Horatius, Sermones, 2, Sermo III
| 1 | 'Sic raro scribis, ut toto non quater anno |
| 2 | membranam poscas, scriptorum quaeque retexens, |
| 3 | iratus tibi, quod vini somnique benignus |
| 4 | nil dignum sermone canas. quid fiet? at ipsis |
| 5 | Saturnalibus huc fugisti sobrius. ergo |
| 6 | dic aliquid dignum promissis. incipe. nil est. |
| 7 | culpantur frustra calami inmeritusque laborat |
| 8 | iratis natus paries dis atque poetis. |
| 9 | atqui voltus erat multa et praeclara minantis, |
| 10 | si vacuum tepido cepisset villula tecto. |
| 11 | quorsum pertinuit stipare Platona Menandro? |
| 12 | Eupolin, Archilochum, comites educere tantos? |
| 13 | invidiam placare paras virtute relicta? |
| 14 | contemnere miser. vitanda est inproba Siren |
| 15 | desidia, aut quidquid vita meliore parasti |
| 16 | ponendum aequo animo.' 'di te, Damasippe, deaeque |
| 17 | verum ob consilium donent tonsore. sed unde |
| 18 | tam bene me nosti?' 'postquam omnis res mea Ianum |
| 19 | ad medium fracta est, aliena negotia curo |
| 20 | excussus propriis. olim nam quaerere amabam, |
| 21 | quo vafer ille pedes lavisset Sisyphus aere, |
| 22 | quid scalptum infabre, quid fusum durius esset. |
| 23 | callidus huic signo ponebam milia centum; |
| 24 | hortos egregiasque domos mercarier unus |
| 25 | cum lucro noram; unde frequentia Mercuriale |
| 26 | inposuere mihi cognomen compita.' 'novi |
| 27 | et miror morbi purgatum te illius. atqui |
| 28 | emovit veterem mire novus, ut solet, in cor |
| 29 | traiecto lateris miseri capitisve dolore, |
| 30 | ut lethargicus hic cum fit pugil et medicum urget. |
| 31 | dum nequid simile huic, esto ut libet.' 'o bone, ne te |
| 32 | frustrere: insanis et tu stultique prope omnes, |
| 33 | siquid Stertinius veri crepat, unde ego mira |
| 34 | descripsi docilis praecepta haec, tempore quo me |
| 35 | solatus iussit sapientem pascere barbam |
| 36 | atque a Fabricio non tristem ponte reverti. |
| 37 | nam male re gesta cum vellem mittere operto |
| 38 | me capite in flumen, dexter stetit et "cave faxis |
| 39 | te quicquam indignum. pudor" inquit "te malus angit, |
| 40 | insanos qui inter vereare insanus haberi. |
| 41 | primum nam inquiram, quid sit furere: hoc si erit in te |
| 42 | solo, nil verbi, pereas quin fortiter, addam. |
| 43 | quem mala stultitia et quemcumque inscitia veri |
| 44 | caecum agit, insanum Chrysippi porticus et grex |
| 45 | autumat. haec populos, haec magnos formula reges, |
| 46 | excepto sapiente, tenet. nunc accipe, quare |
| 47 | desipiant omnes aeque ac tu, qui tibi nomen |
| 48 | insano posuere. velut silvis, ubi passim |
| 49 | palantis error certo de tramite pellit, |
| 50 | ille sinistrorsum, hic dextrorsum abit, unus utrique |
| 51 | error, sed variis inludit partibus: hoc te |
| 52 | crede modo insanum, nihilo ut sapientior ille |
| 53 | qui te deridet caudam trahat. est genus unum |
| 54 | stultitiae nihilum metuenda timentis, ut ignis, |
| 55 | ut rupes fluviosque in campo obstare queratur; |
| 56 | alterum et huic varum et nihilo sapientius ignis |
| 57 | per medios fluviosque ruentis: clamet amica |
| 58 | mater, honesta soror cum cognatis, pater, uxor: |
| 59 | 'hic fossa est ingens, hic rupes maxima: serva!' |
| 60 | non magis audierit, quam Fufius ebrius olim, |
| 61 | cum Ilionam edormit, Catienis mille ducentis |
| 62 | 'mater, te appello' clamantibus. huic ego volgus |
| 63 | errori similem cunctum insanire docebo. |
| 64 | insanit veteres statuas Damasippus emendo: |
| 65 | integer est mentis Damasippi creditor? esto. |
| 66 | 'accipe quod numquam reddas mihi' si tibi dicam: |
