| ... | |
| 1 | Iniuria quidem est patri familias maritimis deliciis abundanti terrenum aliquid et agreste praebere; sed ego, ut et causa mihi esset apud unanimitatem tuam aliquid conloquendi et aliquod sermoni huic obsequium uiderer adiungere, pauculas de paucissimis quas pueruli uespere inferunt ficedulas misi. |
| 2 | quarum cum erubescerem paucitatem, plura etiam uersiculis uerba subtexui quasi uero numerum loquacitate facturus. |
| 3 | sed quia utraque culpabilia sunt, tu utrisque benigne ac familiariter ignoscendo facies, ut nec inhumana uideatur paucitas nec odiosa garrulitas. |
| I. DOMINO MERITO SVSPICIENDO GESTIDIO PAVUNVS. | |
| 1 | Sume igitur pastas dumoso in rure uolucres, quas latitans filicis sub tegmine callidus auceps, dum simili mentitur aues fallitque susurro, agmina uiscatis suspendit credula uirgis. |
| 2 | tunc referens tenuem non paruo munere praedam. |
| 3 | digerit aucupium tabulis; et primus opimis ordo nitet sensim tenuatus ad ima tabellae. |
| 4 | ut minus offendat macies, praelata saginae gratia praeuentos pingui iuuat alite uisus. |
| II. | |
| 1 | Pauperis ut placeat carum tibi munus amici, munera ne reputesquae mittis ditia nobis. |
| 2 | nam tibi quid dignum referam pro piscibus illis, quos tibi uicinum*tocupleti gurgite litus suppeditat miros specie formaque diremptos. |
| 3 | at mihi uix alto uada per saxosa profundo rarus in obscura generatur sphondylus alga. |
| 4 | hinc te participans bis quinque et bis tibi ternas transmisi aequoreo redolentes nectare testas, quas uiscus praedulce replet bicolore medulla. |
| 5 | oro libens sumas nec uilia dedigneris, quae sunt parua modo magno metitus amore. |
| 6 | - |
| III. | |
| 1 | Europamque Asiamque, duo uel maxima terrae membra, quibus Libyam dubie Sallustius addit Europae adiunctam, possit cum tertia dici, regnatas multis, quos fama oblitterat et quos barbara Romanae non tradunt nomina linguae, Illibanum Numidamque Auelim Parthumque Vononem et Caranum, Pellaea dedit qui nomina regum, quique magos docuit mysteria uana Nechepsos, et qui regnauit sine nomine moxque Sesostris. |
| 2 | 10 * * * * * * * audax Icario qui fecit nomina ponto, et qui Chalcidicas moderate enauit ad arces. |
| IIII. ORATIO. | |
| 1 | Omnipotens genitor rerum, cui summa potestas, exaudi si iusta precor: ne sit mihi tristis ulla dies, placidam nox rumpat nulla quietem. |
| 2 | nec placeant aliena mihi, quin et mea prosint supplicibus nullusque habeat mihi uota nocendi aut habeat nocitura nihil. |
| 3 | male uelle facultas nulla sit ac bene posse adsit tranquilla potestas. |
| 4 | mens contenta suo nec turpi dedita lucro uincat corporeas casto bene conscia lecto inlecebras, turpesque iocos obscenaque dicta oderit illa nocens et multum grata malignis auribus effuso semper rea lingua ueneno. |
| 5 | non obitu adfligar cuiusquam aut funere crescam. |
| 6 | inuideam numquam cuiquam nec mentiar umquam. |
| 7 | adsit laeta domus epulisque adludat inemptis uerna satur fidusque comes nitidusque minister, morigera et coniunx caraque ex coniuge nati. |
| 8 | moribus haec castis tribuit deus, hi sibi mores perpetuam spondent uentura in saecula uitam. |
| V. ORATIO. | |
| 1 | Omnipotens, solo mentis mihi cognite cultu, . |
| 2 | ignorate malis et nulli ignote piorum, principio extremoque carens, antiquior aeno quod fuit aut ueniet, cuius formamque modumque nec mens conplecti poterit nec lingua profari, cernere quem solus coramque audire iubentem fas habet et patriam propter considere dextram ipse opifex rerum, rebus causa ipse creandis, ipse dei uerbum, uerbum deus, anticipator mundi quem facturus erat, generatus in illo tempore quo tempus nondum fuit, editus ante quam iubar et rutilus caelum inlustraret Eous, quo sine nil actum, per quem facta omnia, cuius in caelo solium, cui subdita terra sedenti. |
| 3 | et mare et obscurae chaos insuperabile noctis, inrequies, cuncta ipse monens, uegetator inertum, non genito genitore deus, qui fraude superbi offensus populi gentes in regna uocauit, stirpis adoptiuae meliore propage colendus, cernere quem licuit proauis, quo numine uiso et patrem uidisse datum, contagia nostra qui tulit et diri passus ludibria leti esse iter aeternae docuit remeabile uitae, nec solam remeare animam, sed corpore toto caelestes intrare plagas et inane sepulchri arcanum uacuis adopertam linquere terris. |
| 4 | nate patris summi nostroque salutifer aeuo, uirtutes patrias genitor cui tradidit omnes, nil ex inuidia retinens plenusque datorum, pande uiam precibus patriasque haec perfer ad aures. |
| 5 | da, pater, inuictam contra omnia crimina mentem uipereumque nefas nocituri auerte ueneni. |
| 6 | sit satis antiquam serpens quod perdidit Euam deceptumque adiunxit Adam; nos sera nepotum semina, ueridicis aetas praedicta prophetis, uitemus laqueos, quos letifer inplicat anguis. |
| 7 | pande uiam, quae me post macula corporis aegri in sublime ferat, puri qua lactea caeli semita uentosae superat uaga nubila lunae, qua proceres abiere pii quaque integer olim raptus quadriiugo penetrat super ara curru Elias et solido cum corpore praeuius Enoch. |
| 8 | da, pater, aeterni speratam luminis auram, si lapides non iuro deos unumque uerendi suspiciens altare sacri libamina uitae intemerata fero, si te dominique deique unigenae cognosco patrem mixtumque duobus qui super aequoreas uolitabat spiritus undas. |
| 9 | da, genitor, ueniam cruciataque pectora purga, si te non pecudum fibris, non sanguine fuso quaero nec arcanis numen coniecto sub extis, si scelere abstineo errori obnoxius et opto magis quam fido bonus purusque probari. |
| 10 | confessam dignare animam, si membra caduca execror et tacitum si paenitet altaque sensus formido excruciat tormentaque sera gehennae anticipat patiturque suos mens saucia manes. |
| 11 | da, pater, haec nostro fieri rata nota precatu: nil metuam cupiamque nihil; satis hoc rear esse quod satis est. |
| 12 | nil turpe uelim nec causa pudoris sim mihi. |
| 13 | non faciam cuiquam quae tempore eodem nolim facta mihi. |
| 14 | nec uero crimine laedar nec maculer dubio; paulum distare uidetur suspectus uereque reus. |
| 15 | male posse facultas nulla sit et bene posse adsit tranquilla potestas. |
| 16 | sim tenui uictu atque habitu, sim carus amicis et semper genitor sine uulnere nominis huius. |
| 17 | non animo doleam, non corpore; cuncta quietis fungantur membra officiis, nec saucius ullis partibus amissum quicquam desideret usus. |
| 18 | pace fruar, securus agam, miracula terrae nulla putem. |
| 19 | suprema diei cum uenerit hora, nec timeat mortem bene conscia uita nec optet. |
| 20 | purus ab occultis cum te indulgente uidebor, omnia despiciam, fuerit cum sola uoluptas indicium sperare tuum; quod dum sua differt tempora cunctaturque dies, procul exige saeuum insidiatorem blandis erroribus anguem. |
| 21 | haec pia, sed maesto trepidantia uota reatu, nate, apud aeternum placabilis adsere patrem, saluator, deus ac dominus, mens, gloria, uerbum, filius, ex uero uerus, de lumine lumen, aeterno cum patre manens, in saecula regnans, consona quem celebrant modulati carmina Dauid, et responsuris ferit aera uocibus Arnen. |
| VI. LAVS SANCTI IOHANNIB. | |
| 1 | Summe pater rerum caelique aeterna potestas, cum quo nostra salus, sanctorum gloria, Christe, spiritus et patri pariter natoque cohaerens, qui mentes linguasque regis uiresque ministras, promeruit quas sola fides, cui plena potestas brutis ingenium uocemque infundere mutis, praesta euangelico ductum de fonte Iohannem in nostra arenti decurrere carmina riuo. |
| 2 | ille quidem tantus, quantum potuit dare mundo qui nasci talem noua per miracula iussit; sed licitam magnis tenues inpendere curas, nec dedignantur uilem caelestia laudem. |
| 3 | pars etiam meriti meritam celebrare piorum; nec noua nunc aut nostra canam; dixere prophetae - cuncta prius sanctique uiri sermone soluto promissum exortum, uitam mortemque sacrarunt, si mors illa fuit, meruit quae sanguine caelum. |
| 4 | nos tantum modulis euoluere dicta canoris uouimus et uersu mentes laxare legentum. |
| 5 | sic (nam magna licet paruis, antiqua nouellis, perfecta indoctis conferre, aeterna caducis) inspirante deo quicquid dixere priores aptauit citharis nomen uenerabile Dauid, consona caelesti pangens modulamina plectro. |
| 6 | nos quoque fas meminisse dei et quamquam obruta multis pectora criminibus caelestem admittere sensum. |
| 7 | Zacharias Syria quondam de gente sacerdos credita sollemni curabat templa paratu. |
| 8 | vita uiri pietate fide grauitate pudore obsequio condigna dei, coniunx huic alma Elisabeth prisca sanctorum stirpe uirorum progenita et tanto uirtutibus aequa marito. |
| 9 | sed, quod in obprobrio matrum posuere priores, prole carens sterilem ducebat maesta senectam spemque omnem sobolis transacta excluserat aetas. |
| 10 | forte sacrum sollemne deo plebs cuncta ferebat, et pius antistes sacros adoleuerat ignes, intima diuinis decorans altaria flammis. |
| 11 | ; ecce sacram propter caelestis nuntius aram adstitit ac ueste insignis, uenerabilis ore se caelo missum uultuque habituque probauit, tum sancta in tales laxauit pectora uoces: accipe, caelesti domino dilecte sacerdos, aeterni mandata dei, cui cura piorum : perpetua est, iugis qui puro in pectore custos emeritum sanctis inpendere sciuit amorem. |
| 12 | ac primum genus hic extincto semine non uult interiisse tuum fecundaque uiscera fecit coniugis, effeto quae iam cessabat in aeuo. |
| 13 | cur tamen addubitas, mortali tu quoque sensu, omnia posse deum? sed credes, ille probabit. |
| 14 | nascetur dignus tanto sponsore beatus perpetuusque puer, qui primo protinus aeuo maior sacras inuicto in pectore uires auctoris dono plus quam genitoris habebit. |
| 15 | nec sane, nato quae prima uocabula ponas, arbitrii iurisque tui est; deus ipse profecto qui nasci iubet hunc idem iubet esse Iohannem. |
| 16 | nominis hic titulus, meritorum inmensa propago, quae necdum genito potuit praenoscere solus qui dabit et tanto tribuet tibi gaudia nato. |
| 17 | nec uero tribuet tantum tibi, gloria parua est intra unam conclusa domum; sed quantus ab ortu tenditur in serae finita crepuscula lucis, totus prole tua tecum laetabitur orbis. |
| 18 | quid mirum? cuncta uitiorum faece carebit, caelestem ducens sine labe et crimine uitam, uesano seruans abstemia pectora uino omniaque euitans malesuadi pocula suci, cumque hominum generi uel post errata salutem, spondeat, ab sancta quisquis renouabitur unda, ipse in se nihilum quo purificetur habebit. |
| 19 | ac ne plura tibi uariis ambagibus edam, Eliae meritum doctus nescire sacerdos non potes, exosae qui mortis lege remissa aeternam degit proprio cum corpore uitam, igneus excelsum quem uexit ad aethera currus flammantum rapido nisu glomeratus equorum; hunc tuus aequabit meritorum stemmate natus tantundem et laudis simul et uirtutis habebit. |
| 20 | ergo ad condignas tanto pro munere grates ne dubiam suspende fidem, ne mota fauentis ira dei meritam statuat post praemia poenam. |
| 21 | haec ait et tenues elabitur ales in auras fragrantemque sacro procul aera fundit odore. |
| 22 | diriguit trepida confusus mente sacerdos,. |
| 23 | ac dum promissum cunctantia corda volutant, dum se diffidit tantum meruisse fauorem, ut summi sit cura dei, dimissus ut alto nuntius e caelo famulo tam clara referret a domino mandata suo ludique ueretur, somniaque illa putat, mores dum pardus aequo aestimat ipse suos nec se meruisse fatetur, infidum facit ipsa fides; dum credere dignum se non uult, poenas incredulitate moretur. |
| 24 | protinus adstricta est dubitanti lingua palato, et motus oblita sui molitaque uocis articulare sonum pigro torpore cohaesit, dumque cupit narrare suae miracula plebi, conatus frustra defixo obmutuit ore. |
| 25 | maestus abit uersatque inclusa mente dolorem et ueniam erratis arcano in corde precatur. |
| 26 | quanta dei pietas quamque exorabile numen! paenituisse sat est. |
| 27 | rata qui dat temporis ordo uoluitur, et grauida (mirum) distenditur aluo Elisabeth, sanctumque gerunt pia uiscera pondus, et uenit effeto munus iuuenile sub aeuo. |
| 28 | inde aliud sanctus Gabriel, qui nuntius idem Zachariae fuerat, multo maiora uolutans ad Mariam molitur iter, quae sponsa marito, sed mage lecta deo, Mundi paritura salutem uirgo inlibatum seruabat casta pudorem. |
| 29 | cui postquam insignis caelesti forma decore constitit ante oculos, uultus demissa pudicos tinxit suffuso rutilantes sanguine malas. |
| 30 | ille ait: o toto quem solis circulus ambit, quaeque fuere prius, quae sunt, quae deinde sequentur, uirginibus cunctis felicior orbe puella, magno lecta deo, mater dicaris ut eius, cuius et ille pater! felix age concipe pondus, inpolluta uiro coituque inmunis ab omni, uerbo feta dei; corpus tua uiscera praestent illi, qui caelum terras mare sidera fecit, qui semper fuit et nunc est et tempore in omni semper erit mundi dominus lucisque creator. |
| 31 | et lux ipse poli per te mortalia membra induet atque oculos hominum coetusque subibit. |
| 32 | inperturbatos tantarum in praemia laudum tolle animos, dabit ille tibi uiresque fidemque, qui uoluit (nam cuncta regit nutuque gubernat) filius esse tuus, domini cum filius esset. |
| 33 | dixerat, et uisus pariter terrasque reliquit adsuetumque sibi facili petit aethera nisu. |
| 34 | inplentur praecepta dei creditque puella protinus atque auget meritum uitamque priorem prompta fides. |
| 35 | tacitis elementa latentia causis diuinum informant corpus sacrandaque crescit sarcina, caelestem dominum pia confouet aluus. |
| 36 | interea grauidam soboles quamquam edita necdum instigat Mariam sanctam, ut progressa reuisat Elisabeth, longo quae iam uenerabilis aeuo dilectum domino puerum paritura gerebat. |
| 37 | auscultat nato genitrix, uis tanta fidei, et quo iussa uenit; mouit materna Iohannes uiscera et inpleuit diuino pectora sensu. |
| 38 | iam uates necdum genitus conclusus in aluo iamque propheta prius gesta et uentura uidebat. |
| 39 | illa ubi concepto fulgentem lumine longe conspexit Mariam, celeri procul incita gressu obuia progreditur uenerataque brachia tendens. |
| 40 | salue, o mater, ait, domini, salue, pia uirgo, inmunis thalami coitusque ignara uirilis, sed paritura deum; tanti fuit esse pudicam, intactae ut ferres titulos et praemia nuptae. |
| 41 | cur mihi non meritae nec tanto munere dignae officii defertur honos? cur gloria caeli in nostros delata Lares et uilia tecta obscuris tantum lumen penetralibus infert? sed mitis placidusque suis cultoribus adsit, praestet et hunc genitus quem praestitit ante fauorem. |
| 42 | dixit et amplexus ulnis circumdata iunxit iamque deum uenerata pio dedit oscula uentri. |
| 43 | dic age nunc, Iudaea nocens et sanguine regis conmaculata tui, uerbis si nulla priorum est adhibenda fides, sacros si fallere nates creditis et Moysen ipsum, si fallere Dauid inpia peruersae putat inclementia gentis, credite non genitis; materna clausus in alno quid uideat, sancto matris docet ore Iohannes. |
| 44 | quis, precor, hunc docuit quem casto uiscere uirgo contineat, quantus maneat noua saecula partus? sed sanctis abstrusa patent nec uisa profanis. |
| 45 | uerum egressa modum latos petit orbita campos atque oblita mei procurrere longius audet. |
| 46 | spero, erit ut possim firmato robore quondam hoc quoque per spatium fortes agitare quadrigas. |
| 47 | nunc coeptum repetamus iter; mortalia dicat pagina mortalis, dominum diuina loquantur. |
| 48 | iamque adeo exacto, quantum natura iubebat, tempore matura puer inclitus editur aluo, et promissa dei magna non credita poena inplet certa fides et natus conprobat infans. |
| 49 | conueniunt contingentes de more propinqui, ut puero ueterum de nomine ducta parentum aptent conlatis quaesita uocabula causis; sed negat arbitrium cognatis esse relictum caelestis iussi per natum conscia mater. |
| 50 | ergo placet dudum praeclusa uoce silentem consuluisse patrem; promendi sola facultas indicii quod lingua nequit, si littera signat. |
| 51 | consulitur, sumit tabulas scribitque Iohannem. |
| 52 | mirantur cuncti nullumque habuisse priorum praescriptum nomen recolant de stirpe parentum. |
| 53 | quantam sera fides ualuit! quia dextra notauit quod mens crediderat, peccati poena remissa est. |
| 54 | soluuntur uinctae laxata repagula linguae 'respondet iam uoce senex proditque propinquis tecta diu mandata dei spondetque futura, dum transacta probat. |
