultura interpretatur. Nam latreia Graece, Latine servitus dicitur, quae, quantum ad veram religionem attinet, non nisi uni et soli Deo debetur. Hanc sicut impia superbia sive hominum sive daemonum sibi exhiberi vel iubet vel cupit: ita pia humilitas vel hominum vel angelorum sanctorum sibi oblatam recusat, et cui debetur ostendit. |
| 7 | Idolum autem est simulacrum, quod humana effigie factum et consecratum est, iuxta vocabuli interpretationem. Eidos enim Graece sonat formam, et ab eo per diminutionem idolum deductum, aeque apud nos formulam facit. Igitur omnis forma vel formula idolum se dici exposcit. Inde idololatria omnis circa omne idolum famulatus et servitus. |
| 8 | Quidam vero Latini, ignorantes Graecam linguam, imperite idolum ex dolo dicunt sumpsisse nomen, quod diabolus creaturae cultum divini nominis invexit. Daemones a Graecis dictos aiunt, quasi daemonias [daimonias], id est, peritos ac rerum scios: praesciunt enim futura multa, unde solent responsa multa dare. Inest enim illis cognitio rerum, plusquam infirmitati humanae, partim subtilioris sensus acumine, partim experientia longissimae vitae, partim per Dei iussum angelica revelatione. Hi corporum aereorum natura vigent. Ante transgressionem quidem coelestia corpora gerebant: lapsi vero in aetheream qualitatem conversi sunt. |
| 9 | Nec aeris illius puriora spatia, sed ista caliginosa permissi sunt tenere, qui eis quasi carcer est usque ad tempus iudicii. Hi praevaricatores angeli, quorum diabolus princeps est. Diabolus Hebraice dicitur deorsum fluens, quia quietus in coeli culmine stare contempsit, sed superbiae pondere deorsum corruens cecidit. Graece enim diabolus criminator vocatur, quod vel crimina in quae ipse illicit ad Deum referat, vel quia electorum innocentiam criminibus fictis accusat. |
| 10 | Unde et in Apocalypsi voce angelica dicitur: Proiectus est accusator fratrum nostrorum, qui accusabat illos in conspectu Dei nostri die ac nocte [Apoc. XII]. Satanas in Latinum sonat adversarius sive transgressor. Ipse est enim adversarius, qui est veritatis inimicus, et semper sanctorum virtutibus contraire nititur. Ipse et transgressor, quia et praevaricator effectus. |
| 11 | In veritate qua conditus est, non stetit [Ioan. VIII]. Idem et tentator, quia tentandam iustorum innocentiam postulat, sicut in Iob scribitur. Antichristus appellatur, qui contra Christum venturus est: non quomodo quidam simplices intelligunt Antichristum ideo dictum quod ante Christum venturus sit, id est, post eum veniat Christus. Sed Antichristus Graece dicitur, quod Latine, contrarius Christo; anti enim Graece in Latinum contra significat. Christum enim se mentietur, dum venerit, et contra eum dimicabit, et adversabitur sacramentis Christi et veritati eius. |
| 12 | Nam et templum Ierosolymis reparare, et omnes veteris legis caeremonias restaurare tentabit. Sed et ille Antichristus est, qui negat esse Deum Christum: contrarius enim est Christo. Omnes enim, qui exeunt de Ecclesia, et ab unitate fidei praeciduntur, et ipsi Antichristi sunt. Bel idolum est Babylonicum, quod interpretatur vetus. Fuit enim hic Belus pater Nini, primus rex Assyriorum, quem quidam Saturnum appellant: quod nomen et apud Assyrios et apud Afros postea cultum est. Unde et lingua Punica Bal Deus dicitur. Apud Assyrios autem Bel vocatur, quadam sacrorum suorum ratione, et Saturnus et sol. |
| 13 | Beelphegor interpretatur idolum ignominiae. Idolum fuit Moab cognomento Baal super montem Phegor, quem Latini Priapum vocant deum hortorum. Fuit autem de Lampsaco civitate Hellesponti, de qua pulsus est, et propter virilis membri magnitudinem in numero deorum suorum eum Graeci transtulerunt, et in numen hortorum sacraverunt. |
