| 1 | FR. Praepositio quid est? |
| 2 | - SAXO. Pars orationis indeclinabilis. |
| 3 | FR. Quid habet officii? |
| 4 | - SAXO. Ut aliis praeponatur partibus vel appositione, vel compositione. |
| 5 | FR. Appositione quomodo? |
| 6 | - SAXO. Quando foris apponitur dictioni; et hoc, nomine vel pronomine; casu accusativo vel ablativo, ut: ad hominem; vel, ab homine: ad illum, ab illo. |
| 7 | FR. Quomodo per compositionem? |
| 8 | - SAXO. Quando cum aliis partibus [componitur] in unam dictionem, ut nomine [Ms., nomini], per omnes casus: ut, indoctus, indocti, indocto, indoctum, indocte, ab indocto. |
| 9 | Pronomini non componitur. |
| 10 | Verbo componitur, ut, induco, expleo. |
| 11 | Participio per derivationem vel consequentiam compositorum verborum, ut, inducens, explens. |
| 12 | Adverbio quoque per compositionem iungitur, ut, perinde, abhinc, deinceps. Nam et [in] seipsa [Ms., in semetipsam] per compositionem nectitur, ut, imperitus [Ms., imperterritus]. |
| 13 | Loco etiam coniunctionis causalis [Edit., casualis] solet accipi, ut, per desidiam malitiae nascuntur, id est, causa desidiae; similiter propter et ob poni possunt. |
| 14 | FR. Si unquam supponuntur praepositiones? |
| 15 | - SAXO. Etiam, sed raro. |
| 16 | Et hoc euphoniae causa, id est, [bonae] sonoritatis, ut in pronominibus, mecum, tecum, secum, nobiscum, vobiscum. |
| 17 | Sed et poetica auctoritate in metris praepostere poni eas invenies, ut: Maria omnia circum, et ibi finalis syllaba acuitur, ne nomen putetur. |
| 18 | FR. Habent praepositiones accentus per se? |
| 19 | - SAXO. Habent acutum accentum in fine, tam apud Graecos, quam apud Latinos; qui tamen in gravem semper vertitur, quia praepositio ubique sequenti dictioni seu per appositionem, seu per compositionem adnectitur, et quasi una pars cum ea profertur. |
| 20 | Inveniuntur quoque praepositiones in media poni dictione, ut, qua de re, quam ob rem, qua in parte. |
| 21 | FR. An omnes praepositiones componuntur? |
| 22 | - SAXO. Quaedam sunt, ut nunquam componantur, ut, apud, erga, citra, circa, extra, infra, iuxta, pene [Al., pone], prope, secundum, ultra, supra, circiter. |
| 23 | Quaedam sunt quae nunquam separantur, ut, con, di, dis, re, se, an [Ms., am]. |
| 24 | Aliae pene omnes componuntur et separantur. |
| 25 | Et aliae sunt quae in compositione collisionem patiuntur a consequenti vocali, ut, coago, coarguo, coarto, coaequo. |
| 26 | Aliae sunt quae consonantem d pro sequenti vocali assumunt, ut, emo, redimo; ago, redigo; prodes, prodest. |
| 27 | Quaedam syncopam patiuntur, ut, supra pro supera, extra pro extera, infra pro infera. |
| 28 | Sed et diversis modis praepositiones in compositionibus alias partes corrumpunt, et ipsae corrumpuntur, quod saepius est, quam exemplis indigeat. |
| 29 | FR. Possuntne praepositiones in alias transire partes? |
| 30 | - SAXO. Possunt. |
| 31 | FR. Da exempla. |
| 32 | - SAXO. Post, praepositio est. |
| 33 | Virgilius (Georg. III, 213): Post montem oppositum; transit in adverbium. Idem (Aen. I, 140): Post mihi non simili poena commissa luetis. |
| 34 | Ante praepositio. Virg. (Georg. I, 125): Ante Iovem nulli subigebant arva coloni; transit in adverbium: Ante, et Trinacria tentandus remus in unda. |
| 35 | Sic supra, contra, prope, transeunt in adverbia. |
| 36 | FR. Si aliae partes in praepositiones transire possunt? |
| 37 | - SAXO. Possunt. |
| 38 | Nam adverbia saepe transeunt in praepositiones, ut: pridie Kalendas. |
| 39 | Pridie hoc loco praepositio est. |
| 40 | Subtractae quoque nominibus quibusdam loco adverbiorum faciunt nomina accipi, ut, domo venio, pro, a domo. |