| 55 | talem fore quis dubitaret, quem domini iussis naturae lege remissa insolito exortu nasci potuisse uideret? exemplum cunctis celebrandum incredulitatis ante oculos cunctis posuit uel poena parentis uel uenia, atque animis instat simul hinc metus, hinc spes. |
| 56 | labitur interea cunarum tempus; in ipsis extat diuini species manifesta uigoris. |
| 57 | blanditiae risusque silent incertaque cessant murmura; serietas lasciui praeuia sensus iam tenera informat uenturis moribus ora. |
| 58 | inde ubi prima puer stabili uestigia nisu fixerat et certam signarant uerba loquelam, mos erat aut sancti dicta auscultare parentis aut antiquorum praeclara ediscere facta uel quas ipse deus leges interprete Moyse condiderat, sacri quas seruat pagina saxi. |
| 59 | haec et quae teneram firmarent cetera mentem tractabat recolens; neque enim ignorasse priora credendus, dederat dominus cui nosse futura. |
| 60 | at postquam robur membris accessit ab aeuo (nam mens plena deo tardos praeuenerat annos), illa sibi iam tum statuit discenda, docere quae nequeunt homines, simul effugienda ciborum et potus sanctae contagia noxia uitae. |
| 61 | tecta igitur sancti quamquam inmaculata parentis deserit ac turbas hominum coetusque nocentes effugit ac solas loca tendit ad inuia terras, in quis se tantam mens inpolluta uideret liberaque a curis sacra ad praecepta uacaret. |
| 62 | uestis erat curui saetis conserta cameli, contra luxuriem molles duraret ut artus arceretque graues conpuncto corpore somnos. |
| 63 | hunc uilis rigidos ad lumbos zona ligabat. |
| 64 | praebebant uictum facilem siluestria mella pomaque et incultis enatae cautibus herbae arentemque sitim decurrens unda leuabat. |
| 65 | quis locus hic uitiis? aditum quem praua cupido inuenit haec inter sacrae ad penetralia mentis? quo peccet qui nil cupiat? quo tendat iniqui in latebras sensus quisquis non indiget ullo? sic primi uixere homines, mundoque recenti hos auctor dederat uentura in saecula mores, inseruit donec sese malesuada uoluptas ac secum luxus et amorem inuexit habendi. |
| 66 | hinc odia, hinc lites, hinc fraus, hinc liuor et irae, caedes arma cruor conflictus proelia mortes, hinc offensa dei, quam tartara saeua piabunt. |
| 67 | uerum ego cur nimium communes arguo culpas, inmemor ipse mei, quem non commissa grauare, sed ueniam sperare decet? mirabimur immo rectius inuictam nullique imitabile prisci exemplum saecli transgressum humana labore semideumque uirum, qui labe inmunis ab omni, cum sua tam saeuis cruciarit corpora poenis, praescripsit quid nos uel post peccata deceret. |
| 68 | at postquam inuictam firmans per talia mentem exegit largum tempus statuitque reperta. |
| 69 | quae fuerant quaerenda, sibi uox edita caelo est: iam satis inpensum spatii, dilecte propheta, quo tibi prodesses; tempus tibi quae data sentis ut prosint aliis et quae iam perdita seruent. |
| 70 | perge igitur sanctas puri Iordanis ad undas. |
| 71 | hic quicumque hominum uitae commissa prioris paenitet et tandem sensu meliora uolutat, ablue confessum; quisquis tibi mente fideli crediderit delere pio conmissa lauacro, ille renatus erit, talis modo uita sequatur quae probet ablutos uitam damnasse priorem. |
| 72 | paruit auditis famulanti mente Iohannes protinus et ripas iussi descendit ad amnis. |
| 73 | praedicat hic praecepta dei sermone uerendo infunditque nouam credentum in corda salutem. |
| 74 | diluit infusis credentum crimina limphis absoluitque metus hominum poenasque remittit atque ignem restinguit aquis, obliuia suadet errorum praestatque nonae noua corpora uitae. |
| 75 | o pater, o hominum rerumque aeterne creator, quot gradibus parcit pietas tua! qui pater umquam sustinet erranti totiens ignoscere nato? das genti sensum, quo uel bona uel mala noscant. |
| 76 | non satis, innectis seruandae uincula legis proponisque malis poenas et praemia iustis. |
| 77 | haec quoque quis spreuit, redeat quandoque libebit; in prompta nenia est, sanctum patet ecce lauacrum, quod renouet uitam ueteresque oblitteret actus quodque nouos homines faciat. |
| 78 | quid quaerimus ultra? et tamen ulterior nenia est, uiolauerit ullus hoc quoque polluto prolapsus corpore donum. |
| 79 | quamquam iam nimius longe processerit error, desinat et redeat. |
| 80 | cum se damnauerit ipse, absolui meruit; si paenitet, inrita culpa est. |
| 81 | o uere, quod ais, pondus leue quodque cohaeret suaue iugum, totiens homini cum ignoscitur uni; et tamen erramus, finis nec criminis ullus humano generi. |
| 82 | sed crescit laus tua; nam quo maior culpa rei, parcentis gloria maior. |
| 83 | grates ergo tibi referat mens omnis et omnis lingua canat, quantumque potest humana propago, si placuisse nequit, fieri uel grata laboret. |
| 84 | panditur inmensum, si demus uela, profundum in laudes, pater alme, tuas; sed conscia tanti mens oneris trepidat propriasque haud inscia uires consulit et dignis potius dicenda relinquit. |
| 85 | reddamur coeptis: opus hoc tibi, sancte Iohannes, quo renoues puras abluto corpore mentes. |
| 86 | non haec prima dedit domini sententia, qua te admonuit claram mittens per nubila uocem, saecula multa prius sancti deus ore locutus Isaiae uatis, ueteris qui maximus aeui: mittam, ait, ante tuos oculos, o nate, ministrum, qui sentosarum purgans concreta uiarum gressibus ille tuis celsos subsidere montes, idem depressas faciet consurgere ualles; diriget hic quae praua et leniet aspera, dura molliet et totam coget planescere mundum. |
| 87 | tune, precor, donum summi patris, alme Iohannes, cum Christo promisse, uenis teque inputat ille qui misit natum? tune, o praedicte prophetis, nominis angelici tu participatus honore? per te prima dei sese clementia profert; prima tibi dandae ueniae permissa potestas. |
| 88 | cum multa nouae peterent miracula plebis, de te Christus ait: concessum est uisere talem, qualem nulla prius uiderunt saecla prophetam. |
| 89 | dico ego, qui solus quae gesta gerendaque noui: inter mortales dederit quos femina partus quosque dabit sollemni hominum de more creatos, nullus erit possit qui se praeferre Iohanni. |
| 90 | haec de te ille refert, qui quaelibet intima cordis humani et cunctos saeclorum ex ordine tractus peruidet, ut quae sunt oculis subiecta uidemus. |
| VII. | |
| 1 | Beatus ille qui procul uitam suam ab inpiorum segregarit coetibus et in uia peccantium non manserit nec in cathedra pestilenti sederit, sed corde toto fixus in legem dei praecepta uitae nocte noluit et die mentemque castis institutis excolit. |
| 2 | erit ille ut arbor, quae propinqua flumini humore ripae nutriente pascitur suoque fructum plena reddet tempore, et fronde numquam defluente peruirens stabit perenni uiuidum lignum coma. |
| 3 | non haec iniquos prosequetur gloria; sed ut fauillam pulueris uentus rapit, sic ira iniquos uerret a uultu dei. |
| 4 | idcirco tali diuidentur ordine hominum per orbem dissipatorum greges, ut indicandi non resurgant inpii, qui denegarunt debitum cultum deo, sed puniendi; namque crimen euidens non indigebit quaestione detegi, quoniam inminentem praeferent mortis notam signum salutis non gerentes frontibus. |
| 5 | peccator autem, non et inpius tamen, quae magna turba est, non resurget gloriae, uerum resurget deputanda examini. |
| 6 | nec enim sedere cum piis iudex potest causas suorum redditurus actuum uarieque gestis aut probandus aut reus. |
| 7 | sine lege passim legis ignari cadent, in lege lapsus lege iudicabitur. |
| 8 | opus per omne curret ignis arbiter; quod non cremarit flamma sed probauerit, illud perrenni praemio pensabitur. |
| 9 | qui concremanda gesserit, damnum feret, sed ipse saluus euolabit ignibus; tamen subusti corporis signis miser uitam tenebit, non tenebit gloriam. |
| 10 | quia carne uictus, mente non uersus tamen, etsi negarit debitam legi fidem, per multa saepe deuolutus crimina, tamen fidei nomen aeternam gerens, numquam salutis exulabit finibus. |
| 11 | idcirco cuncti nunc in isto saeculo, dum currit aetas et dies aeni patet, rectas agamus semitas firmo pede nec deferamur lubrico latae uiae; praestat per artum dimicantes tramitem laboriosis introire nisibus. |
| 12 | uias bonorum laetus agnoscit deus, at inpiorum pronum iter delebitur. |
| VIII. | |
| 1 | Cur gentes fremuere et inania cur meditati sunt populi? adstiterunt proceres cum regibus acti aduersum dominum et Christum uesana frementes: uincula rumpamus, iuga discutiamus eorum. |
| 2 | qui manet aeterno totis moderamine caelis, . |
| 3 | inridebit eos iustaque loquetur in ira terribilique minax uerbo turbabit iniquos: ast ego rex ab eo parili dicione creatus, praeceptum domini super almum praedico Sion. |
| 4 | ipse ad me dominus, meus, inquit, filius es tu, teque hodie genui. |
| 5 | pete; sis mihi gentibus heres, et tua fundatur totis possessio terris. |
| 6 | ferrea uirga tibi est, ualido quia iure tumentes orbe regis toto populos, ceu uasa recocto ficta luto frangens corda, ut meliora reformes. |
| 7 | et nunc ecce, omnes, stratis aduertite, reges, mentibus et quicumque hominum famulantia corda indicio regitis rerumque tenetis habenas, deseruite deo trepidi mixtoque fideles exaltate metu; fiat discordia concors. |
| 8 | dissimiles socians affectus pectore in uno, . |
| 9 | ne timor adfligat mentes uel gaudia soluant, si careant laeto pauidi formidine leti. |
| 10 | dicite iustitiam rectosque capessite mores et iusto trepidate deo, gaudete benigno, ne quando meritum dens irascatur in orbem nosque uia iusta iuste pereatis abacti. |
| 11 | amodo iam resilire uia properetis iniqua; ecce breui cum magna potentis inarserit ira, uentilet ut totum diuino examine mundum segreget et paleas igni, frumenta saluti, tunc omnes, quibus est in eo spes fida. |
| 12 | , beati. |
| VIIII. | |
| 1 | Sedimus ignotos dirae Babylonis ad amnes captiui, Iudaea manus, miserabile flentes, cum patrium memori traheremus pectore Sion et meritum iusta suspiraremus ab ira exilium, lentis qua consita ripa salictis hospitibus populis umbras praebebat amicas. |
| 2 | illic Assyriae mediis in moenibus urbis obliti laetas per maesta silentia uoces . |
| 3 | de salicum ramis suspendimus organa nostra. |
| 4 | namque dabat nobis durum grauis ira dolorem, quod solita in sancto depromi cantica templo haec ad delicias sibi nos cantare iubebat inpius ille domo qui nos abduxerat hostis. |
| 5 | ergone diuinas laudes et carmina castis apta choris inter sacra barbara foedaque busta inter et accensas funestis ignibus aras heu! male de nostro laetis maerore canemus deque pio ritu luxum faciemus iniquum, mystica ad hostilem modulantes cantica ludum? quo miseri nunc ore sacros cantabimus hymnos? quoue loco Babylon poscit sibi cantica Sion? sed domini carmen tellus aliena mereri non capit, indignas sacra uox auertitur aures. |
| 6 | si tamen ut captis dominus uiolentior instas, et si tantus amor Sion pia noscere uobis cantica, si pergis me cogere non tua fari et diuina tibi quaenam sint cantica Sion, accipe quid captae deus ultor spondeat urbi, ne longum speres isto gaudere triumpho, inpie, quo sacrum prodi tibi praecipis hymnum; ecce quis est hymnus domini, quae cantica Sion: si fuero oblitus mea moenia, te, mea cura, urbs Hierusalem, fiat mea non memor umquam dextra mei, mea lingua meis et adhaereat arens faucibus, aeterno nisi te conplectar amore et nisi principio promissi in saecula regni laetitiaeque meae primo reminiscar in anno, te cunctis, Hierusalem, praeponere terris. |
| 7 | esto memor tum prolis Edom, ut uersa uice nostrum adspiciat confusa diem, quo plebs tua claram moenibus aeternis Hierusalem habitabit, cui nunc gens oblita tui crudele minatur excidium, dicens: inuisam funditus urbem diruite et uacuate manu, uestigia donec nulla relinquantur muris ad inane redactis. |
| 8 | infelix miserae Babylonis filia, felix qui tibi pro nobis in nos tua gesta rependet. |
| 9 | nec minus ille beatus erit, qui parua tenebit. |
| 10 | et simul elidet solidae tua pignora petrae. |
| 11 | si cupis extincta Babylonis stirpe beari, -in te ipso primis gliscentia crimina flammis frange fide. |
| 12 | iam propter adest petra Christus; in ipso uipeream sobolem ualidis elide lacertis. |
| 13 | nam Babylon nomen confusio, filia cuius est caro, peccatis mater, quae turba saluti noxia corporeis ducit mala semina fibris. |
| 14 | haec uincenda tibi, si uis euincere mortem; namque tuis tales inclusos ossibus hostes, si permittantur crescendo adsumere uires, difficili uinces luctamine; praecipe paruos, dum rudis ex utero cordis per pectora capta reptat adhuc teneris uitiorum infantia membris. |
| 15 | quae nisi praecaueas, aucta uirtute necabit concordem uitiis animam terrena propago. |
| 16 | ne parcas igitur talem mactare cateruam. |
| 17 | non tibi crimen erit nocituram perdere gentem ultricemque malo perfundere sanguine petram; gaudet enim iustus, si concidat inpia proles; nam magis atque magis pius ista caede piatur, si perimat peccata suis dominantia membris et fracta in Christo uitiorum plebe triumphet. |
| X. AVSONIO PAVLINVS. | |
| 1 | Quarta redit duris haec iam messoribus aestas et totiens cano bruma gelu riguit, ex quo nulla tuo mihi littera uenit ab ore, nulla tua uidi scripta notata manu, ante salutifero felix quam charta libello dona negata diu multiplicata daret. |
| 2 | trina etenim uario florebat epistola textu, sed numerosa triplex pagina carmen erat. |
| 3 | dulcia multimodis quaedam sub amara querellis anxia censurae miscuerat pietas. |
| 4 | sed mihi mite patris plus quam censoris acerbum sedit et e blandis aspera penso animo. |
| 5 | - ista suo regerenda loco tamen et grauiore uindicis heroi sunt agitanda sono. |
| 6 | interea leuior paucis praecurret iambus discreto referens mutua uerba pede. |
| 7 | nunc elegi saluere iubent dictaque salute, ut fecere aliis orsa gradumque, silent. |
| 8 | Quid abdicatas in meam curam, pater, redire Musas praecipis? negant Camenis nec patent Apollini dicata Christo pectora. |
| 9 | fuit ista quondam non ope, sed studio pari . |
| 10 | tecum mihi concordia ciere surdum Delphica Phoebum specu, uocare Musas numina fandique munus munere indultum dei petere e nemoribus aut iugis. |
| 11 | nunc alia mentem uis agit, maior deus, aliosque mores postulat, sibi reposcens ab homine munus suum, uiuamus ut uitae patri. |
| 12 | uacare uanis, otio aut negotio, et fabulosis litteris uetat, suis ut pareamus legibus lucemque cernamus suam, quam uis sophorum callida arsque rhetorum et figmenta uatum nubilant, qui corda falsis atque uanis imbuunt tantumque linguas instruunt, nihil ferentes, ut salutem conferant aut ueritate nos tegant. |
| 13 | quod enim tenere uel bonum aut uerum queunt qui non tenent summae caput, ueri bonique fomitem et fontem deum, quem nemo nisi in Christo uidet? hic ueritatis lumen est, uitae uia, uis mens manus uirtus patris, sol aequitatis, fons bonorum, flos dei, natus deo, mundi sator, mortalitatis uita nostrae et mors necis, magister hic uirtutium; , deusque nobis atque pro nobis homo nos induendo se exuit, aeterna iungens homines inter et deum in utroque se commercia. |
| 14 | hic ergo nostris ut suum praecordiis uibrauerit caelo iubar, absterget aegrum corporis pigri situm habitumque mentis innouat; exhaurit omne quod iuuabat antea castae uoluptatis uice totusque nostra iure domini uindicat et corda et ora et tempora; se cogitari intellegi credi legi, se uult timeri et diligi. |
| 15 | aestus inanes, quos mouet uitae labor praesentis aeni tramite, abolet futurae cum deo uitae fides. |
| 16 | quae quas uidemur spernere non ut profanas abicit aut uiles opes, sed ut magis caras monet caelo reponi creditas Christo deo, qui plura promisit datis, contempta praesens uel mage deposita sibi multo ut rependat fenore. |
| 17 | sine fraude custos aucta creditoribus bonus aera reddet debitor multaque spretam largior pecuniam restituet usura deus. |
| 18 | huic uacantem uel studentem et deditum, in hoc reponentem omnia . |
| 19 | ne, quaeso, segnem neue peruersum putes nec crimineris inpium. |
| 20 | pietas abesse christiano qui potest? namque argumentum mutuum est pietatis, esse christianum, et inpii, non esse Christo subditum. |
| 21 | hanc cum tenere discimus, possum tibi non exhibere id est patri, cui cuncta sancta iura, cara nomina debere me uoluit deus? tibi disciplinas dignitatem litteras, linguae togae famae decus prouectus altus institutus debeo, patrone praeceptor pater. |
| 22 | sed cur remotus tamdiu degam arguis pioque motu irasceris? conducit istud aut necesse est aut placet, ueniale quicquid horum inest. |
| 23 | ignosce, amans, mi si geram quod expedit; gratare, si uiuam ut libet. |
