Alcuinus, De rhetorica et virtutibus, DE ELOCUTIONE.
| 1 | CAR. Iam nunc nos ordo disputationis ad elocutionis deduxit inquisitionem, quae magnam causae affert venustatem et rhetori dignitatem. |
| 2 | Nec te ab huius tam facile excusas responsis, quam [Al., quae] ex dispositionis praeceptis [te] eruisti. |
| 3 | - ALB. Non [me] excuso, sed tuas, domine mi rex, licet tardo pede, non tamen tarda voluntate, sequar interrogationes. |
| 4 | - CAR. Primo, qualis esse debeat elocutio, aperi. |
| 5 | - ALB. Facunda debet esse et aperta. |
| 6 | - CAR. Quomodo aperta? - ALB. Aperta erit, si utaris significantibus et propriis verbis, et usitatis sine ambiguo, non nimis procul ductis translationibus, nec interposito hyperbato [Mss., hyperbaton]? CAR. Quomodo facunda? - ALB. Facunda erit, si grammaticae regulas servet, et auctoritate veterum fulciatur. |
| 7 | - CAR. Qualiter ad auctoritatem priscorum potest oratio nostra pervenire? - ALB. Legendi sunt auctorum libri, eorumque bene dicta memoriae commendanda [quorum sermone assuefacti qui erunt, ne cupientes quidem poterunt loqui, nisi ornate]. |
| 8 | Neque tamen [Al., enim] utendum erit priscis verbis, quibus iam consuetudo nostra non utitur, nisi raro, ornandi causa et parce; sed tamen usitatis plus ornatur eloquentia. |
| 9 | CAR. An magis ornatur in singulis verbis, vel in coniunctione verborum eloquentia? - ALB. Utrumque. |
| 10 | Nam in singulis verbis, et in coniunctione verborum decus orationis constat. |
| 11 | CAR. Si in utrisque constat, de utrisque dic. |
| 12 | - ALB. In singulis verbis duo sunt quae orationem illustrant; aut si sit proprium verbum, aut si sit translatum. |
| 13 | In propriis illa laus est, ut abiecta et inconsueta fugiamus; electis et illustribus utamur, in quibus plenum quiddam et consonans inesse videatur, in quo consuetudo etiam bene loquendi valet plurimum. |
| 14 | In translatis patet ornatus, quem genuit necessitas, inopia coacta et angusta, post [autem] delectatio et iucunditas celebravit. |
| 15 | Num ut vestis repellendi frigoris causa primo reperta est, post adhiberi coacta est ad ornatum etiam corporis et dignitatem; sic verbis translativis instituta est inopiae [Al., inopia et] causa, deinde frequentata est delectatione et ornatu. |
| 16 | Nam gemmare vites, luxuriari messem, fluctuare segetes etiam rustici dicunt; quod enim declarari vix potest verbo proprio, id translato illustratur. |
| 17 | Ea tamen transferri oportet, quae faciunt rem clariorem; ut est: horrescit mare [et fervet aestu pelagus]. |
| 18 | Nonnunquam etiam brevitas translatione conficitur, ut, telum manu fugit; imprudentia enim teli missi propriis verbis exprimi brevius non posset; et quoniam summa haec laus est verborum translatorum, ut sensum aperiant [Mss., verbi translati. . . aperiat] CAR. An undecunque licet ducere translationem? - ALB. Nequaquam, sed tantum de honestis rebus. |
| 19 | Nam summopere fugienda est omnis turpitudo earum rerum, ad quas eorum animos qui audiunt trahet similitudo; ut dictum est: Morte Africani castratam rempublicam et stercus curiae. |
| 20 | In utroque deformis cogitatio similitudinis. |
| 21 | Item non sit maior translatio quam res postulet, ut, tempestas litis. |
| 22 | Aut contra minor, ut: [aer tonat], ceu aperto nare dormiens stertit. |
| 23 | Est quoque pulchra translatio per metonymiam, cum res per auctorem rei significatur, ut, pro bello Martem, pro frugibus Cererem. |
| 24 | Aut cum virtutes et vitia pro ipsis, in quibus sunt, appellamus, ut: In quam domum luxuries irrupit, aut avaritia penetravit. |
| 25 | Est et synecdochica translatio pulchra, cum ex parte totum aut ex toto partem significamus, ut pro tota domo tectum dicamus, aut pro undis mare. |
| 26 | CAR. Qualis oportet sit verborum coniunctio? - ALB. Decens et composita et compacta; ut nec sit hiulca vocalibus, ut: Placida aura adest. |
| 27 | Nec aspera consonantibus, ut: Multum ille luget. |
| 28 | Nec ab ultima syllaba prioris verbi sequens verbum incipiat, ut: Prima mater. |
| 29 | Nec prima cum ultima faciat obscoenitatem, ut: Numerum nunquam intellexi. |
| 30 | Cavendum quoque est, ne inania verba non rei gerendae [Mss., agendae], sed structurae tantummodo implendae causa proferantur. |
| 31 | Et ut ad summum veniam, sicut reliquarum rerum fundamentum est sapientia, ita et in eloquentia quoque. |
| 32 | Ut enim in vita, ita et in oratione nihil clarius [est], quam omnia sapienter fieri. |
| 33 | Quapropter oratori summopere praevidendum est, quid sibi deceat, et suae conveniat causae, non in sententiis solum, sed etiam in verbis. |
| 34 | Non enim omnis fortuna, non omnis honos, non omnis auctoritas, non omnis aetas; nec vero locus, [aut] tempus, aut auditor omnis eodem aut verborum genere tractandus est, aut sententiarum, semperque in omni parte orationis, ut vitae, quid deceat, est considerandum. |