| 41 | Et: domum eo, pro, ad domum. |
| 42 | FR. Separatae praepositiones quibus casibus iunguntur? |
| 43 | - SAXO. Accusativo et ablativo. |
| 44 | FR. Accusativi praepositiones quae sunt? |
| 45 | - SAXO. Monosyllabae hae: Ad, ob, per, post, cis, trans. |
| 46 | Dissyllabae: Apud, ante, citra, circa, erga, extra, inter, intra, iuxta, prope, pone, praeter, propter, ultra, usque, penes. |
| 47 | Trissyllabae: circiter, adversum, secundum. |
| 48 | FR. Num singulae certas habent significationes? |
| 49 | - SAXO. Non certas, sed diversas. |
| 50 | Sed longum est earum significationes explanare. |
| 51 | FR. Dic tamen, et quanta brevitate possis, succinge te [Al., succingere]. |
| 52 | - SAXO. Dicam. |
| 53 | Ad iuxta significat in compositione, vel appositione, ut, ad currum, pro, iuxta currum; ad Troiam, pro, iuxta Troiam. |
| 54 | Significat quoque contra; ad illum mihi pugna est, hoc est, contra illum. |
| 55 | Accipitur et pro usque: ad bellum Persicum, hoc est, usque bellum. |
| 56 | Ob et pro et contra et circum significat; ut: haudquaquam ob meritum, id est, pro merito. |
| 57 | Ob unius, contra unius: obambulo, circumambulo. |
| 58 | Per est et localis, ut: Per medium forum. |
| 59 | Est et temporalis, ut: Per medium diem. |
| 60 | Est et iurandi, ut: Per te, per qui te talem genuere parentes. |
| 61 | Adverbii quoque valde vim obtinet [Ms., continet]. |
| 62 | Terentius: Perscitus puer, id est, valde scitus. |
| 63 | Abnegationem quoque significat in compositione, ut, perfidus. |
| 64 | Post componitur et separatur, et locum significat. Virgilius (Georg. III, 213): Post montem oppositum. |
| 65 | Significat et tempus, ut, post multum tempus. |
| 66 | Cis localem habet significationem, ut, cis Alpinam Galliam. |
| 67 | Et pro ultra accipitur, ut, cis definitum tempus, hoc est, ultra. |
| 68 | Et ex eo, citra. |
| 69 | Trans componitur et separatur, ut, transfero, et trans Padum. |
| 70 | Et in compositione saepe n et s amittit, ut, traduco, trado, trano. |
| 71 | Et pro super ponitur; ut, transgressus, id est, supergressus. |
| 72 | Apud locum significat, ut, apud Numantiam. |
| 73 | Ante locum et tempus significat, ut, ante ianuam, ante annum. |
| 74 | Derivantur ex eo antiquus, antiquarius, nomina. |
| 75 | Citra pene eamdem significationem habet quam cis, nisi quod propriis nominibus cis, et appellativis citra, saepius praeponi solet: cis Rhenum; cis Alpes: citra forum. |
| 76 | Et a cis, citra derivatur; a citra, citer, citerior, citissimus. |
| 77 | Circa, loci et temporis, pro iuxta ponitur [Ms., positum invenitur], ut circa templum, et circa viginti annos. |
| 78 | Circum componitur et apponitur, ut, circumfero, circum mare. |
| 79 | Circiter ad tempus solum pertinet, ut, circiter Kalendas Ianuarias. |
| 80 | Erga non componitur, et affectum significat, ut, bonus est erga propinquos. |
| 81 | Contra separatur et componitur: contra adulterium, et contradico. |
| 82 | Extra apponitur, ut, extra me. |
| 83 | Inter, utrumque, ut, inter amicos, intervallum, interpres, cuius simplex in usu non est. |
| 84 | Et ab in inter et intra nascuntur; a sub subter, a pro propter, a cis citra, ab ex extra, a prae praeter. |
| 85 | Iuxta pro prope ponitur, ut, iuxta te, id est, prope te. |
| 86 | Secundum duas habet significationes: proximitatem et aemulationem: secundum eum sedeo, et secundum mores eius vivo. |
| 87 | Haec de praepositionibus accusativi casus, quae difficiliores videbantur, dicta tibi sufficiant. |
| 88 | FR. Sufficiunt. |