| 24 | Defore me patriis tota trieteride terris atque alium legisse uagis erroribus orbem, culta prius uestrae oblitum consortia uitae, increpitas sanctis mota pietate querellis. |
| 25 | amplector patrio uenerandos pectore motus et mihi gratandas saluis affectibus iras. |
| 26 | sed reditum inde meum, genitor, te poscere mallem unde dari posset. |
| 27 | reuocandum me tibi credam, cum steriles fundas non ad diuina precatus, Castalidis supplex auerso numine Musis? non his numinibus tibi me patriaeque reducis. |
| 28 | surda uocas et nulla rogas (leuis hoc feret aura quod datur in nihilum) sine numine nomina Musas. |
| 29 | inrita uentosae rapiunt haec uota procellae, quae non missa deo uacuis in nubibus haerent nec penetrant superi stellantem regis in aulam. |
| 30 | si tibi cura mei reditus, illum aspice et ora, qui tonitru summi quatit ignea culmina caeli, qui trifido igne micat nec inania murmura miscet quique satis caelo soles largitur et imbres, qui super omne quod est uel in omni totus ubique omnibus infuso rebus regit omnia Christo, quo mentes tenet atque mouet, quo tempora nostra et loca disponit. |
| 31 | quod si contraria uotis constituat nostri, prece deflectendus in illa est quae nolumus. |
| 32 | quid me accusas? si displicet actus quem gero agente deo, prius est, si fas, reus auctor, cui placet aut formare meos aut uertere sensus. |
| 33 | nam mea si reputes quae pristina, quae tibi nota, sponte fatebor eum modo me non esse sub illo tempore qui fuerim, quo non peruersus habebar et peruersus eram, falsi caligine cernens, stulta deo sapiens et mortis pabula uiuens. |
| 34 | quo magis ignosci mihi fas, quia promptius ex hoc agnosci datur a summo genitore nouari quod non more meo geritur; non, arbitror, istic confessus dicar mutatae in praua notandum errorem mentis, quoniam sim sponte professus me non mente mea uitam mutasse priorem. |
| 35 | mens noua mi, fateor, mens non mea, non mea quondam, sed mea nunc auctore deo, qui si quid in actu ingenioue meo sua dignum ad munia uidit, gratia prima tibi, tibi gloria debita cedit, cuius praeceptis partum est quod Christus amaret. |
| 36 | quare gratandum magis est tibi quam queritandum, quod tuus ille, tuis studiis et moribus ortus, Paulinus, cui te non infitiare parentem, 150 nec modo, cum credis peruersum, sic mea uerti consilia, ut sim promeritus Christi fore, dum sum Ausonii; feret ille tuae sua praemia laudi deque tua primum tibi deferet arbore fructum. |
| 37 | unde precor meliora putes nec maxima perdas praemia detestando tuis bona fontibus orta. |
| 38 | non etenim mihi mens demens neque participantum uita fugax hominum, Lyciae qua scribis in antris Pegaseum uixisse equitem, licet auia multi numine agente colant, clari uelut ante sophorum pro studiis musisque suis, ut hunc quoque castis qui Christum sumpsere animis agitare frequentant, non inopes animi neque de feritate legentes desertis habitare locis, sed in ardua uersi sidera spectantesque deum uerique profunda perspicere intenti, de nanis libera curis otia amant strepitumque fori rerumque tumultus cunctaque diuinis inimica negotia donis et Christi imperiis et amore salutis abhorrent speque fideque deum sponsa mercede sequuntur, quam referet certus non desperantibus auctor, si modo non uincant uacuis praesentia rebus, quaeque uidet spernat, quae non uidet ut mereatur secreta ignitus penetrans caelestia sensus. |
| 39 | namque caduca patent nostris, aeterna negantur nisibus, et nunc spe sequimur quod mente uidemus, spernentes uarias, rerum spectacula, formas et male corporeos bona sollicitantia uisus. |
| 40 | attamen haec sedisse illis sententia uisa est, tota quibus iam lux patuit uerique bonique, uenturi aeternum saecli et praesentis inane. |
| 41 | at mihi, non eadem cui gloria, cur eadem sit fama? fides noti par est, sed amoena colenti nunc etiam et blanda posito locupletis in acta litoris unde haec iam tam festinata locorum inuidia est? utinam iustus me carpere liuor. |
| 42 | incipiat, Christi sub nomine probra placebunt. |
| 43 | non patitur tenerum mens numine firma pudorem, et laus hic contempta redit mihi indice Christo. |
| 44 | ne me igitur, uenerande parens, his ut male uersum increpites studiis neque me uel coniuge carpas uel mentis uitio; non anxia Bellerophontis mens est nec Tanaquil mihi, sed Lucretia coniunx. |
| 45 | nec mihi nunc patrii uisa est obliuio caeli, qui summum suspecto patrem, quem qui colit unum hic uere memor est caeli. |
| 46 | crede ergo, pater, nos nec caeli inmemores nec uiuere mentis egentes humanisque agitare locis; studia ipsa piorum testantur mores hominum; nec enim inpia summum gens poterit nouisse deum. |
| 47 | sint multa locorum, multa hominum studiis inculta, expertia legum, quae regio agresti ritu caret? aut quid in istis inprobitas aliena nocet? quid tu mihi uastos Yasconiae saltus et ninguida Pyrenaei obicis hospitia, in primo quasi limine fixus Hispanae regionis agam nec sit locus usquam rure uel urbe mihi, summum qua diues in orbem usque patet mersos spectans Hispania soles? sed fuerit. |
| 48 | fortuna iugis habitasse latronum, nam lare barbarico rigui, mutatus in ipsos, inter quos habui socia feritate colonos? non recipit mens pura malum neque leuibus haerent inspersae fibris maculae; sic Vascone saltu quisquis agit purus sceleris uitam integer aequus, nulla ab inhumano morum contagia ducit hospite. |
| 49 | sed mihi cur sit ab illo nomine crimen, qui diuersa colo, ut colui, loca iuncta superbis urbibus et laetis hominum celeberrima cultis? ac si Vasconicis mihi uita fuisset in oris, cur non more meo potius formata ferinos poneret in nostros migrans gens barbara ritus? nam quod in euersis habitacula ponis Hibera urbibus et deserta tuo legis oppida uersu montanamque mihi Calagurrim et Birbilim acutis pendentem scopulis collemque iacentis Hilerdae exprobras, uelut his habitem laris exui et urbis extra hominum tecta atque uias: an credis Hiberae has telluris opes, Hispani nescius orbis, quo grauis ille poli sub pondere constitit Atlans, ultima nunc eius mons portio metaque terrae, discludit bimarem celso qui uertice Calpen? Birbilis huic tantum, Calagurris, Hilerda notantur, Caesarea est Augusta cui, cui Barcino amoena et capite insigni despectans Tarraco pontum. |
| 50 | quid numerem egregias terris et moenibus urbes, qua geminum felix Hispania tendit in aequor, qua Baeti Oceanum Tyrrhenumque auget Hibero lataque distantis pelagi diuortia conplet, orbe suo finem ponens in limite mundi? an(ne) tibi, o domine inlustris, si scribere sit mens, qua regione habites, placeat reticere nitentem Burdigalam et piceos malis describere Boios? cumque Maroialicis tua prodigis otia thermis inter et umbrosos donas tibi uiuere lucos, laeta locis et mira colens habitacula tectis: nigrantesne casas et texta mapalia culmo dignaque pellitis habitas deserta Bigerris? quique superba potens contemnis moenia Romae consul, harenosos non dedignare Vasatas? uel quia Pictonicis tibi fertile rus uiret aruis, Raraunum Ausonia heu deuenisse curules conquerar et trabeam ueteri sordescere fano, quae tamen augusta Latiaris in urbe Quirini caesareas inter parili titulo palmatas fulget inadtrito longum uenerabilis auro, florentem retinens meriti uiuacis honorem? aut cum Lucani retineris culmine fundi, aemula Romuleis habitans fastigia tectis, materiam praebente loco, qui proxima signat, in Condatino diceris degere uico? multa iocis pateant; liceat quoque ludere fictis. |
| 51 | sed lingua mulcente grauem interlidere dentem, ludere blanditiis urentibus et male dulces fermentare iocos satirae mordacis aceto saepe poetarum, numquam decet esse parentum. |
| 52 | namque fides pietasque petunt, ut quod mala nectens insinuat castis fama auribus hoc bona uoti mens patris adfigi fixumque haerescere cordi non sinat. |
| 53 | et uulgus scaeuo rumore malignum ante habitos mores, non semper flectere uitam crimen habet; namque est laudi bene uertere. |
| 54 | cum me inmutatum audis, studium officiumque require. |
| 55 | si prauo rectum, si religiosa profanis, luxurie parcum, turpi mutatus honestum, segnis iners obscurus ago, miserere sodalis in mala peruersi; blandum licet ira parentem excitet, ut lapsum rectis instauret amicum moribus et monitu reparet meliora seuero. |
| 56 | at si forte itidem quod legi et quod sequor audis, corda pio uouisse deo, uenerabile Christi imperium docili pro credulitate sequentem persuasumque dei monitis aeterna parari praemia mortali damnis praesentibus empta, non reor id sancto sic displicuisse parenti, mentis ut errorem credat sic uiuere Christo, ut Christus sanxit. |
| 57 | iuuat hoc nec paenitet huius erroris. |
| 58 | stultus diuersa sequentibus esse nil moror, aeterno mea dum sententia regi sit sapiens. breue, quicquid homo est, (est) corporis aegri, temporis occidui et sine Christo puluis et umbra; quod probat aut damnat, tanti est quanti arbiter ipse. |
| 59 | ipse obit, atque illi suus est comitabilis error, cumque suo moriens sententia iudice transit. |
| 60 | at nisi, dum tempus praesens datur, anxia nobis cura sit ad domini praeceptum uiuere Christi, sera erit exutis homini querimonia membris, dum leuia humanae metuit conuicia linguae, non timuisse graues diuini indicis iras, quem patris aeterni solio dextraque sedentem, omnibus inpositum regem et labentibus annis uenturum, ut cunctas aequato examine gentes indicet et uariis referat sua praemia gestis, credo equidem et metuens studio properante laboro, si qua datur, ne morte prius quam crimine soluar. |
| 61 | huius in aduentum trepidis mihi credula fibris corda tremunt gestitque anima id iam cauta futuri, praemetuens ne uincta aegris pro corpore curis ponderibusque grauis rerum, si forte recluso increpitet tuba uasta polo, non possit in auras regis ad occursum lenibus se tollere pinnis, inter honora uolans sanctorum milia caelo, qui per inane leues neque mundi conpede uinctos ardua in astra pedes facili molimine tollent et teneris uecti per sidera nubibus ibunt, caelestem ut medio uenerentur in a re regem claraque adorato coniungant agmina Christo. |
| 62 | hic metus est, labor iste, dies ne me ultimus atris sopitum tenebris sterili deprendat in actu, tempora sub uacuis ducentem perdita curis. |
| 63 | nam quid agam, lentis si dum coniueo notis, Christus ab aetheria mihi proditus arce coruscet et subitis domini caelo uenientis aperto praestrictus radiis obscurae tristia noctis suffugia inlato confusus lumine quaeram? quod mihi ne pareret uel diffidentia ueri uel praesentis amor uitae rerumque uoluptas curaramque labor, placuit praenertere casas proposito et caras finire superstite uita communique deo uentura in saecula fretum expectare trucem securo pectore mortem. |
| 64 | si placet hoc, gratare tui spe diuite amici; si contra est, Christo tantam me linque probari. |
| XI. AVSONIO PAVLINVS. | |
| 1 | Continuata meae durare silentia linguae numquam tacito memoras placitamque latebris desidiam exprobras neglectaeque insuper addis ' crimen amicitiae formidatamque iugalem obicis et durum iacis in mea uiscera uersum. |
| 2 | parce, precor, lacerare tuum nec amara paternis admiscere uelis ceu melli absinthia uerbis. |
| 3 | cura mihi semper fuit et manet officiis te omnibus excolere, adfecta obseruare fideli. |
| 4 | non umquam tenui saltem tua gratia naeuo conmaculata mihi est; ipso te laedere uultu semper et incauta timui uiolare figura. |
| 5 | cumque tua accessi uenerans, mea cautius ora conposui et laeto formaui lumine frontem, ne qua uel a tacito contractam pectore nubem duceret in sanctum suspicio falsa parentem. |
| 6 | hoc mea te domus exemplo coluitque colitque, inque tuum tantus nobis consensus amorem, quantus et in Christum conexa mente colendum. |
| 7 | quis tua, quaeso, tuis obduxit pectora liuor? quo rumore pium facilis sibi fama per aures inrupit pepulitque animum contraque uetustam experta pietate fidem noua uulnera mouit, laederet ut natis placidum malesuada parentem? sed mihi non fictae mens conscia simplicitatis, nec patris inculti pietas rea respuit omne inmeritum et falso perstringi crimine non fert, inmunis uero; grauius uiolatur iniquo uulnere tam tenera offensae quam libera culpae. |
| 8 | discussisse iugum quereris me, quo tibi doctis iunctus eram studiis. |
| 9 | hoc nec gestasse quidem me adsero; namque pares subeunt iuga, nemo ualentes copulat infirmis, neque sunt concordia frena, si sit conpulsis mensura iugalibus inpar. |
| 10 | si uitulum tauro uel equum committis onagro, si confers fulicas cygnis et aedona picae, castaneis corylos, aequas uiburna cupressis, me conpone tibi; uix Tullius et Maro tecum sustineant aequale iugum. |
| 11 | si iungar amore, hoc tantum tibi me iactare audebo iugalem, quo modicum sociis magno contendit habenis dulcis amicitia aeterno mihi foedere tecum et paribus semper redamandi legibus aequa. |
| 12 | hoc nostra ceruice iugum non scaena resoluit fabula, non terris absentia longa diremit nec perimet. |
| 13 | toto licet abstrahar orbe uel aeuo, numquam animo diuisus agam; prius ipsa recedet corpore uita meo quam uester pectore uultus. |
| 14 | ego te per omne quod datum mortalibus et destinatum saeculum est, claudente donec continebor corpore, discernar orbe quolibet, nec ab orbe longe nec remotam lumine tenebo fibris insitam, uidebo corde, mente conplectar pia ubique praesentem mihi. |
| 15 | et cum solutus corporali carcere terraque prouolauero, quo me locant axe communis pater, illic quoque animo te geram. |
| 16 | neque finis idem qui meo me corpore et amore laxabit tuo. |
| 17 | mens quippe, lapsis quae superstes artubus de stirpe durat caeliti, sensus necesse est simul et affectus suos retineat ut uitam suam; et ut mori sic obliuisci non capit, perenne uiuax et memor. |
| XII. | |
| 1 | Inclite confessor, meritis et nomine Felix, mens pietate potens, summi mens accola caeli nec minus in totis experta potentia terris, qui dominum Christum non uincta uoce professus contemnendo truces meruisti euadere poenas, deuotamque animam tormenta per omnia Christo sponte tua iussus laxatis reddere membris liquisti nacnos rabidis lictoribus artus,. |
| 2 | uectus in aetherium sine sanguine martyr honorem, o pater, o domine, indignis licet, adnue semis, ut tandem, hanc fragili trahimus dum corpore uitam, sedibus optatis et qua requiescis in aula hunc liceat celebrare diem, pia reddere coram nota et gaudentes inter gaudere tumultus. |
| 3 | sit iam, quaeso, satis merita inpietate tulisse hanc poenam, tot iam quod te sine uiximus annis, sede tua procul heu! quamuis non mente remoti. |
| 4 | iam desideriis inmenso tempore fessis consule, iam uel sero memor miserere tuorum perque orbem, magni qui nos tanto aequore ponti disparat, obtritis quae nos inimica retardant pande uias faciles et, si properantibus ad te inuidus hostis obest, obiecta repagula pelle fortior aduersis et amicos prouehe cursus. |
| 5 | seu placeat telluris iter, comes aggere tuto esto tuis; seu magna tui fiducia longo suadeat ire mari, da currere mollibus undis, ut famulis famulos a puppi suggere uentos, ut Campana simul Christo duce litora necti ad tua mox alacri rapiamur culmina cursu inque tuo placidus nobis sit limine portus. |
| 6 | illic dulce iugum, lene onus blandumque feremus seruitium sub te domino; etsi iustus iniquis non egeas seruis, tamen et patiere et amabis qualescumque tibi Christo donante dicatos et foribus seruire tuis, tua limina mane munditiis curare sines et nocte uicissim excubiis seruare piis et munere in isto claudere promeritam defesso corpore uitam. |
| XIII. | |
| 1 | Felix, hoc merito quod nomine, nomine et idem qui merito, redit alma dies, qua te sibi summas adsciuit patriam confessum Christus in aulam, tempus adest plenis gratos tibi fundere uotis. |
| 2 | o pater, o domine, indignis licet optime seruis, tandem exoratum est inter tua limina nobis natalem celebrare tuum. |
| 3 | tria tempore longo lustra cucurrerunt, ex quo sollemnibus istis coram uota tibi, coram mea corda dicaui. |
| 4 | ex illo qui me terraque marique labores distulerint a sede tua procul orbe remoto, nouisti; nam te mihi semper ubique propinquum inter dura uiae uitaeque incerta uocaui. |
| 5 | et maria intraui duce te, quia cura pericli cessit amore tui, nec te sine; nam tua sensi praesidia in domino superans maris aspera Christo; semper eo et terris te propter tutus et undis. |
| 6 | hunc, precor, aeterna pietate et pace serenum posce tuis, cuius magno stas nomine, Felix. |
| 7 | nunc iuuat effusas in gaudia soluere mentes, . |