| 14 | Unde et dicitur praeesse hortis propter eorum fecunditatem. Beelzebub idolum fuit Accaron, quod interpretatur vir muscarum: Zebub enim musca vocatur. Spurcissimum idolum ideo vir muscarum vocatum propter sordes idololatriae. Behemoth in Latinam linguam animal sonat, propter quod de excelsis at terrena cecidit, et pro merito suo, ut animal brutum, effectus sit. |
| 15 | Ipse est et Leviathan, id est, serpens de aquis: quia in huius saeculi mari volubili versatur astutia. Leviathan autem interpretatur additamentum eorum: quorum scilicet nisi hominum, quibus in paradiso semel culpam praevaricationis intulit, et hanc usque ad aeternam mortem quotidie persuadendo adiicit vel extendit. Quaedam nomina deorum suorum gentiles [per] vanas fabulas ad rationes physicas conantur traducere, eaque in causis elementorum composita esse interpretantur. Sed hoc a poetis totum fictum est, ut deos suos ornarent aliquibus figuris, quos perditos ac dedecoris infamia plenos fuisse, historiae confitentur: omnino enim fingendi locus vacat, ubi veritas cessat. Saturnus origo deorum et totius posteritatis a paganis designatur: hunc Latini a satu appellatum ferunt, quia ad ipsum satio omnium pertineat rerum; vel a temporis longitudine, quod saturetur annis. |
| 16 | Unde et eum Graeci Χρόνος nomen habere dicunt, id est tempus. Quod filios suos fertur devorasse, hoc est annos, quos tempus produxerit, in se revolvit; vel eo quod semina, unde oriuntur, redeunt. Hunc Coeli patris abscidisse genitalia dicunt: quia nihil in coelo de seminibus nascitur. Falcem tenet (inquiunt), propter agriculturam significandam; vel propter annos et tempora, quod in se redeant; vel propter sapientiam, quod intus acuta sit. |
| 17 | In aliquibus autem civitatibus Saturno liberos suos apud gentiles immolabant, quod Saturnum poetae liberos suos devorasse solitum tradiderunt. Iovis fertur a iuvando dictus, et Iupiter quasi iuvans pater, hoc est, omnibus praestans. Hunc et privato titulo Iovem optimum dixerunt, dum fuisset incestor in suis, impudicus in extraneis; quem modo taurum fingunt propter Europae raptum. |
| 18 | Fuit enim in navi, cuius insigne erat taurus: modo Danaes per imbrem aureum appetiisse concubitum, ubi intelligitur pudicitiam mulieris ab auro fuisse corruptam: modo in similitudinem aquilae, propter quod puerum ad stuprum rapuerit, modo serpentem, quia reptaverit: et cygnum, quia cantaverit. Et ideo non figurae istae sunt, sed plane de veritate scelera. |
| 19 | Unde erat turpe tales deos credi, quales homines esse non debent. Ianum dicunt, quasi mundi vel coeli vel mensium ianuam. Duas Iani facies faciunt propter orientem et occidentem: cum vero faciunt eum quadrifrontem, et Ianum geminum appellant, ad quatuor mundi partes hoc referunt, vel ad quatuor elementa sive tempora; sed dum hoc fingunt, non Deum, sed monstrum faciunt. |
| 20 | Neptunum aquas mundi praedicant: et dictus ab eis Neptunus, quasi nube tonans. Vulcanum volunt ignem esse, et dictus Vulcanus, quasi volans candor, vel quasi Volicanus, quod per aerem volet. Ignis enim e nubibus nascitur. Unde etiam Homerus dicit eum praecipitatum de aere in terras, quod omne fulmen de aere cadit. |
| 21 | Idcirco autem Vulcanus de femore Iovis fingitur natus, quod fulmina de imo aere nascuntur. Claudus dicitur Vulcanus, quia per naturam nunquam rectus est ignis, sed quasi claudus eiusmodi speciem motumque habet. Ideo autem in fabrorum fornace eumdem Vulcanum auctorem dicunt, quia sine igne nullum metalli genus fundi extendique potest. |
