Alcuinus, De grammaria, DE GENERIBUS.
| 1 | FR. Nunc, ut aestimo, ordo accidentium nominis poscit a generibus inquirere. |
| 2 | Unde genera dicta sint, primo velim scire. |
| 3 | - SAXO. Genera dicta sunt a generando. |
| 4 | Quapropter proprie genera sunt, quae generare possunt: id est, masculinum, femininum. |
| 5 | Nam neutrum et commune magis vocis qualitate, quam natura dignoscuntur. |
| 6 | Epicoena promiscua sunt, et sub una voce profertur [Ms., proferunt] masculinum et femininum. |
| 7 | FR. Quid est inter commune et epicoenum? |
| 8 | - SAXO. Quod commune modo masculino, modo feminino articulo, prout constructio orationis eget, iungitur. |
| 9 | Epicoenon semper uno articulo profertur, et utriusque naturae animalia una voce et uno articulo significat. |
| 10 | FR. Num omnia nomina certi sunt generis? |
| 11 | - SAXO. Nequaquam. [Multa enim dubii generis.] FR. Unde sunt dubii generis nomina? |
| 12 | forte differentiae causa? |
| 13 | - SAXO. Non differentiae, nec aliqua necessitatis causa, sed sola auctoritate veterum, ut: hic et haec finis, cortex, silex, margo, cardo, fornax, [cinis,] frutex, frons, vesper, humus, artus, limes [Edit., arcus, limus], latex. |
| 14 | Hic et hoc sal. |
| 15 | Cato: Ex sale, qui apud Carthaginenses fit. |
| 16 | Africanus: Quidquid loquitur, sal merum [Ed., verum] est. |
| 17 | FR. Quae sunt fixa nomina? |
| 18 | - SAXO. Quae in alterum genus transire non possunt, ut, pater et mater. |
| 19 | FR. Quae sunt mobilia? |
| 20 | - SAXO. Quae moveri possunt et in aliud transire genus. |
| 21 | Alia ex propriis nominibus, ut: Marcius, Marcia. |
| 22 | Alia ex appellativis, ut: Bonus, bona, bonum. |
| 23 | FR. Quot litteris masculina finiuntur nomina? |
| 24 | - SAXO. Septem: a, o, l, n, r, s, x; ut: scriba, Cicero, sol, flumen [Ms., flamen], Caesar, bonus, rex. |
| 25 | FR. Feminina quot? |
| 26 | - SAXO. Eisdem, ut: Roma, virgo, Tanaquil, Siren, mater, civitas, pax. |
| 27 | FR. Neutra quot? |
| 28 | - SAXO. Duodecim, a, e, i, u, l, m, n, r, s, c, t, d; ut: Poema, mare, gummi cornu, mel, regnum, numen, tuber, sidus, lac, caput, aliquid. |
| 29 | [Communia, uti trium generum, desinunt in i, m, r, s, x; ut: hic et haec et hoc frugi, nequam, par, prudens, audax.] FR. Quomodo possum scire cuius generis sit nomen quodlibet. |
| 30 | - SAXO. Singulae vero terminationes habent regulas praefixas, quot genera possint in eis esse. |
| 31 | Sed longum est hoc et huic nostrae puerili disputationi onerosum edicere. |
| 32 | FR. Hoc est, quod pridem dixi. |
| 33 | - SAXO. Quidnam? |
| 34 | FR. Quid? |
| 35 | nisi quod invides meae peritiae. |
| 36 | - SAXO. Nequaquam, frater; sed tuae avaritiae modum imponere volui. |
| 37 | FR. Modum meae avaritiae et non tuae tenacitati imponere vis. |
| 38 | - SAXO. Eia, perge, quo velis sequar te. |
| 39 | FR. Pergam interrogando, tu sequere respondendo. |
| 40 | Et primum dic in quo sit maxima nominis difficultas? |
| 41 | - SAXO. In generibus et declinationibus. |
| 42 | FR. Declinatio in quo agnoscitur? |
| 43 | - SAXO. In terminatione genitivi casus. |
| 44 | FR. Quot sunt terminationes genitivi casus? |
| 45 | - SAXO. Quinque. |
| 46 | Atque ideo quinque sunt nominum declinationes. |
| 47 | FR. Dic singulas. |
| 48 | - SAXO. Prima in ae, ut: hic poeta, huius poetae. |
| 49 | Secunda in i, ut: hic doctus, huius docti. |
| 50 | Tertia in is brevem, ut: hic pater, huius patris. |
| 51 | Quarta in us productam, ut: hic senatus, huius senatus. |
| 52 | Quinta in ei divisas, ut: hic dies, huius diei. |
| 53 | FR. Nomina in a [finita] cuius generis vel declinationis sunt? - SAXO. Omnia [nomina], si Latina sunt, primae [declinationis sunt] et trium generum, masculini, feminini, communis. |
| 54 | FR. Discerne quae pertineant ad hoc vel illud genus. |