| 67 | tune insanus eris, si acceperis, an magis excors |
| 68 | reiecta praeda, quam praesens Mercurius fert? |
| 69 | scribe decem a Nerio: non est satis; adde Cicutae |
| 70 | nodosi tabulas, centum, mille adde catenas: |
| 71 | effugiet tamen haec sceleratus vincula Proteus. |
| 72 | cum rapies in ius malis ridentem alienis, |
| 73 | fiet aper, modo avis, modo saxum et, cum volet, arbor |
| 74 | si male rem gerere insani est, contra bene sani: |
| 75 | putidius multo cerebrum est, mihi crede, Perelli |
| 76 | dictantis, quod tu numquam rescribere possis. |
| 77 | audire atque togam iubeo conponere, quisquis |
| 78 | ambitione mala aut argenti pallet amore, |
| 79 | quisquis luxuria tristive superstitione |
| 80 | aut alio mentis morbo calet: huc propius me, |
| 81 | dum doceo insanire omnis vos, ordine adite. |
| 82 | danda est ellebori multo pars maxima avaris: |
| 83 | nescio an Anticyram ratio illis destinet omnem. |
| 84 | heredes Staberi summam incidere sepulcro, |
| 85 | ni sic fecissent, gladiatorum dare centum |
| 86 | damnati populo paria atque epulum arbitrio Arri, |
| 87 | frumenti quantum metit Africa. 'sive ego prave |
| 88 | seu recte hoc volui, ne sis patruus mihi': credo, |
| 89 | hoc Staberi prudentem animum vidisse. quid ergo |
| 90 | sensit, cum summam patrimoni insculpere saxo |
| 91 | heredes voluit? quoad vixit, credidit ingens |
| 92 | pauperiem vitium et cavit nihil acrius, ut, si |
| 93 | forte minus locuples uno quadrante perisset, |
| 94 | ipse videretur sibi nequior. 'omnis enim res, |
| 95 | virtus, fama, decus, divina humanaque pulchris |
| 96 | divitiis parent; quas qui construxerit, ille |
| 97 | clarus erit, fortis, iustus.' 'sapiensne?' 'etiam, et rex |
| 98 | et quidquid volet. ' hoc veluti virtute paratum |
| 99 | speravit magnae laudi fore. quid simile isti |
| 100 | Graecus Aristippus? qui servos proicere aurum |
| 101 | in media iussit Libya, quia tardius irent |
| 102 | propter onus segnes. uter est insanior horum? |
| 103 | nil agit exemplum, litem quod lite resolvit. |
| 104 | siquis emat citharas, emptas conportet in unum, |
| 105 | nec studio citharae nec Musae deditus ulli, |
| 106 | si scalpra et formas non sutor, nautica vela |
| 107 | aversus mercaturis: delirus et amens |
| 108 | undique dicatur merito. qui discrepat istis, |
| 109 | qui nummos aurumque recondit, nescius uti |
| 110 | conpositis metuensque velut contingere sacrum? |
| 111 | siquis ad ingentem frumenti semper acervum |
| 112 | porrectus vigilet cum longo fuste neque illinc |
| 113 | audeat esuriens dominus contingere granum |
| 114 | ac potius foliis parcus vescatur amaris; |
| 115 | si positis intus Chii veterisque Falerni |
| 116 | mille cadis - nihil est: tercentum milibus, acre |
| 117 | potet acetum; age si et stramentis incubet unde- |
| 118 | octoginta annos natus, cui stragula vestis, |
| 119 | blattarum ac tinearum epulae, putrescat in arca: |
| 120 | nimirum insanus paucis videatur, eo quod |
| 121 | maxima pars hominum morbo iactatur eodem. |
| 122 | filius aut etiam haec libertus ut ebibat heres, |
| 123 | dis inimice senex custodis? ne tibi desit? |
| 124 | quantulum enim summae curtabit quisque dierum, |
| 125 | unguere si caules oleo meliore caputque |
| 126 | coeperis inpexa foedum porrigine? quare, |
| 127 | si quidvis satis est, peiuras, surripis, aufers |
| 128 | undique? tun sanus? populum si caedere saxis |
| 129 | incipias servosve tuos, quos aere pararis, |
| 130 | insanum te omnes pueri clamentque puellae; |
| 131 | cum laqueo uxorem interimis matremque veneno, |
| 132 | incolumi capite es? quid enim? neque tu hoc facis Argis |