| 89 | Sed ad ablativum te totum fer. |
| 90 | - SAXO. Ablativi praepositiones monosyllabae hae sunt: A, ab, abs, e, ex, de, pro, prae, cum. |
| 91 | FR. Quare non addidisti, clam? |
| 92 | - SAXO. Quia magis adverbium est, qualitatem significans, [et] diminuitur contra praepositionum naturam; clam, clanculum. |
| 93 | Et sine casu proferri potest, ut, bona aperte facit, mala clam. |
| 94 | FR. Sequere caeteras. |
| 95 | - SAXO. Dissyllabae: coram, palam, sine, absque, tenus. |
| 96 | FR. Potestates singularum expone. |
| 97 | - SAXO. A et ab et abs et e et ex eamdem fere significationis vim habent. |
| 98 | Nam et locales, et temporales, et ordinales similiter inveniuntur, ut, est a domo, a die, a te; sic et caetera. |
| 99 | Sed a et e saepius consonantibus praeponuntur, ut, a templo, e culmine. |
| 100 | Alia utrumque et vocalibus et consonantibus, appositione et compositione iunguntur, ut, abito, ab illo, abduco, ab hora. |
| 101 | Et saepe b euphoniae causa in aliam mutabitur litteram; in r, ut, arripio; in u, ut, aufero; in s, ut, asporto. |
| 102 | Ex quoque pro extra poni invenitur, ut, excludo, pro extracludo: Exsul, [id est], extra solum. |
| 103 | Modo pro valde [adverbio], ut, excelsus, id est, valde celsus. |
| 104 | Modo privativum est vel intensivum vel perfectivum, ut, exstirpo, extendo, expleo. |
| 105 | E in compositione privativum est vel intensivum et pro extra accipitur, ut, enodes trunci, enarro, educo. |
| 106 | Derivatur ab abs, absque. |
| 107 | Nam que, quando vim et significationem coniunctionis non habet, syllaba est, non pars orationis, quomodo in ubique, undique, denique, itaque, utique, uterque, plerumque, et ideo accentum non mutant. |
| 108 | De prima syllaba additio syllabica est, non coniunctio, ut in pronomine ce et met, et te. |
| 109 | De memorativum est, et intensivum, et privativum: de homine, detraho, desum. |
| 110 | Pro in appositione et compositione localis [est] et temporalis: pro templo, provideo. |
| 111 | Et loco e et super, vel ante, vel ad vel in accipitur: Prominet, [pro eminet, vel pro] supereminet. |
| 112 | Pro curia signa sociis dare, id est, ante curiam. |
| 113 | Virgil. (Aen. V, 500): Tum validis flexos incurvant viribus arcus Pro se quisque viri, id est, ad suas vires. |
| 114 | Pro testimonio, id est, in testimonium. |
| 115 | Et pro interiectione accipitur, ut, proh dolor, et circumflectitur. |
| 116 | Prae in appositione vel compositione invenitur, et, ad vel ob vel super, vel valde vel ante significat. |
| 117 | Terent. |
| 118 | : Contempsi illum hic prae me, hoc est, ad comparationem mei. |
| 119 | Item: fit misera prae amore, id est, ob amorem. Praesideo [id est] supersedeo. |
| 120 | Praevalidus, valde validus. |
| 121 | Praedico, ante dico. |
| 122 | Cum praepositio est copulativa, ut, cum ducibus vado. |
| 123 | Et nunquam componitur, quia con in eius loco in compositione ponitur; ut, concurro, contraho. |
| 124 | Et sciendum est quod con et in tunc mutant n in m, quando b vel m vel p sequitur, ut, comburo, imbuo, comminus, immunis, compello, impello. |
| 125 | Tunc n convertunt in sequentes consonantes, quando l vel r sequitur, ut, collido, illido, corripio, irruo. |
| 126 | Cum quoque postponitur quibusdam pronominibus euphoniae causa, ut, mecum, tecum, secum, nobiscum, vobiscum, et antepenultima in his elevatur; aliis postposita acuitur, ut, quocum, quacum, quicum, quibuscum. |
| 127 | Coram ad personas pertinet, ut, coram me, te, se. |
| 128 | Palam ad omnia accipitur, ut, palam omnibus. |
| 129 | Sine et absque negativa sunt, ut, sine homine, et, absque homine. |