| 55 | SAXO. Hominum nomina in a desinentia masculini sunt generis, ut: Sylla, Seneca. |
| 56 | Aliarum vero rerum propria feminina sunt, ut: Roma, Ilia [Ms., Italia], curia. |
| 57 | Et omnia appellativa feminini fiunt [Ms., sunt] generis, ut: regina, iustitia: nisi haec quae ad officia virorum pertinent, ut: lixa, scriba, collega, et quae a Graecis sumpsimus mutatione s finatis in a, ut poetes, citharistes; nos poeta et citharista dicimus: et quae a verbis composita sunt, vel derivativa sunt, communia sunt, ut: hic et haec agricola, rurigena, advena, patricida, conviva, et his similia. |
| 58 | FR. Aliarum prosequere vocalium regulas. |
| 59 | - SAXO. Faciam. |
| 60 | In e omnia tertiae declinationis et neutri generis, ut: hoc monile. |
| 61 | In i neutrum; hoc gummi. |
| 62 | In o finita omnia tertiae sunt declinationis, sed diversi generis. |
| 63 | E antecedente o masculina propria sunt, ut: Labeo, ganeo, aleo. |
| 64 | I antecedente o, quando sunt verbalia, feminina sunt, ut: oratio, actio, coniugatio, etc. |
| 65 | G vel d praepositis o, si mutatur o in i in obliquis casibus, feminina sunt, ut: virgo, uligo, dulcedo, cupido, quod et masculinum est, quando proprium est. |
| 66 | Excipiuntur: hic, ordo, cardo, mango, margo, praedo, cudo, spado; et communia, ut: homo, latro. |
| 67 | Item: duo, ambo, octo, pondo communia [sunt]. |
| 68 | Et Iuno et caro feminina [sunt]. |
| 69 | Alia omnia masculina sunt, ut: stellio, Cicero, carbo, sermo. |
| 70 | In u neutra sunt et quartae declinationis, ut: cornu, genu, gelu. |
| 71 | Et sunt aptota in singulari numero. |
| 72 | FR. Placet quod dicis, licet III [Al., VI, seu vi, id est violenter] dicas. |
| 73 | Sed consonantium regulas pande per te, me tacente et probante. |
| 74 | - SAXO. Fiat. |
| 75 | In c neutra duo, ut: Lac, alec. |
| 76 | In d neutra, ut: quid, quod, aliud; quae nomina esse multis modis ratio probat. |
| 77 | In al, si Latina, neutra sunt, ut: tribunal, vectigal et sal, quod masculinum et neutrum invenitur. |
| 78 | Si barbara fiunt, masculina sunt, ut Annibal, etc. |
| 79 | In el neutra. |
| 80 | Mel, fel. |
| 81 | In il unum masculinum, pugil; unum femininum, Tanaquil. |
| 82 | Unum commune, vigil. |
| 83 | Unum neutrum indeclinabile, nihil. |
| 84 | In ol unum masculinum, sol. |
| 85 | In ul finita duo masculina, consul, praesul. |
| 86 | Unum commune, ut: exsul. |
| 87 | In am unum commune, ut hic et haec et hoc nequam. |
| 88 | Et haec omnia iuxta tertium flectuntur ordinem [Al., tertiam . . . declinationem]. |
| 89 | In um omnia neutra sunt et secundae declinationis, ut templum, templi. |
| 90 | In en novem sunt masculina: lien, rien, flamen, pecten, tibicen, fidicen, liticen, tubicen, cornicen; caetera omnia neutra sunt, ut carmen, flumen; et omnia tertiae declinationis. |
| 91 | In ar finita sunt tertiae declinationis et neutralia, ut torcular, pulvinar. |
| 92 | Exceptis: hic [Al., his] Caesar, Iar, et Nar, fluvii nomen: et communis generis, ut hic et haec et hoc par, et quae ex eo composita sunt: impar, dispar, compar. |
| 93 | In er finita, exceptis: haec mater, haec mulier: et his neutris, Iuber, papaver, [tuber,] cadaver, laser, siler, iter, cicer, siser; et communibus his, [pauper (Ed., paucis)] uber, celer, alia omnia masculini sunt generis; alia secundae, alia tertiae declinationis, quorum declinatio facile ex obliquis casibus intelligi potest. |
| 94 | Et ideo de declinationum diversitate minime laborandum censeo. |
| 95 | FR. Fac ut placet. |
| 96 | Ex me enim possum declinationes, ut dixisti, experiri. |
| 97 | - SAXO. In ir unum masculinum, hic vir; et ex eo composita, ut, semivir, duumvir, levir [Al., laevir]. |
| 98 | Et unum neutrum, ut hoc ir [medietas palmae] indeclinabile: et sunt secundae declinationis. |