| 8 | cara dies tandem quoniam hic praesentibus orta est, semper et externum nobis celebrata per orbem, quae te sacrauit terris et contulit astris. |
| 9 | ecce uias uario plebs discolor agmine pingit, urbes innumeras una miramur in urbe. |
| 10 | o felix Felice tuo tibi praesule Nola, inclita ciue sacro, caelesti firma patrono postque ipsam titulos Romam sortita secundos, quae prius imperio tantum et uictricibus armis, nunc et apostolicis terrarum est prima sepulchris! sis bonus o felixque tuis dominumque potentem exores, liceat placati munere Christi post pelagi fluctus mundi quoque fluctibus actis in statione tua placido consistere portu. |
| 11 | hoc bene subductam religaui litore classem, in te conpositae mihi fixa sit anchora uitae. |
| XIIII. | |
| 1 | Venit festa dies caelo, celeberrima terris, natalem Felicis agens, qua corpore terris occidit et Christo superis est natus in astris, caelestem nanctos sine sanguine martyr honorem. |
| 2 | nam confessor obit poenas non sponte lucratus acceptante deo fidam pro sanguine mentem, qui cordis taciti scrutator ferre paratos aequiperat passis, sat habens interna probasse supplicium carnis insta pietate remittit; martyrium sine caede placet, si prompta ferendi mensque fidesque deo caleant; passura uoluntas sufficit et summa est meriti testatio noti. |
| 3 | ergo dies, tanto quae munere condidit alto Felicem caelo, sacris sollemnibus ista est, quae post solstitium, quo Christus corpore natus sole nouo gelidae mutauit tempora brumae atque salutiferum praestans mortalibus ortum procedente die secum decrescere noctes iussit, ab hoc quae lux oritur uicesima nobis, sidereum meriti signat Felicis honorem. |
| 4 | denique nil inpar his, qui fudere cruorem, testibus et titulo simul et uirtute recepti martyris ostendit meritum, cum iure potenti daemonas exercet deuinctaque corpora soluit. |
| 5 | nam sibi Felicem caecis incumbere poenis pestiferi proceres tristi clamore fatentur occultasque cruces gemitu testantur aperto, uelatumque oculis mortalibus, at manifestum auribus et multo praesentem numine produnt, cum captiua intra deprensi corpora Christum in sancto fulgere suo clamantque probantque, membrorum incussu tremuli capitumque rotatu tormentisque suis; sed non sua corpora torquent, clamantes proprios aliena per ora dolores orantum ueniam; latet ultor, poena uidetur. |
| 6 | tum si quos grauiore malo uiolentior hostis uinxerit, ista dies diuino numine soluit. |
| 7 | cernere nunc passim est sacra purgata medella pectora liminibus sterni, iam mente refectos, gratantes iam uoce sua; concurrit hiantum turba tremens hominum, mixtae inter gaudia cunctis prosiliunt lacrimae, praesens deus omnibus illic creditur; inmensi Felix est gloria Christi. |
| 8 | alma dies magnis celebratur coetibus, omnes uota dicant sacris rata postibus; omnia gaudent terrarum et caeli, ridere uidetur apertis aethra polis, uernum spirare silentibus aurae flatibus et laetum plaga cingere lactea caelum. |
| 9 | nec modus est populis coeuntibus agmine denso nec requies, properant in lucem a nocte diemque expectare piget, uotis auidis mora noctis. |
| 10 | rumpitur et noctem flammis funalia uincunt, stipatam multis unam iuuat urbibus urbem cernere totque uno conpulsa examina uoto. |
| 11 | Lucani coeunt populi, coit Apula pubes et Calabri et cuncti quos adluit aestus uterque, qui laeua et dextra Latium circumsonat unda; et bis ter denas Campania laeta per urbes ceu propriis gaudet festis, quos moenibus amplis diues habet Capua et quos pulchra Neapolis aut quos Gaurus alit, laeta exercent qui Massica quique Ufentem Sarnumque bibunt, qui sicca Tanagri quique colunt rigui felicia culta Galaesi, quos Atina potens, quos mater Aricia mittit. |
| 12 | ipsaque caelestum sacris procerum monumentis Roma Petro Pauloque potens rarescere gaudet huius honore diei portaeque ex ore Capenae milia profundens ad amicae moenia Nolae dimittit duodena decem per milia denso agmine; confertis longe latet Appia turbis. |
| 13 | nec minus ex alia populis regione profectis aspera montosae carpuntur strata Latinae, quos Praeneste altum, quos fertile pascit Aquinum, quosque suburbanis uetus Ardea mittit ab oris, quique urbem liquere Cales geminamque Teanum, quam grams Auruncus uel quam colit Apulus asper; huc et oliuifera concurrit turba Venafro, oppida Samnites duri montana relinquunt. |
| 14 | uicit iter durum pietas, amor omnia Christi uincit et alma fides animisque locisque rigentes suadet acerba pati, simul aspera ponere corda. |
| 15 | una dies cunctos uocat, una et Nola receptat, toto plena sui spatio spatiosaque cunctis, credas innumeris ut moenia dilatari hospitibus. |
| 16 | sic, Nola, adBurgis imagine Romae, [tu quoque post urbem titulos sortita secundos; nam prius imperio tantum et uictricibus armis, nunc et apostolicis terrarum est prima sepulchris]. |
| 17 | tu quoque perpetuas duplici sub honore coronas, ante sacerdotis, post martyris omne per aeuum Felicis conplexa tui, gemino bene caelum contingis merito diuini mater amici. |
| 18 | te prius alma pio celebrans altaria cultu presbyter instituit placido et moderamine rexit. |
| 19 | nunc quoque perpetuo decorat te nomine Felix. |
| 20 | namque tuo meritum in gremio sacratus honorem ducit odorifero pia conditus ossa sepulchro. |
| 21 | aurea nunc niueis ornantur limina uelis, clara coronantur densis altaria lichnis, lumina ceratis adolentur odora papyris, nocte dieque micant. |
| 22 | sic nox splendore diei fulget et ipsa dies caelesti inlustris honore plus nitet innumeris lucem geminata lucernis. |
| 23 | nos quoque felices, quibus istum cernere coram et celebrare diem datur et spectare patroni praemia praestantique suis tam grandia Christo gratari et laetos inter gaudere tumultus. |
| 24 | ferte deo, pueri, laudem, pia soluite uota et pariter castis date carmina festa choreis, '... spargite flore solum, praetexite limina sertis. |
| 25 | purpureum uer spiret hiems, sit floreus annus . |
| 26 | ante diem, sancto cedat natura diei. |
| 27 | '. |
| 28 | martyris ad tumulum debes, et terra, coronas.. ' ast illum superi sacra gloria liminis ambit florentem gemina belli pacisque corona. |
| 29 | hanc, precor, aeterna nobis cum pace serenum posce diem, hoc iterum liceat gaudere reuerso annuaque hic et uotatuis et carmina festis reddere placati tranquillo numine Christi. |
| 30 | hic amor, hic labor est nobis; haec uota tuorum suscipe commendaque deo, ut cum sedula cura - seruitium nostrum longo tibi penderit aeuo,. |
| 31 | tunc demum placitos pietate laboris alumnos. |
| 32 | absoluas mittente manu, positasque tuorum ante tuos uultus animas nectare paterno ne renuas gremio domini fulgentis ad ora, .. quem bonitate pium sed maiestate tremendum exora, ut precibus lenis meritisque redonet debita nostra tuis. |
| 33 | cum tu quoque, magna piorum portio, regnantem, Felix, comitaberis agnum, posce ouium grege nos statui, ut sententia summi indicis hoc quoque nos iterum tibi munere donet, ne male gratatis laeuos adiudicet haedis et potius dextre positos in parte piorum munifico pecori laudatisque adgreget agnis. |
| XV. | |
| 1 | Annua nota mihi remeant, simul annua linguae debita, natalis tuus, o clarissime Christo Felix, natali proprio mihi carior, in quo quamlibet innumeris sint gaudia publica turbis, est aliquid speciale tuis, quod nos tibi Christus esse dedit, uiles caro largitus amico, non quia tu dignus famulis tam uilibus esses, aeternis dignante deo comes ire triumphis, sed quia nos inopes aequi indiguosque salutis sic noluit ditare pater bonus, ut male dites criminibus uersa in melius uice diuitiarum pro cunctis opibus cunctisque affectibus et pro nobilibus titulis et honoribus omnia uanis Felicem caperemus opes patriamque domumque. |
| 2 | tu pater et patria et domus et substantia nobis, in gremium translata tuum cunabula nostra, et tuus est nobis nido sinus, hoc bene foti crescimus inque aliam mutantes corpora formam terrena exuimur stirpe et subeuntibus alis uertimur in nolncres diuini semine uerbi. |
| 3 | te releuante iugum Christi lene noscimus, in te blandus et indignis et dulcis Christus amaris. |
| 4 | ista dies ergo et nobis sollemnis habenda, quae tibi natalis, quia te mala nostra abolente occidimus mundo, nascamur ut in bona Christo. |
| 5 | surge igitur, cithara, et totis intendere fibris, excita uis animae; tacito mea uiscera cantu, non tacita cordis testudine dentibus ictis pulset amor, linguae plectro lyra personet oris. |
| 6 | non ego Castalidas, natum phantasmata, Musas nec surdum Aonia Phoebum de rupe ciebo; carminis incentor Christus mihi, munere Christi audeo peccator sanctum et caelestia fari. |
| 7 | nec tibi difficile, omnipotens, mea soluere doctis ora modis, qui muta loqui, fluere arida, solui dura iubes. |
| 8 | tu namque asinam reboare loquendo perfectamque tibi lactantes condere laudem fecisti et solidam soluisti in flumina rupem et terram sine aqua subitis manare fluentis iussisti, deserta rigans in spem populorum, in quorum arentes animas pia gratia fluxit, quos Christus uiuo manans petra fonte refecit. |
| 9 | unde ego, pars hominum minima, isto munere fretus roris, Christe, tui uiuos precor aridus haustus. |
| 10 | da uerbum de fonte tuo, tua non queo fari te sine; namque tui laus martyris et tua laus est, qui facis omnipotens homines diuina ualere fortiaque infirmis superas de carne triumphans, aerios proceres uincens in corpore nostro. |
| 11 | quare ades, ut duce te repetens ab origine pergam Felicem narrare tuum, cui nobile ductum ex Oriente genus; nec enim magis altera tellus Felicis patriam decuit quam quae patriarchas quaeque pios tulerat, Christi sacra uasa, prophetas, unde et apostolicis fundens sua flumina linguis totum euangelii sonus emanauit in orbem. |
| 12 | debitus inde deo Felix, genitore profecto Italiam necdum genitus, tamen in patre uenit, cinis ut affectu nostris oreretur in oris nec cuiquam natum nisi nobis se meminisset. |
| 13 | sic pater Abraham domini praecepta secutus mutauit patrias externo cespite terras deposuitque sacrum Chananaeis semen in aruis; unde peregrinas abeunte propagine terras mystica Felicem nobis transmisit origo, quem perfecta fides illa radice profectum prodidit, ut nobis esset pia uena fidei. |
| 14 | Felix nunc etiam posita cum carae quiescit, spiritus in Christo uiuens, operantibus altae uirtutis meritis Abrahae semine mutat duritiam lapidum, quos suscitat in bona uitae. |
| 15 | hac igitur genitore Syro generatus in urbe dilectam coluit patriae sub imagine Nolani sede beans placita multoque relictus in auro diues opum uiguit quamuis non unicus heres. |
| 16 | Hermia cum fratre sui cognomine patris terrenas diuisit opes, caelestia solus obtinuit Felix; geminos sententia discors diuisit fratres: Hermiam mundus abegit, Felicem Christus sibi sustulit; ille caduca maluit, hic solida; praesentibus ille cohaesit, iste solum caelo uertit, patrimonia regnis; ille heres tantum proprii patris, iste coheres Christi. |
| 17 | sed quis tam uariam miretur ab uno sanguine progeniem, ueterum inter sancta parentum pignora qui relegat, populorum stirpe duorum fecundam pugnas uteri doluisse Rebeccam conquestamque deo grauidi luctamina uentris ? cum iam tunc fremeret sanctae intra uiscera matris quae nunc intra uterum mundi discordia saeuit, hispida Iudaeis hirti sectantibus Esau perfidiae, addictis populo seruire minori, at nobis lenem. |
| 18 | per lenia pacis Iacob, qua uia. |
| 19 | lucis agit, meliore sequentibus ortu. |
| 20 | ergo pari dispar fratrum de sanguine sanguis Hermias uelut asper Edom terrena secutus squaluit in uacua captiuus imagine mundi duraque Idumaei praelegit iura parentis, in gladio. |
| 21 | uiuens proprio uanaeque laborem militiae. |
| 22 | sterilem tolerans, qua Caesaris armis succubuit, priuatus agens ad munia Christi. |
| 23 | at meus aeterni satus arma capessere regis in patris Israel migrauit nomina Felix seseque a puero pia mens caelestibus edens instituit seruire deo; nec gratia pauper adfuit, et quantum sitiebat corde capaci lucis hians animus, tam largiter influa traxit' dona dei. |
| 24 | primis lector seruiuit in annis. |
| 25 | inde gradum cepit, cui munus uoce fideli adiurare malos et sacris pellere uerbis. |
| 26 | quod quia perspicua meriti uirtute gerebat, iure sacerdotis ueneranda insignia nanctus, mente loco digna meritum decorauit honorem. |
| 27 | sed ne sola sacrum caput infula comeret illi, extitit et potior geminandae causa coronae, dira profanorum rabies exorta furorum, cum pia sacrilego quateretur eclesia bello praecipueque illos populo deposceret omni inpietas, quorum pietas insignior esset. |
| 28 | tunc senior sanctis Nolanam legibus urbem Maximus et placido formabat episcopus ore, presbytero Felice potens, quem mente paterna conplexus ueluti natum sedisque uouebat heredem; subita sed tempestate fugatus non cedente fide petiit deserta locorum. |
| 29 | tunc magis atque magis quaesito antistite Felix claruit obpositus gladiis solusque fidei inuidia effectus, nec spectabatur honore; maior honore fides, quia tantum causa fidei. |
| 30 | tunc petitur, sua cum draco liuidus excitat arma, proruere id cupiens quo surgimus et cadit ipse. |
| 31 | ergo truces poenas fugiente antistite solus uel primus de plebe quasi de corpore uertex conpetitur Felix. |
| 32 | hunc omnes uincere certant et quasi praecelsam obsessis in moenibus arcem facta mole petunt, cuius munimine uicto cetera iam facili cadat urbs prostrata ruina. |
| 33 | o digna infidis dementia! creditur uno extinguenda fides, totus quam credidit orbis. |
| 34 | heu, misera inpietas, infernis caeca tenebris quo ruis P in quem tela moues? an credis in uno mortali constare deum et, si corpora soluas, uim simul et mentem diuinam posse aboleri? quae mundi per membra meat, qua nasceris ipse indignusque aleris, cuius de numine pendet uincere uel uinci, cuius uirtute uel unus fortior innumeris, pietate armatus inermi armatos ferro, sed inermes pectora Christo prosternit superante fide, quae conscia ueri caelestis uitam praesenti morte futuram conparat et uicto uictricem corpore mentem laeta deo referens gaudentibus inuehit astris. |
| 35 | quid iuuat ergo pium tanta quod mole furoris Felicem, uesane, potis? manet intus operto, mens inuicta deo; nec iam tibi sola resistit terreni natura hominis; deus ipse repugnat quem potis, atque tuis, serpens antique, uenenis ipse offert se per famulorum corpora Christus teque tuis nectens laqueis in caede suorum sternit, per mortis speciem de morte triumphans. |
| 36 | sed fera corda suus stimulis furialibus error sanguinea flagrare siti sanctumque cruorem urgebat ueluti sceleris deposcere palmam. |
| 37 | ergo ubi sacrilegos excepit Nola furores intentosque piis expauit ciuibus enses, quaeritur excussa Felix uenerandus in urbe. |
| 38 | nec refugit celso iam spirans sidera flatu et tacitis acuens stimulis in proelia mentem, inpauidus trepidum seruabat pastor ouile,. |
| 39 | exemplo domini promptus dare pro grege uitam. |
| 40 | ergo alacer saeuos perstat quasi murus in hostes et canis florente fide reuirescit in annis, totus in astra animo, Christi memor, inmemor aeui, corde deum gestans et plenus pectora Christo. |
| 41 | nec iam se capit ipse, sacer maiorque uideri sidereumque oculis et honorem fulgere uultu. |
| 42 | ilicet arripitur gaudens saeuisque furentum protrahitur manibus, sed, qui mos hostis iniqui, cui potior labor est animas quam corpora nostra perdere, dilatum gladio terroribus ante temptat et in mortem surgit gradibus poenarum. |
| 43 | primus supplicii de carcere texitur ordo. |
| 44 | ferrea iunguntur tenebrosis uincula claustris; stat manibus colloque chalybs neruoque rigescunt diducente pedes; sternuntur fragmina testae, arceat ut somnum poenalis acumine lectus. |
| 45 | nec requie tamen est uacuus nec luminis expers confessor, cui iam sociatus in omnia Christus conpatitur, uirides grauior cui poena coronas multiplicat, spatiante polum qui mente peragrat. |
| 46 | seque ipsum, uincto quamuis in corpore, liber spiritus anteuolat summi in penetralia Christi praemeditante anima certis sua praemia uotis. |
| 47 | ergo beata. |
| 48 | sacris Felicem passio poenis urgebat grauibus uinclis et carcere caeco, quantasque ex homine induerat caro subdita poenas, tantas a Christo recipit patientia palmas. |
