Freculphus Lexoviensis, Chronica, 2, 3, CAPUT XIV. De Diocletiano principe, et Maximiano et caeteris Caesaribus, quos ipse creaverat; et de eorum praeliis, et persecutionibus Christianorum.
| 1 | Diocletianus tricesimus tertius ab Augusto, Dalmata Anuli senatoris libertus, matre pariter atque oppido nomine Diocles. Quorum vocabulis, donec imperium sumeret, Diocles appellatus: ubi orbis Romani potentiam cepit, Graium nomen in Romanum morem convertit. Imperavit annis viginti, statimque ut potestatis copiam habuit, Aprum, interfectorem Numeriani, manu sua interfecit. |
| 2 | Carinum deinde, quem Carus Caesarem in Dalmatia reliquerat, flagitiose viventem difficillimo bello et maximo labore superavit. Dehinc cum in Gallia Amandus et Helianus collecta rusticorum manu, quos Vacandas vocabant, perniciosos tumultus excitassent, Maximianum cognomento Herculium Caesarem fecit. Quem misit in Gallias: qui facile agrestium hominum imperitam et confusam manum militari virtute compescuit. |
| 3 | Deinde Carausius quidam genere infimus, sed consilio et manu promptus, cum ad observanda Oceani littora, quae tunc Franci et Saxones infestabant, positus, plus in perniciem quam in provectum reipublicae ageret, ereptam praedonibus praedam, nulla ex parte restituendo dominis, sed soli sibi vindicando, accendit suspicionem, quia ipsos quoque hostes ad incursandos fines artifici negligentia permitteret; quamobrem a Maximiano iussus occidi, purpuram sumpsit, ac Britannias occupavit. |
| 4 | Igitur per omnes Romani imperii fines, subitarum turbationum fragores concrepuerunt, Carausio in Britannia rebellante, Achilleo in Aegypto, cum et Aphricam Quinquegentiani infestarent, Narseus etiam rex Persarum Orientem bello premeret. Hoc periculo Diocletianus permotus, Maximianum Herculium ex Caesare fecit Augustum; Constantium vero et Maximianum Galerium Caesares legit, Constantius Maximiani Herculii privignam Theodoram accepit uxorem: ex qua sex filios fratres Constantini sustulit. |
| 5 | Constantinum vero filium ex Helena habuit concubina. Carausius, Britannia sibi per septem annos fortissime vindicata ac retenta, tandem fraude Adlecti socii sui interfectus est. Adlectus postea ereptam Carausio insulam, et per triennium tenuit: quem Asclepiodotus praefectus praetorio pressit, Britanniamque post decem annos recepit. Constantius vero Caesar in Gallia primo bello ab Alamannis profligato exercitu suo, vix ipse subreptus est: secundo autem secuta est satis secunda victoria. |
| 6 | Nam paucis horis sexaginta millia Alamannorum caesa feruntur. At Maximianus Augustus Quinquegentianos in Africa domuit. Porro autem Diocletianus Achilleum obsessum per octo menses, apud Alexandriam cepit et interfecit. Sed immoderate victoria usus, Alexandriam direptioni dedit, Aegyptum totam proscriptionibus caedibusque foedavit. Praeterea Galerius Maximianus cum duobus iam praeliis adversus Narseum conflixisset, tertio inter Gallinicum et Charras congressus et victus, amissis copiis ad Diocletianum refugit. |
| 7 | A quo arrogantissime exceptus, ita ut per aliquot millia passuum purpuratus ante vehiculum eius cucurrisse referatur. Verumtamen hac contumelia confusus, ad virtutem usus est ea, per quam detrita rubigine aciem mentis exacuit. Itaque mox per Illyricum et Mesiam, undique copias contraxit, raptimque in hostem reversus, Narseum magnis consiliis viribusque superavit. |
| 8 | Exstinctis Persarum copiis, ipsoque Narseo in fugam acto castra eius invasit, uxores, sorores, liberosque cepit, immensam vim gazae Persicae diripuit, captivos quamplurimos Persarum nobilium abduxit. Reversus in Mesopotamiam, a Diocletiano plurimo honore susceptus est. Postea per eosdem duces strenue adversus Carpas Basternasque pugnatum est. |
| 9 | Sarmatas deinde vicerunt: quorum copiosissimam captivam multitudinem, per Romanorum finium dispersere praesidia. Interea Diocletianus in Oriente, Maximianus Herculius in Occidente, vastari ecclesias, affligi interficique Christianos, decimo post Neronem loco, praeceperunt: quae persecutio omnibus fere anteactis, diuturnior atque immanior fuit. |
| 10 | Nam per decem annos incendiis ecclesiarum, proscriptionibus innocentum, caedibus martyrum incessabiliter acta est. Sequitur terrae motus in Syria, ex qua apud Tyrum et Sidonem passim labentibus tectis, multa millia hominum prostrata sunt. Secundo persecutionis anno, Diocletianus ab invito exegit Maximiano, ut simul purpuram imperiumque deponerent, ac, iunioribus in rempublicam substitutis, ipsi in privato otio consenescerent. |
| 11 | Itaque sub una die Diocletianus apud Nicomediam, Maximianus apud Mediolanum potestatem imperii simul cultumque deposuerunt. Igitur Diocletianus in propriis agris consenuit. Qui dum ab Herculio atque Galerio ad recipiendum imperium rogaretur, tanquam pestem aliquam detestans, in hunc modum respondit: Utinam Salone possetis visere olera nostris manibus instituta, profecto nunquam istud tentandum negotium iudicaretis. Tandem Constantinum ac Licinium veritus, quasi partibus Maximini et Maxentii favissent, per formidinem veneno hausto interiit. |