| 99 | In or desinentia sequuntur formam tertiae declinationis, et sunt masculina, propria vel appellativa, ut: Hector, orator, furor, doctor: exceptis tribus femininis, soror, uxor, arbor: et neutris his: Ador, marmor, aequor, ebor, olor, femor, cor: et commune, hic et haec auctor, discolor, concolor: hic et haec memor et immemor; et omnia comparativa or finita communis sunt generis, ut hic et haec doctior, melior; excepto uno, hic senior. |
| 100 | In ur unum secundae [declinationis] invenitur: hic satur et facit satura feminino. |
| 101 | Masculina vero, hic astur, turtur, vultur. |
| 102 | Communia, ut hic et haec augur et fur. |
| 103 | Alia omnia neutra sunt, ut guttur, sulphur, murmur, iecur; et tertiae declinationis. |
| 104 | In as terminata feminini sunt generis, ut haec dignitas, pietas, exceptis, hic as, assis, mas, maris, vas, vadis; et hoc vas vasis: et hoc fas et nefas et omnis generis nugas [Al., nugax]; et omnia tertiae declinationis. |
| 105 | Sed inveniuntur propria primae declinationis, ut hic Aeneas, Lysias. Et tertiae quoque [declinationis] patriae nomina, hic Mycenas, Capenas, Arpinas. |
| 106 | In es correptam terminata, si naturaliter de mare et femina significatio potest esse, communia fiant [Al., fiunt], ut hic et haec hebes, id est, tardus. |
| 107 | Sic teres, comes, dives, sospes, hospes, praeses, deses, obses, superstes, quadrupes, sonipes. |
| 108 | Alia vero omnia, id est, quae nullam naturalem communionem [Al., naturam communem] cum feminis habent, masculina sunt, ut stipes, limes, fomes, cespes [meridies]; exceptis in ges syllabam desinentibus, e in genitivo servantibus, ut haec seges segetis, teges et abies: et omnia tertiae sunt declinationis. |
| 109 | Alia in es productam desinentia, si propria fiunt, masculina erunt, ut Hercules, Ulixes, et verres appellativum, cum porcum significat: et communia, ut haeres, locuples. |
| 110 | Alia vero omnia feminina sunt: quaedam tertiae, ut caedes, strages, vulpes, apes; quaedam vero quintae [declinationis], ut facies, effigies, spes, res, fides: et omnia in es purum finita quintae sunt declinationis, praeter quies, abies, paries: et omnia consonante praecedente tertiae sunt declinationis, praeter, spes, fides, res. |
| 111 | In is [terminata] omnia tertiae declinationis sunt: sed in is, terminata, si n vel c ante is habent, vel si una syllaba supercrescunt in genitivo, omnia masculina sunt, ut hic panis, piscis; hic lapis lapidis: exceptis: haec bipennis, et haec cuspis, cassis cassidis, hic et haec canis. |
| 112 | Inveniuntur quoque pauca, licet his regulis non subiaceant, masculina, ut hic fustis, ensis, postis, anguis, unguis, collis, follis. |
| 113 | corbis, vectis, mensis, torquis, axis, orbis. |
| 114 | Si fiunt vero adiectiva vel derivativa vel ad homines solos pertinentia, semper communia fiunt, ut hic et haec fortis, suavis, dulcis, exsanguis, exanimis, civis, hostis, aedilis: alia omnia feminina sunt, ut, haec avis, classis, cutis; et tertii ordinis [id est, declinationis] cuncta. |
| 115 | In os feminina tria, cos, dos, glos. |
| 116 | Communia quinque, custos, sacerdos, bos, compos, impos. |
| 117 | Neutra duo, os oris, os ossis. |
| 118 | Alia omnia masculina, mos, flos, ros, nepos, lepos: et tertiae declinationis omnia. |
| 119 | Us tam multiplex est in generibus et declinationibus, ut nullatenus tibi, o France, sub angustia huius nostri lusus eius possim pandere diversitates. |
| 120 | Nam trium declinationum est, secundae, tertiae, et quartae. |
| 121 | Generis quoque masculini, feminini et neutri, communis et omnis et epicoeni. |
| 122 | FR. Pande tamen aliquas de eo regulas. [Nam] saepe, dum solem non habemus, ad effugandas nocturnas tenebras, laternis utimur. |