| 49 | Maximus interea solis in montibus aeger, contentus fugisse manus feraliaque ora carnificum, diuersa at non leniore ferebat martyrium cruce, quam si ferro colla dedisset membraque tormentis aut ignibus; acrior illum cura sui gregis urit et afficit; uritur igne frigoris et gelido caeli de rore rigescit, panis inops tectique simul, noctemque diemque peruigil, intente iungit prece tempus utrumque, dumosa prostratus humo conpungitur artus sentibus et mentem curis, intusque forisque dimicat et ruris spinas in corpore perfert, tristitiae patitur spinas in pectore maesto. |
| 50 | duris dura tegens cruciatu mentis acerbo membrorum tormenta leuat, sensumque doloris corporei excludit mentis dolor. |
| 51 | attamen aegra materies terrae, licet inconcussa maneret uis animae spernente fide labentia carnis, uicta hieme atque fame duroque adtrita cubili deficiente suam linquebat corpore mentem, altius et uacuis fessi senis hausta medullis frigora pellebant glaciato sanguine uitam. |
| 52 | mota patris summi pietas antistite tanto non tulit obscuro consumi funere corpus. |
| 53 | quamquam et ut Elian istum quoque pascere posset, esciferas uolucres ieiuna per auia mittens, posset et ut Mosen secreto operire sepulchro; sed soli hoc dederat deus uni munus amico arcana tellure tegi, quia iure decebat tantus honos illud corpus, quod comminus ore fulserat et sermone dei, ut mortalia functus iura deo tantum frueretur teste sepulchri. |
| 54 | ergo sacerdotem confessoremque sereno lumine respiciens tacitis tabescere siluis non tulit ulterius mitis pater, et quia digno condignum comitem meritis sociare parabat, Felicem numero de carceris eligit omni, cuius id adponat meritis opus, ut senis almi membra leuet reuocetque animam reuehatque refotum adtonitisque ouibus cari solacia reddat pastoris. |
| 55 | uenit ergo micans iam nocte silenti angelus et tota uinctorum in plebe reorum Felicem solum, pietas cui sancta reatum fecerat, adloquitur; fugit atri carceris horror. |
| 56 | uoce simul sacri Felix et luce ministri excussus tremit et uerbum trahit aure fideli. |
| 57 | ac primum, ueluti ludentis imagine somni accipiat mandata dei, stupet anxius et se causatur non posse sequi prohibente catena. |
| 58 | insuper et claustro simul et custode teneri carceris obsessi. |
| 59 | sed uox diuina morantem increpitans iubet excussis adsurgere uinclis. |
| 60 | et subito ut molles manibus fluxere catenae, sponte iugo ceruix ferrato exuta leuatur prosiliuntque pedes laxato caudice nerui. |
| 61 | mira fides! saluis reserato carcere claustris sopito custode fores interritus exit, perque ipsos uia fit, per quos uia clauditur; ibat angelus et tacitae per amica silentia noctis. |
| 62 | lux et iter Felicis erat. |
| 63 | nonne unus in omni Christus adest sancto? sicut uiget omnibus idem spiritus in Christo genitis, sic ipsa piorum. |
| 64 | gratia concordat. |
| 65 | ueterem remeare recenti historia mdeo speciem, qua. |
| 66 | iussus abire bisseno sublimis in agmine discipulorum Patros sponte sua uinclis labentibus eque carcere processit clauso, qua praenins illum angelus Herodi praedam furatus agebat. |
| 67 | sic meus educente deo geminata per atra carceris et noctis reliquis obscura sed uni inlustrata sibi Felix inpune per ipsos custodes constante premens uestigia passu callibus ignotis directus iussa petebat. |
| 68 | et postquam emensus secretos auia saltus rura locum fessi senis inuenit, aegra trahentem iam tenui cernit maestus suspiria flatu. |
| 69 | et primo ut cari cognonit membra parentis, fusus in amplexum dat uultibus oscula notis et temptat gelidis reuocare fouendo calorem artubus et crebris adflatibus oris anheli reddere uiuentes tepefacto corpore sensus. |
| 70 | sed neque clamatu est neque pulsu mobile corpus' iam simile exanimo, modicus tamen ultima uitae flatus et internae prodit trepidatio fibrae. |
| 71 | anxius intuitu tali pia pectora Felix, distrahit exsangues artus et lurida cernens ora fame nec habens quicquam, quo rebus egenis ferret opem, non igne procul neque comminus esca, ut dape tabentem recrearet et igne rigentem. |
| 72 | quaerenti et multa Christum prece conuenienti, quanam ope quaue uia iussum conplere ualeret seruitium, subitam omnipotens de sentibus uuam edidit et capiti iussit pendere propinquam, ut facile adtiguo posset decerpere ramo natum sponte cibum. |
| 73 | diuinitus ergo refectus mente pia oblato laetatur munere Felix demessumque manu molientis ad ora racemum admouet, et quoniam strictis iam dentibus ille et sentire negat dulces et sumere uictus, exprimit umentes acinos sucumque liquentem instillat, digito diducens arida labra, donec et adspirante deo conatibus aegris et luctante manu rigidos paulisper hiatus laxauit tenuemque aditum dedit oris aperti, quo rorem exiguum resoluta infunderet uua. |
| 74 | hinc animae sensus, calor ossibus atque oculis lux uitaque tota redit, quaeque haeserat obsita siccis faucibus exercet solitas iam lingua loquellas, postquam uocis iter patefecit lubricus umor. |
| 75 | ergo reuiuiscens notissima comminus ora, Felicis uidet ora sui amplexusque uicissim conqueritur tardum: nam te promiserat, inquit, adfore iamdudum dominus mihi, pars mea Felix; praecipuum, Felix, pignus mihi, quae rogo tantae aut ubi te tenuere morae? si corpore cessi ad tempus fragili, solido tamen esse fidelis pectore duraui. |
| 76 | docet et locus et status ipse, in quo me cernis uitae istius ima trahentem, non mortis fugisse metu Christoque meam me praeposuisse animam; fugi non lucis amore, sed fragile hoc metuens infirmi corporis; atquin tecta petens alia uixissem tutus in urbe, si mihi uile fides et carum haec uita fuisset. |
| 77 | ignotos montes desertaque nuda petiui, in gremio domini dulcis mea colla reponens, ipso ut deficerem teste aut ut pascerer ipso. |
| 78 | nec frustra, ecce uides, fuit haec fiducia nobis; adfuit omnipotens et te mihi mittere legit, per quem dona mihi sua redderet; utere, fili, praeceptis pietatis opus mandantibus et me suscipiens humeris commune ad ouile reporta. |
| 79 | inpiger optato gauisus munere Felix carum onus ut Christi pondus leue sumit et adfert tam uolucer cursu, tamquam magis ipse feratur nec ferat, et uere Christus fert ipse ferentem et pedibus pietate citis deus addidit alas. |
| 80 | nocte eadem pariter tot munera percipit unus et simul exequitur Felix; sua rumpere iussus uincla sacerdotem reficit reuehitque refectum deponitque sui tutum sub culmine tecti, unica quod seruabat anus; tam celsus et isto Maximus extabat merito confessor, ut illi orba domus summa et census anus una maneret. |
| 81 | pulsatis foribus Felix hanc excitat; illa ad primos stupefacta sonos, uix nota renoscit adloquia et dominum tectis adsumit apertis, uoce graduque tremens quatiente timore senectam. |
| 82 | cui Felix: cape depositum hoc quod conscia mecum sidera noctis et angelicae sub principe Christo me tradente manus tradunt tibi; sume fideli hanc domini gemmam gremio, quam tempore summo incolumem nobis domino sub indice reddas, quo nunc teste capis. |
| 83 | subit istis Maximus orsis Felicemque suum reuocans: cape tu quoque, dixit, muneris, o mi nate, uicem, quam me tibi iussit reddere conpositum, qui te mihi iussit adesse deposito. |
| 84 | tum deinde sacram Felicis amati inponit capiti dextram, simul omnia Christi dona petens, uelut ille patrum uenerabilis Isac rore poli natum et terrae benedixit opimo; Felicem Christo sic Maximus ore paterno ore et apostolico benedicens et locupletans, inmarcescibilis redimiuit honore coronae perpetuisque opibus, quas et modo cernimus, auxit. |
| XVI. | |
| 1 | Tempora temporibus subeunt, abit et uenit aetas; cuncta dies trudendo diem fugit et rotat orbem; omnia praetereunt, sanctorum gloria durat in Christo, qui cuncta nouat, dum permanet ipse. |
| 2 | tandem igitur, reuoluta dies, mihi nascere, toto exoptata dies anno, quae dulcia festa et mea uota nouas, quae me sollemnia poscis munera natalem referens, quo milia gaudent innumeri populi, quo me specialia tangunt gaudia, quo famulae rata debeo munera linguae Felici libare meo, cui mente dicata in domino Christo sum deditus; hunc etiam oris obsequio celebrare per annua carmina sanctum fas mihi. |
| 3 | dicam igitur merita et causas meritorum, e quibus obtinuit caelestum praemia laudum aeternosque dies et magni nomen honoris. |
| 4 | iam prior hoc primos uobis liber edidit actus martyris, unde domum uel qui genus et quibus altus in studiis, quo deinde gradu per sancta uocatus munia maluerit Christo seruire perenni quam patrias errare uias per deuia mundi; nam pater emeritis sub Caesare uixerat armis. |
| 5 | diximus et taetro toleratas carcere poenas, quas confessor obit, mortem quoque ferre paratus, ni deus anticipans gladios soluisset iniquis emissum uinclis aliosque uocasset ad actus,' ut prius ad sacram remearet episcopus aulam Maximus, in solis qui saltibus ultima uitae aeger anhelabat grassante fugatus ab hoste, quem iussus proprio subuexit corpore Felix pauperis et tecti delatum in sede locauit; pensatisque sibi sancto senis ore beati officiis benedictus abit paucisque diebus delituit proprii tacitus sub culmine tecti, non tacita dominum caelestem mente fatigans, quem prece directa penetrans super astra propinquo pulsabat merito, pacem procedere poscens. |
| 6 | interea fluxere dies, pax uisa reuerti. |
| 7 | deseruit latebram Felix tandemque sereno confisus caelo laetis se reddere laetum fratribus et placidae committere coeperat urbi. |
| 8 | gratabantur oues Christi pastore recepto. |
| 9 | ille gregem pauidum de tempestate recenti mulcebat monitis caelestibus et duce uerbo anxia corda regens firmabat amore fidei, contemnenda docens et amara et dulcia mundo; nec concedendum terroribus obuiaque ipsis ignibus aut gladiis promptos inferre monebat pectora; et ipse suis addebat pondera uerbis, confessor passus quae perpetienda docebat, omnibus eloquio simul exemploque magister. |
| 10 | non tulit haec malus ille diu; sed inhorruit atris crinibus et rabidis inflauit colla uenenis inmisitque suum scelerata in pectora uirus, ureret ut nigras Felicis gratia mentes. |
| 11 | inseruit stimulos, et mentibus arsit iniquis uipereae furor inuidiae; petit inproba primum ira domum; cunctis amor inpius in scelus ardet. |
| 12 | Felicem sitit inpietas; sed ab aedibus absens forte suis media steterat securus in urbe, fraternis de more suo uallatus amicis et pia uerba serens populi credentis in aures. |
| 13 | ecce et eum strictis quaerentes ensibus adsunt, cum subito aut illis corda hostibus aut huic ora uertuntur; notum non agnouere furentes . |
| 14 | Felicemque rogant. |
| 15 | Felix ubi cernitur, et non cernitur; ipse nec ipse uir est; cum sit prope, longe est. |
| 16 | ignotus notusque suis fit ciuibus idem, discernente fide uultum credentibus ipse, . |
| 17 | hostibus alter erat. |
| 18 | persensit et ipse fauentis consilium Christi ridensque rogantibus infit: nescio Felicem quem quaeritis. |
| 19 | ilicet illi praetereunt ipsum; discedit at ille platea inludente canes domino frustratus hiantes. |
| 20 | nec longum emensis spatium et scitantibus omnes, qua Felix regione foret, quidam increpat et dat indicium, ignarus causae credensque furore dementes, qui non uidissent comminus ipsum, ad quem contiguis fecissent uerba loquellis. |
| 21 | perculsi nouitate doli grauiusque furentes mox redeunt perque ipsa uiri uestigia currunt. |
| 22 | iamque propinquabant, sed praecurrente tumultu urbis et adtoniti clamoribus undique uulgi admonitus Felix instantia uulnera flexu declinat medioque procul se deuius aufert e spatio nanctusque locum, qui forte pauenti panditur effugium, celebri seductus ab urbe sic quoque non longinquus erat sectoribus atris, qui prope conspicuo subductus ab ore sequentum infestos utcumque timens uitauerat enses; et capiendus erat, quia nullius obice claustri ille repellendis locus obsistebat iniquis. |
| 23 | nam foribus nullis in publica rostra patebat semiruti paries male fidus fragmine muri. |
| 24 | sed diuina manus sese sanctum inter et hostes obposuit miroque locum munimine saepsit, non strue saxorum, neque ferratis data ualuis claustra, per humanas quibus atria claudimus artes, rudere sed subito concreuit sordidus agger, iussaque nutantes intendit aranea telas et sinibus tremulis intutum struxit apertum desertaeque dedit faciem sordere ruinae. |
| 25 | quae simul occurrit minitantibus, obstipuerunt defixoque gradu sibimet dixere uicissim: nonne furor temptare aditus aut credere quemquam hac intrasse hominem, minimi qua signa dedissent uermiculi? modicae rumpunt haec retia muscae, nos penetrasse uirum per clausa potamus inepti et tenerum tanto non ruptum corpore textum? ille magis nostris manibus modo debitus index, qui nos in deserta doloso callidus astu induxit uersumque alio mentitus in isto Felicem latitare situ, quo nostra maligno uerteret arma dolo, capiti fugientis amicus. |
| 26 | ergo recedamus, nam stare diutius istic risus erit uulgi demensque notabitur error scrutatum hac hominis latebras contendere gressum, qua uel mole putri uel araneolis obductis monstrat inaccessos humus incalcata recessus. |
| 27 | nec mora, discedunt propere in diuersa frementes; sed deus, ut scriptura canit, uesana minantes inridebat eos caelesti Christus ab arce Felicemque suum sacris uelauerat alis. |
| 28 | qui domini tutus gremio candentia tela discutiebat ouans galea scutoque fidei et gladium uerbi confessor in ore gerebat. |
| 29 | armatus pietate manus et pectora plenus casta deo insignis meriti thorace tegebat. |
| 30 | o multis diuina modis sapientia diues, semper ab infirmis confundens fortia mundi! uix populos altis defendunt moenia muris, et fretos ualido munimine saepius hostis. |
| 31 | obprimit euersaeque obponunt mortibus urbes. |
| 32 | nunc et ab armatis protexit aranea sanctum defensante deo; teneris stetit hostis abactus cassibus; aerio cessit uis ferrea filo. |
| 33 | uana salus hominum, uirtus mea non mihi uirtus, si caream uirtute dei. |
| 34 | quo uasta gigantum robora? quo Pharii reges? ubi magna Hierico? omnibus exitii sua gloria, qua tumuerunt, causa fuit, neque herois uirtutibus ista, sed magis infirmis diuina potentia fregit. |
| 35 | ille gigans pueri funda pastoris obiuit ut canis; illam urbem sonitus soluere tubarum; litorea iacuit rex ille superbus harena, diuitias regni pendens in funere nudo. |
| 36 | sic ubi Christus adest nobis, et aranea muro est; at cui Christus abest, et munis aranea fiet. |
| 37 | digressis igitur cum facta silentia turbis secretoque fugae fidas nox alta tenebras praebuit, egreditur Felix mutatque latebras, illa canens domino: media si noctis in umbra ingrediar, mala non metuam, quoniam tua mecum dextra; per infernum non expers luminis ibo. |
| 38 | ergo dei ductu capit in regione remota conpluuium angusto breuia inter tecta cubili, quo uetus arebat tecto cisterna profundo. |
| 39 | propter in adtignis habitabat femina tignis sancta deo mulier, quae confessoris operti nescia Felicem Christo quasi conscia pauit. |
| 40 | mira canam, ingenium domini pascentis alumnum ignara pascente suum. |
| 41 | nunc sedula panes, nunc alias de more, sibi quas coxerat escas, mentis in excessu diuino facta paratu inportabat eo, Felix ubi teste latebat uelatus domino; sed nec cum tenderet illo, nouerat ingressum nec cum discesserat inde, introitus erat illa sui memor; utque paratus intulerat satagens, propriis licet illa cibando seruiret manibus sancto, tamen inscia tanti muneris hoc de corde suo nouisse nequibat, quod non mente sua sed Christi numine agebat, proque loco latebrae et structae super ora lacunae adpositos ingressa cibos linquebat, eosque se posuisse domi credens, ita semper abibat, ponendae memor et positae mox inmemor escae. |
| 42 | o mulier benedicta deo, uelut una uolucrum, quae quondam mundo abductum pauere prophetam, tu quoque secreto pauisti martyra tecto, sicut auis domino parens, et nescia sancti conscia seruitii, quid gesseris et cui tandem seruieris, illo gaudens sub tempore nosces, cum deus ipse suo pro confessore coronam iustitiae Christus reddet tibi; tunc tua Felix ipse tibi referet sub iudice prandia Christo, quae deus ad dulces sacrati martyris usus transtulit, ut quondam coctas messoribus escas angelica per inane manu pendente propheta misit ieiuno rabida inter monstra prophetae; non fera iam feritas, saeuos quia praeda leones sanctaque frenabant auidos ieiunia rictus. |
| 43 | sex illum totos perhibent ex ordine menses expertem coetus hominum uixisse sub illa culminis obscuri simul angustique latebra, nil opis humanae indiguum, solamine Christi semper abundantem; qui tempore fertur in illo saepe illum sermone suo dignatus adisse, saepe sua pauisse manu caeloque dedisse pocula non pluuialis aquae, quam nubila passim omnibus effundunt, sed quem specialiter uni gratia Felici defudit ab aethere rorem; nam nimiis, ut fit, tunc torrida solibus aestas et puteum quoque siccarat, qui parca latenti pocula praebuerat. |