| 133 | nec ferro ut demens genetricem occidis Orestes. |
| 134 | an tu reris eum occisa insanisse parente |
| 135 | ac non ante malis dementem actum Furiis quam |
| 136 | in matris iugulo ferrum tepefecit acutum? |
| 137 | quin, ex quo est habitus male tutae mentis Orestes, |
| 138 | nil sane fecit quod tu reprehendere possis: |
| 139 | non Pyladen ferro violare aususve sororem |
| 140 | Electran, tantum maledicit utrique vocando |
| 141 | hanc Furiam, hunc aliud, iussit quod splendida bilis. |
| 142 | pauper Opimius argenti positi intus et auri, |
| 143 | qui Veientanum festis potare diebus |
| 144 | Campana solitus trulla vappamque profestis, |
| 145 | quondam lethargo grandi est oppressus, ut heres |
| 146 | iam circum loculos et clavis laetus ovansque |
| 147 | curreret. hunc medicus multum celer atque fidelis |
| 148 | excitat hoc pacto: mensam poni iubet atque |
| 149 | effundi saccos nummorum, accedere pluris |
| 150 | ad numerandum: hominem sic erigit; addit et illud: |
| 151 | 'ni tua custodis, avidus iam haec auferet heres.' |
| 152 | 'men vivo?' 'ut vivas igitur, vigila. hoc age.' 'quid vis?' |
| 153 | 'deficient inopem venae te, ni cibus atque |
| 154 | ingens accedit stomacho fultura ruenti. |
| 155 | tu cessas? agedum sume hoc tisanarium oryzae.' |
| 156 | 'quanti emptae?' 'parvo.' 'quanti ergo?' 'octussibus.' 'eheu, |
| 157 | quid refert, morbo an furtis pereamque rapinis?' |
| 158 | quisnam igitur sanus? qui non stultus. quid avarus? |
| 159 | stultus et insanus. quid, siquis non sit avarus, |
| 160 | continuo sanus? minime. cur, Stoice? dicam. |
| 161 | 'non est cardiacus' Craterum dixisse putato |
| 162 | 'hic aeger'. recte est igitur surgetque? negabit. |
| 163 | [quod latus aut renes morbo temptentur acuto] |
| 164 | non est periurus neque sordidus: inmolet aequis |
| 165 | hic porcum Laribus; verum ambitiosus et audax: |
| 166 | naviget Anticyram. quid enim differt, barathrone |
| 167 | dones quidquid habes an numquam utare paratis? |
| 168 | Servius Oppidius Canusi duo praedia, dives |
| 169 | antiquo censu, gnatis divisse duobus |
| 170 | fertur et hoc moriens pueris dixisse vocatis |
| 171 | ad lectum: 'postquam te talos, Aule, nucesque |
| 172 | ferre sinu laxo, donare et ludere vidi, |
| 173 | te, Tiberi, numerare, cavis abscondere tristem, |
| 174 | extimui, ne vos ageret vesania discors, |
| 175 | tu Nomentanum, tu ne sequerere Cicutam. |
| 176 | quare per divos oratus uterque Penatis |
| 177 | tu cave ne minuas, tu ne maius facias id |
| 178 | quod satis esse putat pater et natura coercet. |
| 179 | praeterea ne vos titillet gloria, iure |
| 180 | iurando obstringam ambo: uter aedilis fueritve |
| 181 | vestrum praetor, is intestabilis et sacer esto.' |
| 182 | in cicere atque faba bona tu perdasque lupinis, |
| 183 | latus ut in circo spatiere et aeneus ut stes, |
| 184 | nudus agris, nudus nummis, insane, paternis; |
| 185 | scilicet ut plausus quos fert Agrippa feras tu, |
| 186 | astuta ingenuum volpes imitata leonem? |
| 187 | nequis humasse velit Aiacem, Atrida, vetas cur? |
| 188 | 'rex sum - ' nil ultra quaero plebeius. ' - et aequam |
| 189 | rem imperito, ac sicui videor non iustus, inulto |
| 190 | dicere quod sentit permitto. ' maxime regum, |
| 191 | di tibi dent capta classem redducere Troia. |
| 192 | ergo consulere et mox respondere licebit? |
| 193 | 'consule.' cur Aiax, heros ab Achille secundus, |
| 194 | putescit, totiens servatis clarus Achivis, |
| 195 | gaudeat ut populus Priami Priamusque inhumato, |
| 196 | per quem tot iuvenes patrio caruere sepulcro? |