| 130 | Et sine anteposita gravatur, ut; sine timore. |
| 131 | Postposita acuitur, Virgil. (Aen. X, 31): Si sine pace tua. |
| 132 | Tenus postponitur, ut hactenus, et genitivo quoque iungitur, ut: . . . Crurum tenus a mento palearia pendent. |
| 133 | Ecce habes praepositiones. |
| 134 | FR. Habeo utcunque: sed non habeo utriusque casus quatuor communes. |
| 135 | - SAXO. Quid de illis quaeris, nisi quod Donatus dixit, quod accusativa sunt in et sub, dum ad locum ire aliquem: tum ablativum, cum in loco esse aliquem significant [Ms., significamus], ut, in urbem vado, in urbe sum. |
| 136 | Sub culmen eo, sub culmine sum. |
| 137 | FR. Hoc placet, sed plus quaero. |
| 138 | - SAXO. Quid a me quaeris, si tibi Donatus non sufficit? |
| 139 | FR. Non a te tanta quaesissem, si Donatus mihi suffecisset [Ms., sufficeret]. |
| 140 | - SAXO. Nam in, si pro contra vel ad: et sub, si pro ante vel pro per ponitur, accusativo iungitur, ut, in hostem, hoc est, contra hostem. |
| 141 | Et, in puppim rediere rates, pro: ad puppim. |
| 142 | Sub lucem exornant ( Al., exportans) calathis, pro, ante lucem. |
| 143 | Et: . . . . . . . Sub noctem cura recursat, pro, per noctem. |
| 144 | In modo in compositione privativum est, ut, iniustus, improbus: modo intensivum, ut, imprimo, incuso. |
| 145 | Sub est et localis, ut, subeo, subpono. |
| 146 | Est et diminutivum, ut, subrideo, id est, paululum rideo; subtristis. |
| 147 | Et in sequentem mutat b consonantem, si c, vel f, g, m, vel p sequitur, ut succumbo, suffero, suggero, submitto [Forte, summitto], suppono. |
| 148 | Super, si pro supra ponitur, accusativum est, ut, Saeva sedens super arma, id est, supra. |
| 149 | Si de vel in significat, ablativum est, ut: Multa super Priamo rogitans. |
| 150 | hoc est, de Priamo. |
| 151 | Item: Fronde super viridi, id est, in viridi. |
| 152 | Item subter accusativum est, ut subter terram. |
| 153 | Item ablativum, subter densa testudine. |
| 154 | FR. Unde dicuntur quaedam praepositiones loquelares? |
| 155 | - SAXO. Quia semper in compositione loquelis, id est dictionibus, componuntur, et sunt sex: di, dis, re, se an [Ms., am], con, ut, diduco, distraho, recurro, recubo, amplector, congero [Ms., congredior]. |
| 156 | Di quidem et dis separativa sunt, et eamdem significationem habent quomodo ab et abs. |
| 157 | Ut, divido, distraho. |
| 158 | Et dis componitur, quando sequitur c, f, p, s, t et i loco consonantis, ut, discurro, differo, diffundo, s in f mutata euphoniae causa; disputo, dissero, distraho, disiungo. |
| 159 | In aliis consonantibus di praeponitur: diduco, digero, diluo, dimitto, diruo; et ubique di producitur, praeter dirimo, disertus. |
| 160 | Re videtur a retro per apocopam factum, sicut ipse sensus probat. |
| 161 | Quid est respicio, nisi retro spicio: revertor, retro vertor? |
| 162 | Se separativa est, ut, separo, seiungo. |
| 163 | Est et abnegativum, ut, secus. |
| 164 | Et a se, seorsum; sicut a de deorsum, et a super sursum adverbium venit. |
| 165 | Am circum vel circa significat, ut, amplector, amputo, ambio: In quo etiam additio b consonantis fit [Ms., addito b consonante], propter m. |
| 166 | Con pariter significat, ut, [coneo], et loco cum praepositionis ponitur, ut, concurro, coniungo. |
| 167 | Ecce habes de praepositione, quantum brevitas disputationis sinebat. |
| 168 | FR. Habeo quod placet. Sed parvum [Al., parum] viae, quod restat, peragamus [Ms., pergamus]. |
| 169 | - SAXO. Pergamus. |
| 170 | Et tu more tuo praecede interrogando; sequar ego respondendo. |