| 44 | sed ne sitis ureret illum carnea, qui Christum sitiendo ferebat et istam corporis adflicti poenam, delata sereno. |
| 45 | inque globum tenuem nubes collecta per artum conpluuii dulcem sitientis in ora liquorem infudit quasi pressa manu, caeloque uocandum uelleris aetherii suco lactante refecit. |
| 46 | quid mirum, si nunc terrena labe solutum Christus alat, positum quem in corpore sanctus alebat spiritus et cui panis erat uerbum deus ipse, caelestum panis, quo nescitur angelus omnis? tempus ut hoc abiit, pax reddita condidit enses, Felicemque deus monuit prodire latebra, qui dudum placidas mundi clamoribus aures struxerat, humanis ducens obliuia rebus. |
| 47 | ut nouus in lucem iam desperantibus exit et patria tamquam rediuiuus in urbe uidetur et multi dubitant agnoscere et ante rogantes, uerane, te, facies? aiunt, tunc ille beatus, redderis qui tanto nobis post tempore, Felix? qua regione uenis? caelo datus an paradiso redditus in terras habitacula nostra reuisis? ille fidem firmat coram se corpore adesse, seruatum uixisse deo; data gaudia cunctis, laudibus et meritis populo celebratur ab omni. |
| 48 | functus erat longum perfunctus episcopus aeuum Maximus, et pecudes ductu pastoris egebant. |
| 49 | Felicis nomen totum balabat ouile, quem confessoris redimibat adorea Christo quemque salutiferum spondebat lingua magistrum uitaque doctrinae concors; sed ut hoc quoque palmam iustitiae ferret, meritum sublime quieto corde premens uelut indignus non audet honore crescere testaturque seni mage debita Quinto, quod prior ille gradum socii meruisset honoris presbyter. |
| 50 | haec septem distabat summa diebus. |
| 51 | ergo sub hoc etiam Felix antistite uixit presbyter et creuit meritis, quia crescere sede noluit; ipse illum tamquam minor omnia Quintus obseruabat, et os linguam Felicis habebat. |
| 52 | ille gregem officiis, Felix sermone regebat. |
| 53 | multa aliis sanctum Christi uirtutibus auxit gratia Felicem, nec pace minora subegit proelia, quam ualidis confessor gesserat armis. |
| 54 | corpoream tristi sub tempestate salutem spreuerat, idem et opum simul et contemptor honorum secura sub pace fuit. |
| 55 | non ille tenendi securus meriti, sed cautior, ut bona uitae parta tueretur, postquam discrimina mortis uicerat, et scopulos inter tranquilla timebat. |
| 56 | diximus ut mortem calcant et ambitionem; nunc aliam confessoris cognoscite palmam. |
| 57 | uicit auaritiam; nam praedia multa domusque diuitiis locuples patriis possederat heres. |
| 58 | confessor proscriptus erat, sed pace reducta et sua, si uellet, deposcere iura licebat; maluit ille tamen uerbum curare magistri: cuncta licent, non cuncta iuuant. |
| 59 | licito utile praefert et quasi terrenae contagia ducere labis horruit amissos in iura reposcere fundos. |
| 60 | multi obtundebant, prae cunctis nomine prisco Archelais, tam sancta fide quam nomine clara, diues opum uidua et sanctum pietate fideli Felicem uenerans atque illi cara uicissim. |
| 61 | haec illum iuxta meritum uenerata colebat, utque ferunt, iunctum sibimet pro iure sodali usurpans animum, crebris pia corda querellis saepe fatigabat, cur debita promptaque reddi iura recusaret, quae dispensare recepta mercedis magnae cum fenore posset egenis. |
| 62 | plurima de propriis quoque rebus munera saepe obtulit. |
| 63 | ille pio contentus ad omnia sensu femineam placido ridebat pectore curam, caelestum sibimet sat conscius ipse bonorum, quae pro terrenis sibi conpensata tenebat. |
| 64 | unde potens caris instantibus haec referebat: cogitis ut repetam terrena, perennia perdam? praestat, opes saluo desint quam uita opulento; diues egebo deo, nam Christum pauper habebo. |
| 65 | diuitiis inopem ditabit gratia Christi. |
| 66 | hunc retinens animum modici tria iugera raris nec proprio sub iure tenens conducta colonus ipse manu coluit famulo sine pauperis horti possessor; sed et has de cespite diues egeno in dominum confudit opes, cum paupere semper collectum diuisit holus, cum paupere mensam. |
| 67 | una dies illi curam consumpsit habendi, unica uestis eum, saepe et uix unica texit. |
| 68 | si geminas habuit, nudum meliore refouit. |
| 69 | saepe nouo miseros uertit uelamine pannos, Felicisque habitu pauper mutatus ab atro enituit; contra mendici tegmine Felix sorduit, exornans inculto corpore mentem. |
| 70 | hac uiuens pietate deo maturas et aeui et meriti plenis clausit sua saecla diebus mutauitque piae, non clausit saecula uitae. |
| XVII. | |
| 1 | Iamne abis et nos properans relinquis, quos tamen sola regione linquis semper adnexa sine fine tecum mente futuros? iamne discedis reuocante longe quam colis terra? sed et hic resistis, sancte Niceta, quoniam et profectum corde tenemus. |
| 2 | i memor nostri remaneque uadens spiritu praesens, animis uicissim insitus nostris, trahe ferque tecum quos geris in o nimis terra et populi beati, quos modo a nobis remeans adibis, quos tuo accedens pede uisitabit Christus et ore. |
| 3 | ibis Arctoos procul usque Dacos, ibis Epiro gemina uidendus, et per Aegeos penetrabis aestus Thessalonicen. |
| 4 | Apulis sed nunc uia prima terris te uehet longo spatiosa plano, qua Canusino medicata flagrant uellera fuco. |
| 5 | ast ubi paulum uia proferetur, det, precor, mites tibi Christus aestus et leuis spiret sine nube siccis aura Calabris. |
| 6 | sicut antiqui manibus prophetae per sacramentum crucis unda misso dulcuit ligno posuitque tristes merra liquores, sic tibi caelum modo temperetur, et leui sudo tenuatus aer flatibus puris placide salubres spiret in auras, qui solet flatu grauis e palustri anguium tetros referens odores soluere in morbos tumefacta crasso corpora uento, quem potens rerum dominus fugari sine mutari iubeat suoque nunc sacerdoti bona sanitatis flabra ministret. |
| 7 | sicut Aegypto pereunte quondam noctis et densae tenebris operta, qua dei uiui sacra gens agebat, lux erat orbi, . |
| 8 | quae modo in toto species probatur orbe, cum sanctae pia pars fidei fulgeat Christo, reliquos tenebris obruat error: sic meo, qua se feret actus ora, cuncta Nicetae dominus secundet, donec optato patriam uehatur laetus ad urbem. |
| 9 | perge, Niceta, bene qua recurris prosperos Christo comitante cursus, quem tui dudum populi fatigant nocte dieque te reposcentes, ut ager leuandis cum satis imbrem sitit utque molles cum suas matres uituli represso lacte requirunt. |
| 10 | unde nos iustis precibus tuorum, qui suum recte repetunt parentem, cogimur uicto, licet inrepleti, cedere uoto. |
| 11 | et quia spes iam rapitur tenendi, urget affectas placitis fauere; iam uias illas licet oderimus quae rapiant te, odimus quamuis, sed easdem amamus. |
| 12 | odimus quod te retrahunt, amamus quod tuum nobis procul adtulerunt cernere uultum. |
| 13 | quas peradstricti superante amore nunc tibi sterni faciles precamur praeuio terris pelagoque summi nomine Christi. |
| 14 | qui tibi factis iter omne campis arduos montes reprimat cauasque inpleat ualles, salebras adaeqnet, iungat hiatus. |
| 15 | te per Hydruntum Lupiasque uectum innubae fratrum simul et sororum ambient uno dominum canentes ore cateruae. |
| 16 | quis mihi pennas daret ut columbae, ut choris illis citus interessem, qui deum Christum duce te canentes sidera pulsant? sed licet pigro teneamur aegri corporis nexa, tamen enolamns mentibus post te dominoque tecum dicimus hymnos. |
| 17 | nam tuis intus simul inplicati sensibus, uel cum canis ac precaris, cum tua de te prece cumque uoce promimur et nos. |
| 18 | inde iam terris subeunte ponto stratus Hadriae sinus obsequetur, unda procumbet zephyroque leni uela tumescent. |
| 19 | ibis inlabens pelago iacenti et rate armata titulo salutis uictor antemna crucis ibis, undis tutus et austris. |
| 20 | nauitae laeti solitum celeuma concinent uersis modulis in hymnos et piis ducent comites in aequor uocibus auras. |
| 21 | praecinet cunctis tuba ceu resultans lingua Nicetae modulata Christum, psallet aeternos citharista toto aequore Dauid. |
| 22 | audient Amen tremefacta cete et sacerdotem domino canentem laeta lasciuo procul admeabunt monstra natatu. |
| 23 | undique adludent patulo uirentes ore delphines, sine uoce quamquam aemula humanis tamen eloquentur gaudia linguis. |
| 24 | nam deo quid non sapit atque uiuit, cuius et uerbo sata cuncta rerum? hinc dei laudem maris ima noscunt mutaque clamant. |
| 25 | testis est nobis ueteris prophetae belua ad nutum domini profundo excita, ut mersum caperet deinque redderet haustum. |
| 26 | sed modo ad nostrum ferus ipse uatem auribus tantum pia deuorabit cantica; inpastam saturabit aluum. |
| 27 | , carmine pastas. |
| 28 | qua libet pergas iter, et per undas perque tellurem licet et per hostes, ibis armatus galea salutis, uertice Christo. |
| 29 | aduolet missus Raphael; ut olim Tobiae Medis, ita prosequendo ipse Nicetae comes usque Dacos angelus adsit. |
| 30 | ducat hunc aeque famulum suum dux ille, qui quondam profugum superbi fratris a uultu deus in salutem duxit Iacob. |
| 31 | namque Niceta fugitiuus aeque est; - quod semel fecit patriarcha, semper hic facit, mundo fugiens ad alti moenia caeli; et gradus illos, quibus ille uidit angelos uersa uice commeantes, 155 iste contendit superante nubes scandere uita, per crucis scalas properans in astra, qua deus nitens ad humum coruscis e thronis spectat uarios labores bellaque mentis. |
| 32 | tuque, Niceta, bene nominatus corporis uictor, uelut ille dictus Israel, summum quia uidit alto corde satorem, unde Nicetes meus adprobatur Israelites sine fraude uerus, qui deum cernit solidae fidei lumine Christum. |
| 33 | hic deus noster, uia nostra semper, sit comes nobis, sit et antecessor, semitis lumen pedibusque nostris sermo lucerna, qua per obscuri uada caeca saecli luminis ueri face dirigamur, donec optatos liceat salutis tangere portus, quos modo undosum petimus per aequor, dum uagae mentis fluitamus aestu, terreo tamquam fragili carina corpore necti. |
| 34 | sed gubernaclo crucis hanc regente nunc ratem in nobis pia uela cordis pandimus Christo referente laetos flamine dextro. |
| 35 | ergo dux idem modo prosequatur te uia, qua nunc properas reuertens ire, Niceta, patrioque reddat limine tutum. |
| 36 | sed freto emenso superest uiarum rursus in terra labor, ut ueharis usque felices quibus es sacerdos praestitus oras. |
| 37 | tu Philippeos Macetum per agros, per Tomitanam gradieris urbem, ibis et Scupos patriae propinquos Dardanus hospes. |
| 38 | o quibus iam tunc resonabit illa gaudiis tellus, ubi tu rigentes edoces Christo fera colla miti subdere gentes! quaque Riphaeis Boreas in oris adligat densis fluuios pruinis, hic gelu mentes rigidas superno igne resoluis. |
| 39 | nam simul terris animisque duri et sua Bessi niue duriores nunc oues facti duce te gregantur pacis in aulam. |
| 40 | quasque cornices dare seruituti semper a bello indomiti negarunt, nunc iugo ueri domini subactas sternere gaudent. |
| 41 | nunc magis diues pretio laboris Bessus exultat; quod humi manuque ante quaerebat, modo mente caelo conligit aurum. |
| 42 | o uices rerum! bene uersa forma! inuii montes prius et cruenti nunc tegunt uersos monachis latrones pacis alumnos. |
| 43 | sanguinis quondam, modo terra uitae est, uertitur caelo pia uis latronum, et fauet Christus supera occupanti regna rapinae. |
| 44 | mos ubi quondam fuerat ferarum, nunc ibi ritus uiget angelorum, et latet iustus quibus ipse latro aixit in antris. |
| 45 | praeda fit sanctis uetus ille praedo, et gemit uersis homicida damnis, iure nudatus spoliante Christo criminis armis. |
| 46 | interit casa satanae uicissim inuidus Cain, rediuiuus Abel pascit effusi pretio redemptos sanguinis agnos. |
| 47 | euge, Niceta, bone serae Christi, - qui tibi donat lapides in astra uertere et uiuis sacra templa saxis aedificare. |
| 48 | auios saltas, iuga uasta lustras, dum uiam quaeris, sterilemque siluam mentis incultae superans in agros uertis opimos. |
| 49 | te patrem dicit plaga tota Borrae, ad tuos fatus Scytha mitigatur et sui discors fera te magistro pectora ponit. |
| 50 | et Getae currant et uterque Dacus, qui colit terrae medio uel ille diuitis multo boue pilleatus accola ripae. |
| 51 | de lupis hoc est uitulos creare et boui iunctum palea leonem pascere et tutis cana uiperarum pandere paruis. |
| 52 | namque mansueto pecori coire bestias pulsa feritate suades, qui feras mentes hominum polito inbuis ore. |
| 53 | orbis in muta regione per te barbari discunt resonare Christum corde Romano placidamque casti uiuere pacem. |
| 54 | sic tuo mitis lupus est ouili, pascitur concors uitulus leoni, paruus extracto trucibus cauernis aspide ludit. |
| 55 | callidos auri legulos in aurum uertis inque ipsis imitaris ipsos, e quibus uiuum fodiente uerbo eruis aurum: has opes condens domino perenni, his sacrum lucris cumulans talentum, audies: intra domini perennis gaudia laetus. |
| 56 | his, precor, cum te domus alma sancto ceperit fratrum numerosa coetu in choris, et nos pietate cari pectoris adde. |
| 57 | nam deo grates, quod amore tanto nos tibi adstrinxit per operta uincla, uis ut internam ualeat catenam rumpere nulla. |
| 58 | unde conplexi sine fine carum pectus haeremus laqueo fideli, quaque contendas comites erimus mente sequaci. |
| 59 | caritas Christi bene fusa caelo cordibus nostris ita nectit intus, ut nec abiuncto procul auferamur orbe remoti. |
| 60 | nulla nos aetas tibi, (nulla) labes orbis aut alter neque mors reuellet; corporis uita moriente uita uiuet amoris. |
| 61 | dum graues istos habitamus artus, . |
| 62 | mente te semper memori colemus; tu, petes, simus simul in perenni tempore tecum. |
| 63 | namque te celsum meritis in altum culmen inponet pretiosa uirtus inque uiuentum super urbe magnis turribus addet. |
| 64 | nos locis quantum meritis dirempti eminus celsis humiles patronis te procul sacris socium cateruis suspiciemus. |
| 65 | quis die nobis dabit hoc in illa, ut tui stemus lateris sub umbra et tuae nobis requietis aura temperet ignem? tunc, precor, nostri nimium memento et patris sancti gremio recumbens roscido nobis digito furentem discute flammam. |
| 66 | nunc abi felix, tamen et recedens semper huc ad nos animo recurre; esto nobiscum, licet ad paternam ueneris urbem. |
| 67 | non enim unius populi magistram, sed nec unius dedit esse ciuem te deus terrae; patria ecce nostra te sibi sumit. |
| 68 | nunc tuos aequa pietate utrisque diuide affectus et amore nobis, ciuibus uultu, gemina morare cinis in ora. |
| 69 | forsan et maior patria haec habenda,. |
| 70 | non manufactis ubi contineris pectorum tectis hominesque uiuam incolis urbem. |
| 71 | sicut antistes, ita dignus almi hospes es Christi, quia Christianis mentibus consors habitas erile accola templum. |
| 72 | iam uale nobis et in omne nostri diligens aeuum bonus usque finem duc bonum cursum positamque iustis sume coronam. |
| XVIII. | |
| 1 | Lex mihi iure pio posita hunc celebrare quotannis eloquio famulante diem, sollemne reposcit munus ab ore meo, Felicem dicere uersu, laetitiamque meam modulari carmine uoto et magnum cari meritum cantare patroni, quod per iter durum, qua fert uia peruia paucis, alta per arta petens superas penetrauit ad arces. |
| 2 | concordate meis, precor, et conplaudite, fratres, carminibus castoque animos effundite luxu. |
| 3 | gaudia sancta decent et carmina casta fideles; nam cui fas hominum, cui Christus amorque timorque est, .. non gaudere hodie et uacuum procedere uoti, qua quis possit ope ingenii linguaeque reique, caelicolas Christo quando adgaudere ministros ipsa etiam festo produnt elementa colore? cernite laetitiam mundi in splendore diei elucere sacris insignibus; omnia laetus candor habet, siccus cineris a nubibus imber ponitur et niueo tellus uelatur amictu, quae niue tecta, solum niue siluas culmina colles compta senis sancti canos testatur honores; angelicaque docent et luce et pace potiri Felicem placida clarum in regione piorum, * lactea qua tacito labuntur uellera caelo. |
| 4 | Christe dens Felicis, ades, da nunc mihi uerbum, sermo dens, da perspicuam, sapientia, mentem. |
| 5 | non opis humanae facundia dicere laudes posse tuas; tua namque tui sunt gloria sancti. |
| 6 | cedo, alii pretiosa ferant donaria meque . |
| 7 | officii sumptu superent, qui pulchra tegendis uela ferant foribus, seu puro splendida lino siue coloratis textum fucata figuris. |
