| 1 | FR. Syllaba quid? |
| 2 | - SAXO. Vox litteralis sub uno accentu et uno spiritu prolata FR. Quot litteris fiunt syllabae? |
| 3 | - SAXO. Ab una incipiens usque ad sex: a, ab, abs, Mars, stans, stirps. |
| 4 | FR. Habet syllaba sensum per se? |
| 5 | SAXO. Non habet, nisi plena dictio per unam syllabam constet, ut ars, do, dic, et alia. |
| 6 | FR. Syllabae quot accidunt [Al., accedunt]? |
| 7 | - SAXO. Quatuor: tenor, spiritus, tempus, numerus. |
| 8 | Accentus; acutus, gravis, circumflexus; in dictione certus, absque dictione incertus; non potest tamen sine eo esse. |
| 9 | Spiritus; asper vel lenis. |
| 10 | Tempus I vel II [Ms., unum vel duo]. |
| 11 | Numerus litterarum. |
| 12 | FR. Quomodo habet syllaba unum tempus vel duo? |
| 13 | - SAXO. Brevis syllaba unum habet, longa duo. |
| 14 | FR. Quomodo fiunt breves vel longae? |
| 15 | - SAXO. Breves fiunt natura et potestate [longae natura et positione]. |
| 16 | Brevis est natura, dum raptim vocalis enuntiatur, ut: pater. |
| 17 | Longa, dum moratur vox, ut: mater. |
| 18 | Vel dum duae vocales in unam concurrunt syllabam, quod diphthongon vocant: et sunt tales compositiones quinque: ae, oe, au, eu, ei. |
| 19 | FR. Unde dicitur diphthongos? |
| 20 | - SAXO. Quasi dualis vox. |
| 21 | Nam quoties duarum vocalium voces in unam syllabam et in unam vocem coeunt, diphthongos dicitur. |
| 22 | FR. Quot modis fiunt syllabae positione longae? |
| 23 | - SAXO. Sex. |
| 24 | Cum correpta vocalis in duas desinit consonantes, ut: ast. |
| 25 | Aut in unam duplicem, ut: dux. |
| 26 | Aut in unam desinit consonantem et excipitur ab altera, ut: arca. |
| 27 | Aut excipitur ab x duplici, ut: axis. |
| 28 | Aut i loco consonantis posita, ut: Troia. |
| 29 | Aut desinit in consonantem [et] excipitur ab i, vel u, loco consonantis posita, ut: advena, adiutor. |
| 30 | FR. Si [Pro an] necesse est unamquamque syllabam longam esse vel brevem? |
| 31 | - SAXO. Sunt syllabae [quae dicuntur] communes. |
| 32 | Quae ad votum poetarum possunt vel breves vel longae esse. |
| 33 | Sed haec, quia ad metricos pertinent, relinquamus. |
| 34 | FR. Magis interrogemus magistrum, ne ignari simus huius quoque rationis. |
| 35 | DIS. Dic nobis, magister, qua ratione vel quibus modis communes possunt esse syllabae? |
| 36 | - MAG. Novem modis fiunt syllabae communes. |
| 37 | Communes sunt, cum correpta vocalis in medio verbo excipitur a duabus consonantibus, quarum prior muta quaelibet est, vel f semivocalis: posterior liquida, ut: Tenebrae, pharetra, refluit. |
| 38 | Aut, cum correpta vocalis in consonantem desinit, excipitur ab h, ut: vir humilis. |
| 39 | Aut cum aliqua syllaba in brevem desinit vocalem, et excipitur a duabus consonantibus, quarum prior est s, ut: alba smaragdus. |
| 40 | Aut cum post [pedem ( Ms. pedes duos) quemlibet] una brevis remanserit syllaba de verbo, ut: Omnia vincit amor, et nos cedamus amori Aut cum pars aliqua in diphthongon desinit, et excipitur a vocali sequentis verbi, ut: Insulae Ionio . . . Aut cum productam vocalem in eodem verbo mox alterius syllabae sequitur vocalis, ut: fidei. |
| 41 | Aut cum pronomen littera c terminatum est, et a vocali sequentis verbi excipitur, ut: hoc est. |
| 42 | Aut cum correptam vocalem in una parte z duplex sequitur, ut: gaza. |
| 43 | Item novissima syllaba in metro semper indifferens est, et voluntati poetae subiecta est. |
| 44 | Est quoque, quando in tribus consonantibus fit, communis syllaba, dum in brevem vocalem desinit syllaba et excipitur ab s sequente muta et liquida, ut Horat. |
| 45 | : Linquimus insani ridentes praemia scribae. |
| 46 | Plenius haec, vita comite, in metrica ratione vobis, filii, monstravero. |
| 47 | DIS. Quid vis, magister, an de pedibus et accentibus ordinem Donati magistri sequentes interrogemus? |
| 48 | - MAG. Amplius [Ms., Aptius] haec quoque in illa metrorum subtilitate intelligetis. |
| 49 | Quia pedes vel accentus, nisi ex brevibus longisque syllabis nequeunt intelligi. |
| 50 | Unde ad partes vos [convertite ( Edit., convenite)]. |