| 123 | - SAXO. Ergo in us masculini generis propria vel appellativa, mobilia vel fixa, secundae sunt declinationis. |
| 124 | Propria, ut Terentius Terentii; Marcius Marcii. |
| 125 | Mobilia, ut bonus boni; sanctus sancti. |
| 126 | Fixa, campus campi, hortus horti, fumus fumi. |
| 127 | Et tria feminina: haec colus, alvus, humus: item feminina arborum nomina secundae sunt [declinationis], haec pirus, prunus, pinus, fagus fagi, etc. |
| 128 | Item neutra tria: hoc vulgus, virus, pelagus. |
| 129 | Alia neutra in us finita omnia tertiae sunt declinationis, ut ius, iuris: [thus], munus, pondus, corpus, pectus. |
| 130 | In us productum feminina, omnia tertiae sunt [declinationis], et una syllaba in genitivo accrescunt: ut salus salutis, tellus telluris; u producta in obliquis, excepto palus paludis, Venus Veneris; et uno [Edit., unum] omnis generis, ut hic et haec et hoc vetus veteris; et paucis communis generis, ut hic et haec ligus liguris; grus gruis; sus suis: et epicoenon, mus muris; et uno masculino, ut lepus leporis. |
| 131 | Igitur quartae declinationis feminina haec tantum sunt: anus, manus, porticus, tribus, domus, nurus, socrus, quercus. |
| 132 | Quae vero a verbis vel nominibus participalibus [Ms., principalibus] veniunt, masculina sunt, et quartae declinationis: ut hic status, huius status, a sto; hic ductus, a duco; consulatus, a consule; tribunatus, a tribuno. |
| 133 | Item s vel x antecedentibus us masculina et quartae declinationis sunt; ut risus, metus, sexus. |
| 134 | Item penus, et specus tam masculina quam feminina, et neutra. |
| 135 | Invenitur etiam secundae, tertiae et quartae declinationis. |
| 136 | Invenitur etiam in usu: [hic et haec acus] et hoc acus, huius aceris, purgamentum frumenti. |
| 137 | Pus et virus indeclinabilia sunt. |
| 138 | In x litteram, quacunque vocali vel consonante antecedente eam, omnia tertiae sunt declinationis, sed diversorum generum. |
| 139 | Ut tamen breviter dicam, omnia accidentia x littera finita, communia sunt, ut hic et haec et hoc audax, aurifex, velox. |
| 140 | Item appellativa ad utrumque sexum hominum pertinentia communia sunt, ut hic et haec coniux, dux. |
| 141 | Quae vero ad solos mares pertinent, masculina sunt, ut rex: et quae ad solas feminas, feminina sunt, ut pellex. |
| 142 | Propria masculina sunt, ut hic Aiax, Pollux. |
| 143 | Item quae una syllaba accrescunt in genitivo masculina sunt, ut hic vertex, apex, [varix] latex, cortex, codex, pollex, calix, fornix, et reliqua. |
| 144 | Feminina vero sunt haec, fornax, silex, ilex, carex, salix, radix, cornix, filex, meretrix, cicatrix, velox. |
| 145 | Item omnia verbalia feminina sunt, ut victrix, genitrix, nutrix [Al., natrix, quod et masculinum est]. |
| 146 | Item monosyllaba omnia feminina sunt; ut pax, lex, pix, nox [Al., nux], lux, arx, falx: excepto rex et hic grex, et hic et haec dux. |
| 147 | In t finitum unum invenitur neutrum, ut caput: et ex eo composita, sinciput, occiput. |
| 148 | Quae nomina in duas desinunt consonantes, si sint [Al., fiunt] accidentia, trium generum omnia, ut hic et haec et hoc expers, prudens, inops, coelebs, princeps, parens. |
| 149 | Pauca masculina, ut Mavors, Aruns. |
| 150 | Pauca feminina, ut hiems, cohors, adeps. |
| 151 | Monosyllaba in duas desinentia consonantes maxime feminina sunt, ut ars, fors, gens, mors, lens, frons, pars, sors, scrobs, styps, trabs, urbs, puls. |
| 152 | Exceptis: hic mons, pons, fons, dens, Mars. |
| 153 | In aus, feminina: laus, fraus. |
| 154 | In aes, masculinum, ut praes praedis. |
| 155 | Neutrum, ut aes aeris. |
| 156 | Vix tandem aliquando fenore me solvebam gravissimo. |
| 157 | FR. Sed gratissimo. |
| 158 | Quapropter ad numeros transeamus. |
| 159 | - SAXO. Fiat. |