| 8 | hi leues titulos lento poliant argento sanctaque praefixis obducant limina lamnis. |
| 9 | ast alii pictis accendant lumina ceris multiforesque cauis lychnos laquearibus aptent, ut uibrent tremulas funalia pendula flammas. |
| 10 | martyris hi tumulum studeant perfundere nardo, ut medicata pio referant unguenta sepulchro. |
| 11 | cedo equidem et uacuo multis potioribus auro, quis grauis aere sinus releuatur egente repleto, qui locuplete manu promptaria ditia laxant et uariis animam sponsantes dotibus adstant, mente pares, ope diuersi; nec segnius illi fercula opima cibis, ceras aulaea lucernas, larga quidem sed muta dicant: ego munere linguae, nullus opum, famulor de me mea debita soluens meque ipsum pro me, uilis licet hostia, pendo.. nec metuam sperni, quoniam non uilia Christo pauperis obsequii libamina, qui duo laetus aera, piae censum uiduae, laudata recepit. |
| 12 | tunc quoque multa deo locupletes dona ferebant, inplentes magnis aeraria sancta talentis; sed Christus spectator erat, qui corda ferentum inspiciens uiduae palmam dedit; illa diurni rem uictus, geminos, quod ei substantia, nummos miserat in sacram nil anxia corporis arcam. |
| 13 | propterea ex ipso uenturi indicis ore ante diem meruit facti praecerpere laudem praeferrique illis, quorum stipe uicerat aurum, munere pauper anus, sed prodiga corda fideli. |
| 14 | ergo, boni fratres, quibus hic dignatio et istic concessa est, placidis aduertite mentibus aures, nec qui, sed de quo loquar, exaudite libenter. |
| 15 | despicienda quidem, tamen et miranda profabor, despicienda meo ingenio, miranda beati Felicis merito, quod dicere non sine Christi laude licet, quia quicquid in hoc miramur ab illo est, unde piis uirtus et per quem uita sepultis. |
| 16 | praeteritis cecini patriam genus acta libellis et tota sanctum repetens ab origine dixi Felicem, donec perfectae tempora uitae clauderet et posito desertis corpore terris tenderet aeterni merita ad consortia regni. |
| 17 | sed quia non idem tumuli qui membra piorum et merita occultant, animarum uita superstes corporibus functis quaesitos corpore fructus et post corporeos obitus non mortua sentit laeta bonos, cruciata malos, quos rursus in ipsum tempore uenturo corpus reuocata remixto corpore communi metet indiscreta receptu. |
| 18 | . |
| 19 | longa igitur mihi materies; quantumque erit aeni, tantum erit et uerbi super hoc, cui dicere gesta Felicis pateat, si copia tanta sit oris, quanta operum meritique manet. |
| 20 | nam tempore ab illo, quo primum ista dies Felicem fine beato condidit et carnem terris, animam dedit astris, ex illo prope cuncta dies operante uidetur confessore dei, probat et sine corpore uiuum Christus, ut ostendat maiorem in morte piorum uirtutem quam uim in uita superesse malorum. |
| 21 | ecce uides tumulum sacra martyris ossa tegentem et tacitum obtento seruari marmore corpus; nemo oculis hominum qua corpore cernimus extat, membra latent positi, placida caro morte quiescit, in spem non uacuam rediuiuae condita uitae. |
| 22 | unde igitur tantus circumstat limina terror? quis tantos agit huc populos? quaenam manus urget daemonas inuitosque rapit frustraque rebelli uoce reclamantes conpellit adusque sepulchrum martyris et sancto quasi fixos limite sistit?' respicio hanc aliquando diem, quam maesta relicto orbe fuit, quam laeta polo, cum Christus amicam adsumens animam casto deus hausit ab ore. |
| 23 | addidit ornatum caelis nec pignore terras. |
| 24 | orbauit; superi Felicis mente fruuntur, corpore nos; animaeque potentis spiritus illic uiuit et hic meritum. |
| 25 | sed totum funeris almi praesentare iuuat quem Nola inpendit honorem. |
| 26 | namque sacerdotem sacris annisque parentem perdiderat, sed eum caelis habitura patronum urbs deuota pium; spe solabatur amorem. |
| 27 | totis ergo quibus stipatur conflua turbis currit in obsequium populos effusa fideles. |
| 28 | tunc dolor et pietas coeunt in pectora cunctis; admixta pietate fides gaudetque doletque. |
| 29 | et licet accitum Christo super aethera tolli Felicem credat, tanto tamen ipsa relinqui praeceptore dolet; quodque unum in funere sancto inter et exequias restat solamen amoris, postquam depositum tumulandi in sede feretrum, certatim populus pietatis circumfusus undique denseto coetu sita membra coronat, religiosa pie pugna exercetur amantum. |
| 30 | quisque alium praestans propior consistere certat reliquiis corpusque manu contingere gaudet. |
| 31 | nec satis est uidisse semel, iuuat usque morari luminaque expositis et qua datur oscula membris figere; dat meritam Christo plebs consona laudem moliturque sacrum solii Felicis honorem. |
| 32 | qua muris regio et tectis longinqua uacabat, fusus ibi laeto ridebat caespite campus uberius florente loco, quasi praescia iam tunc semper honorandi mundo uenerante sepulchri gaudebat sacro benedici corpore seque ueris amoena habitu, quo dignior esset humando martyre, graminibus tellus sternebat odoris. |
| 33 | ast illum placido scandentem celsa uolatu et casto adsumptum de corpore laeta piorum turba per aetherias susceperat obuia nubes; angelicique chori, septemplicis agmina caeli, totis, qua caelum patet, occurrentia portis regis in aspectum summique parentis ad ora sidereo uolucrem laeti uexere triumpho. |
| 34 | tum niuea sacram caput ornanere corona sed tamen et roseam pater addidit indice Christo purpureoque habitu niueos duplicauit amictus, quod meritis utrumque decus. |
| 35 | nam lucida sumpsit serta quasi placido translatus in aethera leto, sed meruit pariter quasi caesi martyris ostrum qui confessor obit. |
| 36 | tenet ergo et praemia passi, quod prompta uirtute fuit, nec pacis honore ornatuque caret, quia non congressus obiuit. |
| 37 | facta igitur rata iusta, pium texere sepulchro funus; at in sanctis diuinitus insita membris gratia non potuit cum carne morique tegique, ilico sed positis ex ossibus emicuit lux, quae medicis opibus meriti dare signa potentis hactenus ex illo non umquam tempore parcit. |
| 38 | et toto quo mundus erit fulgebit in aeuo lux eadem, sancti cineris per saecula custos. |
| 39 | martyris haec functi uitam probat, et bona Christi ad tumulum Felicis agens diffundit in omnes Felicis late terras mirabile nomen, 1 dignatam et tanto prae cunctis urbibus unam hospite nobilitat Nolam, quam gratia Christi Felicis meritis ita dilatauit, ut aucta ciuibus ecce nouis et moenibus hic etiam urbs sit, pauper ubi primum tumulus, quem tempore saeuo, religio quo crimen erat minitante profano, struxerat anguste gladios trepida inter et ignes plebs domini, ut seris antiqua minoribus aetas tradidit. |
| 40 | ingentem paruo sub culmine lucem clauserat et tanti tantum sacer angulus olim depositi possessor erat, qui lucis opertae conscius ut quidam fons aedibus extitit amplis et manet in mediis quasi gemma intersita tectis, basilicas per quinque sacri spatiosa sepulchri atria diffundens, quarum fastigia longe adspectata instar magnae dant uisibus urbis. |
| 41 | quae tamen, ampla licet, uincuntur culmina turbis, quod crescente fide superundat gratia Christi, quae populis medico Felicem munere praestat uiuere. |
| 42 | qui perstans etiam post corporis aeuum praesidet ipse suis sacer ossibus; ossaque sancti corporis e tumulo, non obsita puluere mortis, arcano aeternae sed praedita semine uitae, uiuificum spirant animae uictricis odorem, quo medicina potens dator exorantibus aegris. |
| 43 | quanta resurgentes uirtus et gloria auget coniectare licet, eum gratia tanta sepultos ambiat, et quanto rediuiua decore micabunt corpora, in obscuris eum sit lux tanta fauillis! quid nobis minimis horam praestare coronae sufficient, quorum et cineres dant commoda uiuis? cernere saepe iuuat uariis spectacula formis mira salutantum et sibi quaeque adcommoda uotis poscentum; uideas etiam de rure colonos non solum gremio sua pignora ferre paterno, sed pecora aegra manu saepe introducere secum et sancto quasi conspicuo mandare licenter, moxque datam sua confisos ad uota medellam experto gaudere deo et iam credere sana et uere plerumque breui sanata sub ipso limine laeta suis iumenta reducere tectis. |
| 44 | sed quia prolixum et uacuum percurrere cuncta, quanta gerit Felix miracula numine Christi, unum de multis opus admirabile promam innumeris paribus, sed ab uno pende relicta, quae uirtus eadem gessit distantia causis. |
| 45 | pandite corda, precor, breuis est iniuria uobis, dum paucis magnum exiguisque opus eloquor orsis. |
| 46 | et memores uiduae primo sermone relatae, quam deus e pretio mentis, non munere cernens, antetulit multum mittentibus, omnia dantem, me quoque ferte leui dicentem magna relatu. |
| 47 | et mea namque illis sunt aemula uerba minutis, quis pretium pietas et uilibus aurea fecit. |
| 48 | quidam homo re tenuis, plebeius origine, cultu rusticus, e geminis angustam bubus alebat pauperiem mercede iugi, nunc subdere plaustris suetus eos oneri pacta regione uehendo, nunc operae pretium sub aratra aliena locatis paupertatis habens reditum; spes anxia resque tota inopi par illud erat. |
| 49 | non carior illi progenies aut ipse sibi; sed pignora et ipsos ducebat; neque cura minor saturare iuuencos quam dulces natos educere, parcior immo natis quam pecori caro; non gramine nili illos aut sterili palea, sed tegmine aprico algidus et de farre sibi natisque negato esuriens pascebat, egens sibi, diues in illis, quorum fecundus labor exsaturabat egentem. |
| 50 | hos igitur, tam cara suae solamina uitae, nocte miser quadam somno grauiore sepultus, amisit taciti furto praedonis abactos; exurgensque die reduci de more iugandos infelix primo in uacuis praesepibus intus moxque foris frustra notis quaesiuit in agris; ilico sed fessus cassis erroribus ultro atque citro, postquam nullis uestigia signis certa uidet, spebus frustrata indage peremptis, humanam desperat opem et pietate repletus adspirante deo depressam in pectore fracto erigit in caelum mentem; et mox corde refecto praesumente fide spem uoti conpotis haurit sanctaque Felicis rapido petit atria cursu ingressusque sacram magnis cum fletibus aulam sternitur ante fores et postibus oscula figit et lacrimis rigat omne solum, pro limine sancto fusus humi, et raptos nocturna fraude iuuencos a Felice pio uelut a custode reposcit increpitans miscetque precantia uerba querellis: sancte deo Felix, inopum substantia, semper pro miseris felix et semper diues egenis, te requiem fessis deus adflictisque leuamen, te posuit maestis ad saucia corda medellam; propter tamquam gremio confisa paterno in te paupertas caput adclinata recumbit. |
| 51 | Felix sancte meos semper miserate labores, nunc oblite mei, cur me rogo uel cute nudam deseris? amisi caros, tua dona, iuuencos, saepe tibi supplex quos commendare solebam, quos tua perpetuo seruabat cura fauore pascebatque mihi. |
| 52 | tua nam custodia saluos dextraque sufficiens illos praestabat opimos, quos misero mihi nox haec abstulit. |
| 53 | heu quid agam nunc? quo deceptus eam? quem criminer? an tibi de te conquerar inmemoremque mei accusabo patronum, qui mihi sopito tam densam inrepere somnum, ne mea sentirem perfringere claustra latrones, passus es et nullo fregisti dura pauore pectora nec lucem tenebris furtoque dedisti? aut ullis profugos curasti prodere signis? qua modo discurram? quo deferar? omnia caecis structa mihi latebris; nunc et mea tecta uidentur clausa mihi, abductis ubi desolatus alumnis nil habeo, quod habere uelim, quod dulce uidenti, dulce laboranti non inrita gratia praestet, oblectans inopem sensu fructuque peculi. |
| 54 | hos ubi nunc quaeram miserandus ego? aut ubi quando inueniam tales aut unde parabo, repertos qui solos habui contentae rusticas illos paupertatis opes? ipsos igitur mihi redde, nolo alios. |
| 55 | nec eos ulla regione requiram, hic mihi debentur; haec illos limina reddent, in quibus ipsum te subplex adstringo tibique haereo. |
| 56 | cur quaeram aut ubi quos ignoro latrones? debitor hic mens est; ipsum pro fure tenebo custodem. |
| 57 | tu, sancte, reus mihi, conscius illis. |
| 58 | teneo; tu scis ubi sint, qui lumine Christi cuncta et operta uides longeque absentia cernis et capis includente deo, quo cuncta tenentur. |
| 59 | atque ideo occulti fures quacumque latebra non tibi celantur nec de te euadere possunt, quos licet et manus una tenet. |
| 60 | deus unus ubique, Christi blanda piis, sed iniquis dextera uindex. |
| 61 | redde igitur mihi, redde boues et corripe furem. |
| 62 | sed non quaero reos; abeant, non nescio mores, sancte, tuos; nescis male facta rependere, malis emendare malos uenia quam perdere poena. |
| 63 | conueniat nobis igitur: sic diuide mecum quae tua, quae mea sunt; indemnis stet mea per te utilitas iuxtaque tuas clementia partes nindicet aequatoque tuum libramine constet iudicium; tibi solae reos, mihi redde iuuencos. |
| 64 | ecce tenes pactum, famuli iam nulla morandi causa tibi; adcelera tantis me soluere curis. |
| 65 | nam mihi certa manet sententia cedere nusquam, donec subuenias, nec ab isto poste refigi; ni properas, isto deponam in limine uitam, nec iam repperies cui reddas sero reductos. |
| 66 | talia uoce quidem querula sed mente fideli plorantem totoque die sine fine precantem audiuit laetus non blando subplice martyr et sua cum domino ludens conuitia risit; poscentisque fide, non libertate dolentis motus opem properat; paucis mora ducitur horis. |
| 67 | interea labente die iam uespere ducto nec precibus dabat ille modum nec fletibus; una uox erat adfixi foribus: non eruar istinc; hic moriar, uitae nisi causam protinus istic accipiam. |
| 68 | tandem tamen, ut iam plurima tutum nox secretum adytis fieri cogebat, et ille temporis oblitus, damni memor, ostia prono ore premens, toto prohibebat corpore claustra. |
| 69 | sed multis frustra pulsantum uocibus aures adgreditur uiolenta manus tandemque reuellit turba reluctantem et sancta procul exigit aula. |
| 70 | pulsus ab aedituis flet amarius et sua lugens tecta petit, resonant plangore silentia noctis questibus et magnis late loca sola resultant, donec et inuitus peruenit. |
| 71 | et atra silentis ingrediens tuguri penetralia rursus ab ipso culminis introitu taciti, ut praesepia uidit nuda boum et nullos dare tintinnabula pulsus, excussa ut ceruice boum crepitare solebant mollius aut lentis caua linguis aera ferire, , armentum reduces dum gutture ruminat escas: his grauius tamquam rescisso uulnere planctum integrat, et quamquam neget aegro cura quietem, et uigili tamen haec dat solamenta dolori, ut bubus stabulata suis loca corpore fuso pressa superiaceat; nec duro fracta cubili membra dolent, iuuat ipsa iniuria; nec situs horret sordentis stabuli, quia notum reddit odorem dilecti pecoris, nec fetor fetet amanti. |
| 72 | si qua illi extremo tulerant uestigia gressu aspicit et palpante manu calcata retractans ingemit et refricat totis iam frigida membris signa pedum; mentemque suam, licet eminus absit corpore, sacratam Felicis mittit ad aulam, Felicem fletu, Felicem nomine clamans, nec desperat opem nec parcit fundere uota. |
| 73 | nox medium iam uecta polum perfuderat orbem pace soporifera, reticebant omnia terris; solum illum sua peruigilem spes curaque habebat. |
| 74 | ecce repente suis strepitum pro postibus audit et pulsas resonare fores, quo territus amens exclamat, rursum sibi fures adfore credens: quid uacua incassum crudeles ostia uultis frangere? iam nullus mihi bos; quid quaeritis ultra?. |
| 75 | praeuenere alii, mea tantum uita superstes, quae sociis uestris ut praedae cassa remansit. |
| 76 | dixerat haec metuens; sed nullo fine manebat liminibus sonitus. |
| 77 | quo crebrescente nec ulla respondente sibi pnlsantnm uoce propinquat suspensus cunctante gradu et dat postibus aurem sollicitam et rimis aciem per hiantia claustra, qua tenebris albus caeli color interlucet, inserit exploratque diu, nec adhuc sibi credit quid uideat; nec enim sublustri lumine noctis pura fides oculis, dubio tamen ipsa per umbras corpora pnlsantnm trepidos auferre pauores spemque boni coepere nouis promittere formis. |
| 78 | non homines pulsare uidet; sed quod uidet esse uerum, non audet sibi credere. |
| 79 | magna profabor, quamquam parua deo miracula, cui sapit omne rerum animal sensu, quo iusserit ipse creator omnigenum pecus. |
| 80 | ecce gerens duce numine mentem par insigne boum non nota per auia nocte uenerat ad notas nullis rectoribus aedes, sponte quasi, non sponte tamen, quia numinis actu ereptos potiore manu praedonibus illos egerat occultis Felix moderatus habenis. |