| 22 | Pluton Graece, Latine Diespiter vel Ditis pater: quem alii Orcum vocant, quasi receptorem mortuorum. Unde et orca nuncupatur vas quod recipit aquas. Ipse et Graece Charon. Liberum a liberamento appellatum volunt, quod quasi mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. Quod idem Liber muliebri et delicato corpore pingitur, dicunt mulieres ei attributas, et vinum propter excitandam libidinem. Unde et frons eius pampino cingitur, sed ideo coronam viteam et cornu habet, quia cum grate et moderate vinum bibitur, laetitiam praestat; cum ultra modum, excitat lites, id est, quasi cornua dat. |
| 23 | Idem autem et Lyaeus apo tou luein, quod multo vino membra solvantur. Iste et Graece Dionysos, a monte Indiae Niso, ubi dicitur esse nutritus. Caeterum est et Nisa civitas, in qua colitur idem Liber, unde Nisaeus dictus est. |
| 24 | Mercurium sermonem interpretantur. Nam ideo Mercurius, quasi medius currens, dicitur appellatus: quod sermo currat inter homines medius. Ideo et Hermes Graece, quod sermo vel interpretatio quae ad sermonem utique pertinet, hermeneia dicitur. Ideo et mercibus praeesse, quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. Qui ideo fingitur habere pennas, quia citius verba discurrunt: unde velox et errans inducitur. |
| 25 | Alas eius in capite et in pedibus significare volucrem fieri per aera sermonem. Nuntium dictum, quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur. Ideo autem furti magistrum dicunt, quia sermo animos audientium fallit. Virgam tenet, qua serpentes dividit, id est, venena: nam bellantes ac dissidentes interpretum oratione sedantur. |
| 26 | Unde secundum Livium legati pacis caduceatores dicuntur. Sicut enim per faeciales bella indicebantur, ita pax per caduceatores fiebat. Hermes autem dicitur Graece apo tes ermeneias, Latine interpres, qui ob virtutem, multarumque artium scientiam trimegistus, id est, ter maximus nominatus est. Cur autem eum capite canino fingunt, haec ratio dicitur, quod inter omnia animalia canis sagacissimum genus et perspicax habeatur. |
| 27 | Martem deum belli esse dicunt, et martem appellatum, quia per viros pugnatur, ut sit mars maris ars: licet et tria sint genera consuetudinum, scilicet Scytharum, ubi et feminae et viri in pugnam eunt; Amazonum, ubi solae feminae; Romanorum, aliarumque gentium, ubi soli mares. Item martem, quasi effectorem mortium. Nam a marte mors nuncupatur. Hunc et adulterum dicit, quia belligerantibus incertus eventus est. |
| 28 | Quod vero nudo pectore stat: ut bello se quisque sine formidine cordis obiiciat. Mars autem apud Graecos [Al., Thracas] Gradivus dicitur, eo quod in bello gradum inferant, qui pugnant; aut quod impigre gradiantur. |
| 29 | Herculem credebant deum virtutis: dicitur autem Hercoles Graece, quasi heris cleos, id est, litis gloriosus, ab heris, id est, lis, et cleos, gloria: vel quasi herocleos, quod Latine virorum fortium famam dicimus. Fuit autem (ut scribit Sextus Pompeius) agricola: ideoque Anchei regis stabulum stercoribus purgasse refertur, quia proprie agricolarum est stercorare agros. |
| 30 | Apollinem quamvis divinatorem et medicum appellent, ipsi tamen etiam solem dixerunt, quasi solum, ipsum Titan, quasi unum ex Titanis, qui adversum Iovem non fecit: ipsum Phoebum, quasi ephebum, hoc est, adolescentem, unde et sol puer pingitur, eo quod quotidie oriatur et nova luce nascatur. Pythium quoque Apollinem eumdem vocari aiunt a Pythone, immensae molis serpente, cuius non magis venena quam magnitudo terrebat. |
| 31 | Hunc Apollo sagittarum ictibus sternens nominis quoque spolia reportavit, ut Pythius vocaretur. Unde et ob insigne victoriae Pythia sacra celebranda constituit. Dianam quoque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem aiunt, unde et virginem volunt, quod via [virgo] nihil pariat: et ideo ambo sagittas hebere finguntur, quod ipsa duo sidera de coelo radios usque ad terras emittant. |