| 51 | DIS. Prius, si placeat, magister, unde grammatica sit dicta vel quod sit eius officium, pande nobis. |
| 52 | - MAG. Grammatica est litteralis scientia, et est custos recte loquendi et scribendi; quae constat natura, ratione, auctoritate, consuetudine. |
| 53 | DIS. In quot species dividitur grammatica? |
| 54 | - MAG. In XXVI. In vocem, in litteras, in syllabas, partes, dictiones, orationes, definitiones, pedes, accentus, posituras, notas, orthographiae [Ms., orthographiam . . . . .], analogiae, etymologiae, glossas, differentias, barbarismum, soloecismum, vitia [Ms., vitium], metaplasmum, schemata, tropos, prosam, metra, fabulas, historias. |
| 55 | DIS. De istis singulis, antequam ad partium tendamus disputationem, aliquam cognitionem edissere nobis, magister, per singula currens. |
| 56 | - MAG. Iam de voce, littera et syllaba in superioribus habuistis. |
| 57 | Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis. |
| 58 | Oratio est ordinatio dictionum, congruam sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio. |
| 59 | Definitio est brevis oratio, unamquamque rem propria significatione concludens, ut: homo est animal mortale, rationale, risus capax. |
| 60 | Scire igitur debetis quod definitio ad omnes disciplinas et res pertinet. |
| 61 | Pes est syllabarum compositio et temporum certa dimensio [Ms., dinumeratio]. |
| 62 | Pedes dicti, eo quod ipsis [Ms., per ipsos] metra ambulent. |
| 63 | Accentus est certa lex et regula ad levandam et comprimendam syllabam. |
| 64 | Positurae sunt puncti ad distinguendos sensus. |
| 65 | Notae sunt figurae quaedam, vel ad brevianda verba, vel sensus exprimendos: vel ob diversas causas constitutae, ut in Scriptura sacra obelus ÷, vel asteriscus *. |
| 66 | Orthographia est recta scriptura, ut puta ad praepositio d accipiat; [at coniunctio t]. |
| 67 | Analogia est similium comparatio, ut incerta certis probentur. |
| 68 | Etymologia est origo et ratio vocabulorum, ut: a regendo rex, et ab humo homo dicitur. |
| 69 | Glossa est unius verbi vel nominis interpretatio, ut: catus, id est, doctus. |
| 70 | Differentia est distinctio duarum rerum cum interpretatione, ut: rex dicitur, quia modestus est; tyrannus, quia crudelis est. |
| 71 | Barbarismus est una pars vitiose dicta, ut vulgare proverbium est: malae arboris nodo malus cuneus quaerendus est. |
| 72 | Soloecismus est oratio vitiose composita. |
| 73 | Vitia sunt, quae in eloquiis cavere debemus et sunt VII. Metaplasmus est metrica licentia, vel necessitate immutata regula locutionis. |
| 74 | Schemata sunt ornamenta eloquii et habitus, quibus sententiae vestiuntur. |
| 75 | Tropus est dictio translata a propria significatione ad non propriam similitudinem, ornatus necessitatisve causa. |
| 76 | Prosa est recta locutio absque metro et versu composita. |
| 77 | Metra vocata sunt, quia certis pedum mensuris terminantur. |
| 78 | Fabulae res sunt fictae ludendi causa vel cuiuslibet significationis. |
| 79 | Historia est narratio rei gestae. |
| 80 | Ecce habetis definitiones breves singularum specierum. |
| 81 | Nunc ad partes convertite vos. |
| 82 | DIS. Faciemus ut iubes. |
| 83 | Attamen singularum partium proprietates prius breviter ut pandas nobis, flagitamus. |
| 84 | - MAG. Vestra curiositas modum non habet. |
| 85 | Ideoque modum manualis libelli excedere vultis. |
| 86 | Proprium nominis est substantiam vel qualitatem vel quantitatem significare: et proprium est pronominis pro nomine poni proprio et certas significare personas. |
| 87 | Verbi vero proprium est actionem vel passionem sive utrumque cum modis et temporibus significare. |
| 88 | Proprium adverbii est cum verbo poni, et sine eo perfectam significationem non habere, ut: bene lego. |
| 89 | Participii proprium est tempus habere et casus; ideo a quibusdam verbum casuale dicitur. |
| 90 | Proprium coniunctionis est cum omnibus partibus modo praeposita, modo postposita iungi et coniungere partes. |
| 91 | Proprium praepositionis est anteponi casualibus semper separatim. |