| 197 | 'mille ovium insanus morti dedit, inclitum Ulixen |
| 198 | et Menelaum una mecum se occidere clamans.' |
| 199 | tu cum pro vitula statuis dulcem Aulide natam |
| 200 | ante aras spargisque mola caput, inprobe, salsa, |
| 201 | rectum animi servas? 'quorsum? ' insanus quid enim Aiax |
| 202 | fecit? cum stravit ferro pecus, abstinuit vim |
| 203 | uxore et gnato; mala multa precatus Atridis |
| 204 | non ille aut Teucrum aut ipsum violavit Ulixen. |
| 205 | 'verum ego, ut haerentis adverso litore navis |
| 206 | eriperem, prudens placavi sanguine divos.' |
| 207 | nempe tuo, furiose? 'meo, sed non furiosus.' |
| 208 | qui species alias veris scelerisque tumultu |
| 209 | permixtas capiet, commotus habebitur atque |
| 210 | stultitiane erret nihilum distabit an ira. |
| 211 | Aiax inmeritos cum occidit desipit agnos: |
| 212 | cum prudens scelus ob titulos admittis inanis, |
| 213 | stas animo et purum est vitio tibi cum tumidum est cor? |
| 214 | siquis lectica nitidam gestare amet agnam, |
| 215 | huic vestem ut gnatae, paret ancillas, paret aurum, |
| 216 | Rufam aut Pusillam appellet fortique marito |
| 217 | destinet uxorem: interdicto huic omne adimat ius |
| 218 | praetor et ad sanos abeat tutela propinquos. |
| 219 | quid, siquis gnatam pro muta devovet agna, |
| 220 | integer est animi? ne dixeris. ergo ubi prava |
| 221 | stultitia, hic summa est insania; qui sceleratus, |
| 222 | et furiosus erit; quem cepit vitrea fama, |
| 223 | hunc circumtonuit gaudens Bellona cruentis. |
| 224 | nunc age luxuriam et Nomentanum arripe mecum. |
| 225 | vincet enim stultos ratio insanire nepotes. |
| 226 | hic simul accepit patrimoni mille talenta, |
| 227 | edicit, piscator uti, pomarius, auceps, |
| 228 | unguentarius ac Tusci turba inpia vici, |
| 229 | cum scurris fartor, cum Velabro omne macellum |
| 230 | mane domum veniant. quid tum? venere frequentes, |
| 231 | verba facit leno: 'quidquid mihi, quidquid et horum |
| 232 | cuique domi est, id crede tuum et vel nunc pete vel cras.' |
| 233 | accipe quid contra haec iuvenis responderit aequus. |
| 234 | 'in nive Lucana dormis ocreatus, ut aprum |
| 235 | cenem ego; tu piscis hiberno ex aequore verris. |
| 236 | segnis ego, indignus qui tantum possideam; aufer, |
| 237 | sume tibi deciens; tibi tantundem; tibi triplex, |
| 238 | unde uxor media currit de nocte vocata.' |
| 239 | filius Aesopi detractam ex aure Metellae, |
| 240 | scilicet ut deciens solidum absorberet, aceto |
| 241 | diluit insignem bacam: qui sanior ac si |
| 242 | illud idem in rapidum flumen iaceretve cloacam? |
| 243 | Quinti progenies Arri, par nobile fratrum |
| 244 | nequitia et nugis pravorum et amore gemellum |
| 245 | luscinias soliti inpenso prandere coemptas, |
| 246 | quorsum abeant? sani ut creta, an carbone notati? |
| 247 | aedificare casas, plostello adiungere muris, |
| 248 | ludere par inpar, equitare in harundine longa |
| 249 | siquem delectet barbatum, amentia verset. |
| 250 | si puerilius his ratio esse evincet amare |
| 251 | nec quicquam differre, utrumne in pulvere, trimus |
| 252 | quale prius, ludas opus, an meretricis amore |
| 253 | sollicitus plores: quaero, faciasne quod olim |
| 254 | mutatus Polemon? ponas insignia morbi, |
| 255 | fasciolas, cubital, focalia, potus ut ille |
| 256 | dicitur ex collo furtim carpsisse coronas, |
| 257 | postquam est inpransi correptus voce magistri? |
| 258 | porrigis irato puero cum poma, recusat; |
| 259 | 'sume, catelle': negat; si non des, optet. amator |
| 260 | exclusus qui distat, agit ubi secum, eat an non, |
| 261 | quo rediturus erat non arcessitus, et haeret |