| 32 | Dianam autem vocatam, quasi duanam, quod luna die ac nocte appareat. Ipsam et Lucinam asseverant eo quod luceat: eamdem et Triviam, quod tribus fingatur figuris. De qua Virgilius: Tria virginis ora Dianae: quia eadem Luna, eadem Diana, eadem Proserpina vocatur. Sed cum luna fingitur, . . . . sublustri splendet amictu: Cum subcincta lucet calamos, Latonia virgo est: Cum subnixa sedet solio, Plutonia coniux. |
| 33 | Latonia autem Diana, eo quod Latoniae fuerit filia. |
| 34 | Cererem, id est terram, a creandis frugibus asserunt dictam, appellantes eam nominibus plurimis. Dicunt etiam eam et Opem, quod opere melior fiat terra; Proserpinam, quod ex ea proserpant fruges; Vestam, quod herbis vel variis vestita sit rebus, vel a vi sua stando. Eamdem et Tellurem et Matrem magnam fingunt turritam cum tympano et gallo et strepitu cymbalorum. |
| 35 | Matrem vocatam, quod plurima pariat: magnam, quod cibum gignat. Almam, quia universa animalia fructibus suis alit. Est enim alimentorum nutrix terra. Simulacrum eius cum clavi fingitur, quia tellus hieme clauditur, vere aperitur, ut fruges nascantur. Quod tympanum habet, significare volunt orbem terrae: quod curru vehi dicitur, quia ipsa est terra, quae pendet in aere: quod sustinetur rotis, quia mundus rotatur et volubilis est. |
| 36 | Leones illi subiiciunt mansuetos, ut ostendant nullum esse genus terrae tam ferum, quod non subiici possit aut superari ab ea. Quod in capite turritam gestat coronam, ostendit superpositas terrae civitates quasi insignitas turribus constare. Sedes finguntur circa eam, quod, cum omnia moveantur, ipsa non movetur. Corybantes eius ministri constrictis gladiis esse finguntur: ut significetur omnes pro terra sua debere pugnare. |
| 37 | Quod gallos huic deae, ut servirent, fecerunt: significant, qui semine indigeant, terram sequi oportere: in ea quippe omnia reperiri; quod se apud eam iactant, praecipitur (inquiunt) ut qui terram colunt, ne sedeant: semper enim esse, quod agant. Cymbalorum autem sonitus ferramentorum est crepitus in colendis agris, et ideo aere, quod terram antiqui aere colebant, priusquam ferrum esset inventum. |
| 38 | Eamdem Vestam et ignem esse perhibent, quia terram et ignem habere non dubium est, ut ex Aetna Vulcanoque datur intelligi; et ideo virginem dictant, quia ignis inviolabile sit elementum, nihilque nasci possit ex eo, quippe qui omnia quae arripuerit assumat [absumat]. Ovidius in Fastis: Nec tu aliud Vestam quam vivam intellige flammam. Nataque de flamma corpora nulla vides. |
| 39 | Propterea et virgines ei servire dicunt, eo quod sicut ex virgine, ita nihil ex igne nascatur. |
| 40 | Iunonem dicunt, quasi Ianonem, id est, ianuam pro purgationibus feminarum, eo quod quasi portas matrum natis, et naturas pandat nubentium maritis. Sed hoc philosophi. Poetae autem Iunonem Iovis asserunt sororem et coniugem; ignem et aerem Iovem; aquam et terram Iunonem interpretantur, quorum duorum permistione universa gignuntur; et sororem dicunt, quod mundi pars est; coniugem, quod commista coeat. |
| 41 | Unde et Virgilius: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit. . . . . Minerva apud Graecos Athene dicitur, id est, femina: apud Latinos autem Minervam vocatam, quasi deam et munus artium variarum. Hanc enim inventricem multorum ingeniorum perhibent: inde eam artem et rationem interpretantur, quia sine ratione nihil potest contineri; quae ratio, quia ex solo animo nascitur, animumque putant esse in capite et cerebro, ideo eam dicunt de capite Iovis esse natam, quia sensus sapientis, qui invenit omnia, in capite est. |
| 42 | In cuius pectore ideo caput Gorgonis fingitur, quod illic est omnis prudentia, quae confundit alios et imperitos et saxeos comprobat: quod et in antiquis imperatorum statuis cernimus in medio pectore loricae, propter insinuandam sapientiam et virtutem. Haec Minerva et Tritonia dicitur. Triton enim Africae palus est, circa quam fertur virginali apparuisse aetate: propter quod Tritonia nuncupata est: unde et tanto proclivius dea credita est, quanto minus origo eius innotuit. |
| 43 | Pallas autem dicta vel ab insula Pallene in Thracia, in qua nutrita est: vel apo tou pallein to doru, id est, ab hastae concussione: vel quod Pallantem gigantem occiderit. Venerem exinde dicunt nuncupatam, quod sine vi femina virgo esse non desinat: hanc Graeci affrodin [Aphroditen] vocant propter spumam sanguinis generantem. Affrodin [Aphros] enim Graece spuma vocatur. |
| 44 | Quod autem fingunt Saturnum Coelo patri genitalia abscidisse, et sanguinem fudisse in mare, atque eo spuma maris concreta Venus nata est: illud aiunt, quod coitus salsi humoris substantia est, et inde affrodin [Aphroditen] Venerem dici, quia coitus spuma est sanguinis, qui ex succo viscerum liquido salsoque constat. |
| 45 | Ideo autem Venerem Vulcani dicunt uxorem, quia venereum officium non sine calore consistit; unde est: Frigidus in Venerem senior. Nam quod Saturnus dicitur patri Coelo virilia amputasse, quae in mare cadentia Venerem creaverunt, id ideo fingitur, quia nisi humor de coelo in terram descenderit, nihil creatur. Cupidinem vocatum ferunt propter amorem. |
| 46 | Est enim daemon fornicationis, qui ideo alatus pingitur: quia nihil amantibus levius, nihil mutabilius invenitur. Puer pingitur, quia stultus est et irrationabilis amor. Sagittam et facem tenere fingitur: sagittam, quia amor cor vulnerat: facem, quia inflammat. Pan dicunt Graeci, Latini Silvanum deum rusticorum, quem in naturae similitudinem formaverunt: unde et pan dictus est, id est, omne: fingunt enim eum ex universali elementorum specie: habet enim cornua in similitudinem radiorum solis et lunae: distinctam maculis habet pellem propter coeli sidera. |
| 47 | Rubet enim facies ad similitudinem aetheris. Fistulam septem calamorum gestat propter harmoniam coeli, in qua septem sunt soni et septem discrimina vocum. Villosus est, quia tellus convestita est. A genibus pars eius inferior foeda est propter arbores et feras et pecudes. Caprinas ungulas habet, ut soliditatem terrae ostendat. Quem vocant rerum et totius naturae Deum. |
| 48 | Unde pan, quasi omnia, dicunt. Isis lingua Aegyptiorum terra appellatur, quam Isim volunt esse: fuit autem Isis regina Aegyptiorum, Inachi regis filia, quae de Graecia veniens Aegyptios litteras docuit, et terras colere instituit, propter quod et terram eius nomine appellaverunt. Serapis omnium maximus Aegyptiorum deus, ipse est Apis rex Argivorum, qui navibus transvectus in Aegyptum, cum ibidem mortuus fuisset, Serapis appellatus est: propterea quia arca, in qua mortuus ponitur, quam sarcophagum vocant, soros dicitur Graece, velut soros Apis, et ibi eum venerari sepultum coeperunt, priusquam templum eius esset instructum. |
| 49 | Sorapis primo, deinde una littera commutata, Serapis dictus est. Apis fuit apud Aegyptios taurus Serapi consecratus, et ab eo ita cognominatus, quem Aegyptus instar numinis colebat, eo quod de futuris daret quaedam manifesta signa. Apparebat enim in Memphis, quem centum antistites prosequebantur, et repente velut lymphatici praecinebant. Huius capitis imaginem sibi in eremo Iudaei fecerunt. Fauni a fando, velut apo telphanis [tes phones] dicti, quod voce, non signis, ostendere viderentur futura. |