| 262 | invisis foribus? 'nec nunc, cum me vocet ultro, |
| 263 | accedam? an potius mediter finire dolores? |
| 264 | exclusit; revocat: redeam? non, si obsecret. ' ecce |
| 265 | servos, non paulo sapientior 'o ere, quae res |
| 266 | nec modum habet neque consilium, ratione modoque |
| 267 | tractari non volt. in amore haec sunt mala, bellum, |
| 268 | pax rursum: haec siquis tempestatis prope ritu |
| 269 | mobilia et caeca fluitantia sorte laboret |
| 270 | reddere certa sibi, nihilo plus explicet ac si |
| 271 | insanire paret certa ratione modoque.' |
| 272 | quid? cum Picenis excerpens semina pomis |
| 273 | gaudes, si cameram percusti forte, penes te es? |
| 274 | quid? cum balba feris annoso verba palato, |
| 275 | aedificante casas qui sanior? adde cruorem |
| 276 | stultitiae atque ignem gladio scrutare. modo, inquam. |
| 277 | Hellade percussa Marius cum praecipitat se, |
| 278 | cerritus fuit? an commotae crimine mentis |
| 279 | absolves hominem et sceleris damnabis eundem |
| 280 | ex more inponens cognata vocabula rebus? |
| 281 | libertinus erat, qui circum compita siccus |
| 282 | lautis mane senex manibus currebat et 'unum', |
| 283 | - 'quid tam magnum? ' addens - , 'unum me surpite morti! |
| 284 | dis etenim facile est' orabat, sanus utrisque |
| 285 | auribus atque oculis; mentem, nisi litigiosus, |
| 286 | exciperet dominus, cum venderet. hoc quoque volgus |
| 287 | Chrysippus ponit fecunda in gente Meneni. |
| 288 | 'Iuppiter, ingentis qui das adimisque dolores,' |
| 289 | mater ait pueri mensis iam quinque cubantis, |
| 290 | 'frigida si puerum quartana reliquerit, illo |
| 291 | mane die, quo tu indicis ieiunia, nudus |
| 292 | in Tiberi stabit. ' casus medicusve levarit |
| 293 | aegrum ex praecipiti: mater delira necabit |
| 294 | in gelida fixum ripa febrimque reducet, |
| 295 | quone malo mentem concussa? timore deorum." |
| 296 | haec mihi Stertinius, sapientum octavos, amico |
| 297 | arma dedit, posthac ne conpellarer inultus. |
| 298 | dixerit insanum qui me, totidem audiet atque |
| 299 | respicere ignoto discet pendentia tergo.' |
| 300 | 'Stoice, post damnum sic vendas omnia pluris, |
| 301 | qua me stultitia, quoniam non est genus unum, |
| 302 | insanire putas? ego nam videor mihi sanus.' |
| 303 | 'quid, caput abscissum manibus cum portat Agaue |
| 304 | gnati infelicis, sibi tunc furiosa videtur?' |
| 305 | 'stultum me fateor - liceat concedere veris - |
| 306 | atque etiam insanum; tantum hoc edissere, quo me |
| 307 | aegrotare putes animi vitio.' 'accipe: primum |
| 308 | aedificas, hoc est longos imitaris, ab imo |
| 309 | ad summum totus moduli bipedalis, et idem |
| 310 | corpore maiorem rides Turbonis in armis |
| 311 | spiritum et incessum: qui ridiculus minus illo? |
| 312 | an, quodcumque facit Maecenas, te quoque verum est, |
| 313 | tanto dissimilem et tanto certare minorem? |
| 314 | absentis ranae pullis vituli pede pressis |
| 315 | unus ubi effugit, matri denarrat, ut ingens |
| 316 | belva cognatos eliserit: illa rogare, |
| 317 | quantane? num tantum, sufflans se, magna fuisset? |
| 318 | 'maior dimidio.' 'num tanto? ' cum magis atque |
| 319 | se magis inflaret, 'non, si te ruperis, ' inquit, |
| 320 | 'par eris. ' haec a te non multum abludit imago. |
| 321 | adde poemata nunc, hoc est, oleum adde camino, |
| 322 | quae siquis sanus fecit, sanus facis et tu. |
| 323 | non dico horrendam rabiem -' 'iam desine.' ' - cultum |
| 324 | maiorem censu -' 'teneas, Damasippe, tuis te.' |
| 325 | ' - mille puellarum, puerorum mille furores - ' |
| 326 | 'o maior tandem parcas, insane, minori. ' |