| 50 | In lucis enim consulebantur a paganis, et responsa illis non signis, sed vocibus dabant. Genium autem dicunt, quod quasi vim habeat omnium rerum gignendarum, seu a gignendis liberis. Unde et geniales lecti dicebantur a gentibus, qui novo marito sternebantur. Haec et alia sunt gentilium fabulosa figmenta, quae interpretata sic habentur, ut ea non intellecta damnabiliter tamen adorentur. |
| 51 | Fatum autem dicunt esse, quidquid dii fantur, quidquid Iupiter fatur. A fando igitur fatum dicunt, id est, a loquendo, qui nisi hoc nomen iam in alia re soleret intelligi, quo corda hominum nolumus inclinare, rationabiliter possemus a fando fatum appellare: non enim abnuere possumus esse scriptum in litteris sanctis: Semel locutus est Deus, duo haec audivi, etc. [Psal. LXI]. Quod enim dictum est, semel locutus est: intelligitur immobiliter, hoc est, incommutabiliter est locutus, sicut novit incommutabiliter omnia, quae futura sunt, et ipse facturus est. |
| 52 | Tria autem fata fingunt in colo et fuso digitisque fila ex lana torquentibus propter tria tempora: praeteritum, quod in fuso iam netum atque involutum est: praesens, quod inter digitos nentis trahitur: futurum in lana, quae colo implicata est, et quod adhuc per digitos nentis ad fusum, tanquam praesens ad praeteritum, traiiciendum est. |
| 53 | Parcas dicunt cata antiphrasin appellatas, quod minime parcant, quas tres esse voluerunt: unam, quae vitam hominis ordiatur; alteram, quae contexat; tertiam, quae rumpat. Incipimus enim, cum nascimur: sumus, cum vivimus: desumus, cum interimus. Fortunam a fortuitis nomen habere dicunt, quasi deam quamdam res humanas variis casibus et fortuitis illudentem. |
| 54 | Unde et caecam appellant eo quod passim in quoslibet incurrens sine ullo examine meritorum et ad bonos et ad malos venit. Fatum autem a Fortuna separant, et Fortunam, quasi sit in his quae fortuito veniunt, nulla palam causa, Fatum vero appositum singulis et statutum aiunt. Aiunt et tres Furias feminas crinitas serpentibus propter tres affectus, quae in animis hominum multas perturbationes gignunt, et interdum cogunt delinquere, ut nec famae periculive respectum habere permittant. Ira, quae vindictam cupit: cupiditas, quae desiderat opes: libido, quae appetit voluptates. |
| 55 | Quae ideo Furiae appellantur, quod stimulis suis mentem feriant, et quietam esse non sinant. Nymphas deas aquarum putant dictas a nubibus: nam ex nubibus aquae, unde nomen derivatum; nymphas aquarum deas, quasi numina lympharum. Ipsas autem dicunt et Musas, quas et nymphas, Nec immerito: nam aquae motus musicen efficit. Nympharum apud gentiles varia sunt vocabula. |
| 56 | Nymphas quippe montium Oreades dicunt, silvarum Dryades, camporum Hamadryades, fontium Naiades, maris Nereides. Heroas dicunt a Iunone traxisse nomen: Graece enim Iuno Ere appellatur; et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulam Eros fuit nuncupatus: hoc velut mysticum significante fabula, quod aer Iunoni deputetur, ubi volunt heroas habitare, quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum, quasi aeroas, id est, viros aerios et coelo dignos propter sapientiam et fortitudinem. |
| 57 | Penates gentiles dicebant omnes deos, quos domi colebant: et penates dicti, quod essent in penetralibus, id est, in secretis. Hi dii quomodo vocabantur, vel quae nomina habuerint, ignoratur. Manes deos mortuorum dicunt, quorum potestatem inter lunam et terram asserunt: a quibus et mane dictum existimant, quos putant ab aere, qui manus, id est, rarus est: manes dictos, sive quia late manant per auras, sive quia mites sunt immanibus, contrario nomine hoc appellantur. |
| 58 | Apuleius autem ait eos cata antiphrasin dici manes, hoc est, mites ac modestos, cum sint terribiles et immanes, ut Parcas, ut Eumenides. Larvas ex hominibus factos daemones aiunt, quod meriti mali fuerint, quarum natura dicitur terrere parvulos, et in angulis garrire tenebrosis. Lamias, quas fabulae tradunt infantes corripere ac laniare solitas, a laniando specialiter dictas. Pilosi, qui Graece Panitae, Latine Incubi appellantur, sive Invi ab ineundo passim cum animalibus, unde et Incubi dicuntur ab incumbendo, hoc est, stuprando: saepe enim improbi existunt etiam mulieribus et earum peragunt concubitum, quos daemones Galli Dusios nuncupant, quod assidue hanc immunditiam peragunt. |
| 59 | Quem autem vulgo Incubonem vocant, hunc Romani Faunum ficarium dicunt. Ad quem Horatius dicit: Faune, Nympharum fugientum amator, Per meos fines et aprica rura Lenis incedas Sed falsis diis et figmentis hominum spretis, de quibus Psalmista ait: Omnes dii gentium daemonia; Dominus autem coelos fecit [Psal. XCV]; differentiam ipsius nominis patefaciamus. |
| 60 | Dii ergo gentium daemonia sunt, quae nulli praestant: sed in se credentes semper decipiunt, semper illudunt. Nam quamvis daemones Latine scientes vocentur, quasi daemonas [daimonias]: humano tamen sermone convicium est. Unde ita dicimus, quos exsecratione dignos iudicamus: non immerito, quoniam in illis vera scientia non est, qui Creatoris sui non secundant arbitrio: sic et sapientes philosophos dicimus. |
| 61 | Sed hos persequitur Apostolus definitiva sententia, dicens: Sapientia huius mundi stultitia est apud Deum [I Cor. III]. Unde necesse est ut hoc scientes pro non intelligentibus eos habeamus. Daemon igitur est a Deo quaedam, sicut et bonorum angelorum, excellens omnino creata substantia, quae propria faciente superbia eo usque pervenit, ut, naturali dignitate deposita, malis operibus semper insistat. |
| 62 | Tamen alibi scriptum est: Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos discernit [Psal. LXXXI]. Uno verbo Iesus Christus mirabili nobis brevitate declaratur. Ipse enim Deus stetit in synagoga, qui sedit ad dexteram Patris. Situs enim isti corporales sunt. Nam si maiestatem eius intendas, ubique totus, ubique plenus est. |
| 63 | Nec potest dici natura deitatis stare vel sedere, quia nulla loci determinatione concluditur. Sic enim de ipso et Ioannes Baptista dicit: Medius autem vestrum stat, quem vos non scitis [Ioan. I]. Addit et, deorum, ut evidentius de hominibus dictum adverteres, inter quos corporaliter habitasse cognoscitur Christus: sicut Ieremias propheta praedixit: Post haec in terris visus est et cum hominibus conversatus est (Bar. III). Nam hoc dictum de hominibus saepius invenimus. |
| 64 | Unde et ad Moysen dicit: Constitui te Deum Pharaoni [Exod. VII]; et inferius psalmus ipse dicturus est: Ego dixi: Dii estis et filii Excelsi omnes [Psal. LXXXI]. Sic enim et filios Dei homines vocamus. Quod si ad naturam deitatis referas, unum est Verbum, quod veraciter ac proprie sic debeat nuncupari. Dicimus nonnunquam abusive deos et superas potestates, sicut ait Apostolus: Et si sint, qui dicantur dii, sive in coelo sive in terra. Nobis autem unus est Deus Pater [I Cor. VIII]. Sequitur: In medio autem Deus discernit [Psal. LXXXI], id est, apostolos atque iustos, qui maiestatis eius monita fidemque secuti sunt. |
| 65 | Discernere enim ad praescientiam pertinet, intellectumque divinum, qui nos de massa peccati eripit et ad coelorum regna perducit. Unde et Apostolus dicit: Quis enim te discernit? [I Cor. IV.] |