| 81 | et postquam adtigerant adsueti culmea tecti culmina gaudentes reditu expertasque timentes sat memori terrore manus, quasi pone timerent instantem sibi raptorem, quatere ostia iunctis frontibus et tamquam manibus sic cornibus uti, ut dominum eicirent sonitu. |
| 82 | sed territus ille rursus ut hostili circum sua claustra tumultu tuta etiam timuit; rursus sapientia bruto adspirat pecori causam sentire morantis atque intellectum domini reserare timentis. |
| 83 | edere mugitum, de quo formidine pulsa panderet exclusis aditum securus alumnis. |
| 84 | ille inopina uidens diuini insignia doni haeret adhuc, trepidumque etiam sua gaudia turbant. |
| 85 | credere non audet, metuit non credere; cernit comminus et caligare putat; dum respicit ad se, diffidit tantum sese potuisse mereri; sed contra reputans a quo sperauerit, audet credere, cognoscens Felicis gesta patroni. |
| 86 | iamque rubescebant rumpente crepuscula mane noctis et extremae fuga rarescentibus astris luce subobscura uel sublucentibus umbris coeperat ambiguos rerum reserare colores. |
| 87 | tunc demum nota specie sibi bubus apertis, ut primum coepere oculis clarescere setae, certior exaltat remouens et pessula claustris ostia laxato stridentia cardine soluit. |
| 88 | dum facit hoc, iuncti simul inrupere iuuenci et reserantis adhuc molimina praeuenerunt. |
| 89 | dimoto faciles cesserunt obice postes, oblatumque sibi mox ipso in limine regem cognoscunt hilares laetum lambuntque uicissim mulcentem labrisque manus palpantis inudant atque habitum totum spumosa per oscula foedant, dum conplectentis domini iuga cara benignum molliter obnixi blanda uice pectus adulant. |
| 90 | illum dilecti pecoris nec cornua laedunt et conlata quasi molles ad pectora frontes admouet, et manibus non aspera lingua uidetur, quae lambens etiam siluestria pabula radit. |
| 91 | sed tamen haec inter non nano corde fidelis rusticus officii meminit, neque curat anhelos ' ante boues stabulis inducere postque laborem atque famem recreare cibo, quam ducere secum illuc, unde suos meruit. |
| 92 | uenit ergo reductos ducens nec tacitis celat sua gaudia uotis et referens densas 'trahit ad sua uerba cateruas ingrediturque sacras cunctis mirantibus aedes. |
| 93 | quos miser hesterno amissos deflorat, eosdem praesentes hodie ducit sanctique triumphum martyris ostentat populis; ducuntur et ipsi per medios coetus, modo furum praeda, iuuenci, et modo Felicis spolium; dat euntibus ingens turba locum et muto celebratur gloria Christi in pecore. |
| 94 | ille autem, qui tanti muneris alto causa fuit domino, mediis in milibus extans flensque iterum sed laetitia modo debita sancto uota refert, non aere graui nec munere surdo, munere sed uiuo linguae mentisque profusus, . |
| 95 | uoce pia largum testatur pauper amorem debitor et Christo satis isto pignore soluit, inmaculata suae cui sufficit hostia laudis: captiuos en, sancte, tuos tibi plebe sub omni uictor ago et uictos iterum tibi mando tuendos; conserua reduces dignatus reddere raptos. |
| 96 | sed tamen in me nunc ipsum, bone, respice, martyr; namque uides quod agas tibi adhuc superesse, sed in me, qui prope caecatis oculis tua comminus adsto limina; nam multo mersi mea lumina fletu, non solum damno sed et inter gaudia plorans. |
| 97 | dempsisti causam lacrimarum, tolle modo orta uulnera de lacrimis; miseratus, sancte, meorum damna boum, miserare itidem modo damna oculorum. |
| 98 | donasti reduces pecudes mihi, rursus et illis 4 redde meos oculos. |
| 99 | nam quid iuuat esse reductos, si languente acie praesens praesentibus absim? talia praesentes populi risere querentem. |
| 100 | sed procul admotae secreti martyris aures suscepere pias ab inepto subplice uoces, moxque refecta sacram senserant lumina dextram. |
| 101 | inde domum gaudens oculis bubusque receptis conlaudante deum populo remeabat, et illum laeta sequebatur gemini uictoria uoti. |
| XVIIII. | |
| 1 | Sidera si caelo possunt, si gramina terris defore, mella fanis, aqua fontibus, uberibus lac, sic poterunt linguis laudes cessare piorum, in quibus et uitae uirtus et gloria mortis ipse deus, pro quo uitam uoluere pacisci et moriendo piam sancire fidem populorum mercarique sacrum pretioso sanguine regnum, sanguine quo totum spargentes martyres orbem gentibus innumeris semen caeleste fuerunt. |
| 2 | horam de numero procerum confessor in ista urbe datas Felix longe lateque per orbem nominis emicuit titulo. |
| 3 | sed Nola sepulti facta domus tamquam proprio sibi sidere plaudit. |
| 4 | omnis enim quacumque iacet mandatus in ora martyr stella loci simul et medicina colentum est. |
| 5 | namque tenebrosum ueteri caligine mundum languentesque animas miseratus in orbe creator sic sacra disposuit terris monumenta piorum, sparsit ut astrorum nocturno lumina caelo. |
| 6 | et licet una fides, par gratia et aemula uirtus martyribus cunctis maneat, tamen omnibus isdem dissimiles operum formas extare uidemus. |
| 7 | atque alibi tacitis meritum sublime sepulchris excolimus memores, alibi clamantia signa, conspicuas miramur opes. |
| 8 | ubi, credo, mali plus durior inpietas retinet, maiorem ibi morbus poscit opem grauior, uel adhuc ubi caecior altam perfidiae noctem trahit error et aegra laborat in populo titubante fides, ibi lumina prorsus accendi maiora decet mundique tenebras inlustrante deo perimi mentesque retusis adtonitas oculis trepidasque intendere ad ipsos diuini ueri radios, caligine taetra . |
| 9 | soluere collyrioque medentis inungere Christi. |
| 10 | quod per apostolicas curandis sensibus artes cote pia teritur, quia lene iugum et leue Christi est onus ad Christum puro iam lumine uersis atque euangelico suffusis pectora suco, quo bene purgantur nebulae, quibus interiorem obducunt aciem mundi fallentis amores, qui magnum per inane uagos sine remige sensus circumagunt hebetantque graui caligine captos mollibus inlecebris, ut frangant robora uitae sectenturque cauae per gaudia lubrica pompas. |
| 11 | hos igitur nobis cupiens auertere morbos omnimedens dominus, sanctos mortalibus aegris per uarias gentes medicos pietate salubri edidit; utque suam diuina potentia curam clarius exereret, potioribus intulit illos urbibus, et quosdam licet oppida parua retentent martyras, at proceres deus ipsos moenibus amplis intulit et paucas functos diuisit in oras, quos tamen ante obitum toto dedit orbe magistros. |
| 12 | inde Petrum et Paulum Romana fixit in urbe, principibus quoniam medicis caput orbis egebat multis insanum uitiis caecumque tenebris. |
| 13 | sed potiore deo nostram reparare salutem quam Satana captos etiam nunc fraude tenere rarescunt tenebrae mundi, et iam paene per omnes praeualuit pietas et mortem uita subegit. |
| 14 | crebrescente fide uictus dilabitur error, r et prope iam nullis sceleri mortique relictis tota pio Christi censetur nomine Roma, inridens figmenta Numae uel fata Sibyllae. |
| 15 | cumque sacris pia turba refert pastoribus Arnen per numerosa dei regnantis ouilia laetum. |
| 16 | laudibus aeterni domini ferit aethera clamor sanctus et incusso Capitolia culmine nutant. |
| 17 | in uacuis simulacra tremant squalentia templis uocibus icta piis inpulsaque nomine Christi. |
| 18 | diffugiunt trepidi desertas daemones aedes. |
| 19 | liuidus incassum serpens fremit ore cruento lugens humanam ieiuna fauce salutem seque simul pecudum iam sanguine defraudatum; praedo gemens frustra siccas circumuolat aras. |
| 20 | sic deus et reliquis tribuens pia munera terris sparsit ubique loci magnas sua membra per urbes. |
| 21 | sic dedit Andream Patris Ephesoque Iohannem, ut simul Europam atque Asiam curaret in illis discuteretque graues per lumina tanta tenebras. |
| 22 | Parthia Matthaeum conplectitur, India Thomam, Lebbaeum Libyes, Phryges accepere Philippum, Creta Titum sumpsit, medicum Boeotia Lucam. |
| 23 | Marcus, Alexandria, tibi datus, ut boue pulso cum Ioue nec pecudes Aegyptus in Apide demens in Ioue nec ciuem coleret male Creta sepultum, nec Phryges exsectis agerent Cybeleia Gallis inpuram foedo solantes uulnere matrem, et tandem castis fronderet montibus Ida intactas referens securo uertice pinus, uana nec ulterius mutos iam Graecia Delphos consuleret spernensque suum calcaret Olympum altius in Sion gradiens, ubi collis alumni lene iugum celso fastigat uertice Christus. |
| 24 | fugit et ex Epheso trudente Diana Iohanne germanum comitata suum, quem nomine Christi inperitans Paulus pulso Pythone fugauit. |
| 25 | fugit et Aegypto Satanas, ubi mille figuras, nomina mille sibi uariis adcommoda monstris sumpserat, ut Serapi sanctum formaret Ioseph, nomine ferali abscondens uenerabile nomen, cum tamen ipsa fidem simulacri forma doceret, qua modius capiti superest, quia frugibus olim ante famem domino sic inspirante coactis innumeras gentes Aegypti ex ubere pauit et steriles annos annis saturauit opimis. |
| 26 | sed ne ultra sanctus coleretur honore profano, mens arcana dei deuotae pectora plebis inmissis acuit stimulis cultumque nefandi daemonis euerso fractoque Serapide clausit. |
| 27 | non Pelusiacis uaga saltibus Isis Osirim quaerit aruspicibus caluis, qui pectore tunso deplorant aliena suo lamenta dolore, moxque itidem insani sopito gaudia planctu uana gerunt eadem mentiti fraude repertum, qua non amissum sibi quaesiuere uagantes. |
| 28 | heu quo stultitiae merguntur gurgite mentes luce dei uacuae! nam quid, rogo, caecius illis, qui non amissum quaerant nusquamque manentem inueniunt, planguntque alii quod non dolet ipsis? elige quid facias, miser error. |
| 29 | quid colis aut quid plangis? non coeunt quae iungis; luctus honorem non sequitur, lamenta colis lugendaque credis quae diuina putas. |
| 30 | si di sunt, nec miseri sunt; aut si sunt miseri, di non sunt atque homines sunt et miseri. |
| 31 | miserare igitur mortalia passos aut laetos uenerare deos; nam caecus aperte est hic furor aut miseros colere aut lugere beatos. |
| 32 | ergo dea est Isis? mulier dea? si dea, corpus non habet, et sexus sine corpore uel sine sexu partus abest. |
| 33 | unde ergo illi quem quaerit Osirim? atque ubi quaerat eum nescit dea? sed dea numquam esse potest mater nec femina. |
| 34 | nam deus unus, Virtus trina, deus pater unus et unus in ipso filius, ex ipso simul unus cum patre uerbi spiritus; haec tria sunt deus unus nomina semper. |
| 35 | sola dei natura deus, quod filius et quod spiritus et pater est; sed filius ex patre natus, spiritus ex patre procedens. |
| 36 | nihil hic habet ulla commune aut simile in rebus natura creatis. |
| 37 | at Carthago potens Cypriano martyre floret, cuius et ore simul profusi et sanguine fontes fecundauerunt Libyae sitientis harenas. |
| 38 | nec procul inde Vticam conlatis candida massa martyribus magno uenerandae caedis aceruo extulit; unus enim benedicti caespitis agger corpora multa tegens alte caput extulit aruis et meritis altos testatur monte sepulchri. |
| 39 | inde deo dudum iam fertilis Africa Christo multiplicat largas tanto de semine fruges et parit egregios uerboque fideque magistros. |
| 40 | nec minor occiduis effulsit gratia terris. |
| 41 | Ambrosius Latio, Vincentius extat Hiberis. |
| 42 | Gallia Martinum, Delphinum Aquitania sumpsit. |
| 43 | multaque praeterea per easdem largiter oras semina sanctorum positis diffusa sepulchris inlustrant totam superis uirtutibus orbem et toto antiquum detrudunt orbe draconem, qui genus humanum per nomina mille deorum, quae tamen ex obitis mortalibus et sibi sumpsit ipse suisque dedit coluber, quatit arte nocendi, princeps in uacuo taetrum gerit aere regnum daemonibusque caput nobis inimicus oberrat. |
| 44 | sic itaque et nostra haec Christi miserantis amore Felicis meruit muniri Nola sepulchro purgarique simul, quia caecis mixta ruinis orbis et ipsa etiam moriens in nocte iacebat saxicolis polluta diu cultoribus, in qua prostibulum Veneris simul et dementia Bacchi numina erant miseris, foedoque nefaria ritu sacra celebrabat sociata libido furori. |
| 45 | et quis erat uitae locus hic, ubi nec pudor usquam nec metus ullus erat? quis enim peccare timeret hic, ubi sanguineus furor atque incesta libido religionis erant? et erat pro numine crimen his, qui crediderant esse ullum in crimine numen, atque erat in toto quasi sanctior agmine cultor, qui Veneris sacris pollutius incaluisset, plenus ut ille deo reliquisque beatior esset, qui magis infuso sibi daemone saeuius in se desipiens propriisque litans furialia sacra uulneribus sanam meruisset perdere mentem. |
| 46 | o caecis mens digna animis et numina digna! auersis seruire deo Venus et nemus illis sint deus; ebrietas demens, amor inpius illos sanctificent; abscisa colant miserumque pudorem erroris foedi matris mysteria dicant. |
| 47 | digna fides illis, quibus almo in lumine ueri legibus et castis et magno nomine Christi nulla fides et nullus amor, ideoque nec ullum indignae pretium uitae est in sanguine Christi. |
| 48 | sit deus his uenter uel cetera gaudia carnis, quis deus ipse deus non est, quibus in cruce Christi gloria nulla subest, quia non dignatur adire degeneres animos uirtus crucis. |
| 49 | inde beatus Felix, ut reliqui diuerso martyres orbe Nolanis medicus fuit, estque perennis ope ista, nec modo Nolanis sed et omnibus, a quibus idem inploratus erit, dabit isto iure salutem, si crucis alma fides in pectore supplicis adsit. |
| 50 | ista fides genus humanum curatque piatque; haec ubi defuerit medicina, morabitur illic omne mali regnum, nec in illo desinet umquam Cypris adulteriis, furiis regnare Lyaeus, in quo defuerit Christi pudor et crucis ardor. |
| 51 | ignis enim diuinus inest, ubi uis crucis intus ardescente fide cruciat male conscia corda uiuificatque animam uitiis in carne peremptis. |
| 52 | hostibus his obtrita diu corruptaque tantis pestibus ingentem poscebat Nola medellam, atque ideo pensante deo discrimen opemque Felicem accepit medicum, qui uinceret omnem quamlibet antiquam miserorum in cordibus atris perniciem et meriti uirtute potentior altis uulneribus ductum super ulcera putria callum scinderet, ut saniem suffusa labe coactam exprimeret sinibus ruptis ac deinde lacunam uulneris expleret plana cute ducta cicatrix. |
| 53 | ergo ubi Nolanis Felix ut stella tenebris fulsit ab ore dei ueniens uerbumque medendi ore gerens, tamquam uenturo sole serenus in matutino laetum iubar exserit ortu Phosphorus occiduisque nouus praefulget in astris nuntius instantis cessura nocte diei: sic iam euangelio totum radiante per orbem. |
| 54 | et propiante deo cunctis mox indice terris aduentus uexilla sui praetendit ubique perque suos Christus sua signa coruscat amicos. |
| 55 | ex quibus hac uolilit sibi praelucere sub ora? '' Felicem, ut nostras isto decerperet umbras sidere et antiquos ista quoque pelleret urbe daemonas, ut pulsis hominum de corde colonis talibus intraret puras deus incola mentes, et uice mutata nobis pietate solutis nostra prius nostros premerent modo uincla leones frustra in oues Christi uincta feritate frementes. |
| 56 | et manet haec nobis etiam nunc gratia, quae nos peccatis prece sanctorum exorante resoluit atque isdem sanctis ultoribus adligat illos discruciatque hostes, qui nos uincire solebant. |
| 57 | hi modo ut inlato deprensi lumine fures atque in uincla dati, nunc ignea flagra piorum, ut meruere, ferunt, aut iam infernis male trusi carceribus trepidant, uicinum instare fatentes iudicium domini solis sibi triste suisque omnibus, in Satanae partem quos scaena uoluntas uerterit et Satanae sociauerit aemula uita, istic nequitiae socios homines, ibi poenae. |
| 58 | ecce dies accepta deo, modo uera salutis lux micat, omnia iam nobis bene uersa uidemus; diffugere doli, cecidit Bel, interit error, quique colebantur totis quasi numina templis daemones, hi per templa dei torquentur inermes, et qui diuinos audebant sumere honores, hi modo ab humana plectuntur lege subacti. |
| 59 | namque isti, quos nunc celebri Felicis in aula torqueri clamare rapi per capta uidemus corpora, corporibus uincti retinentur in ipsis, in quae se trusere ipsi, poenamque nolentes humanam inuenere suam. |
| 60 | nunc ergo reorum personae exululant poenis, qui numine falso di fuerant, et qui mentito numine uiuos ante dei cultum sibi nil caeleste uidentes dediderant homines, hi nunc, ubi lumine Christi uera fides patuit, non possunt ferre sepultos. |
| 61 | sed magis ut pateat quia nunc hi, qui cruciantur daemones ante fores aut ante sepulchra piorum, idem sint illi, quibus olim serua litabat gens hominum et sacros demens libabat honores, ipsa docet uocum species; nam saepius illa uoce gemunt, solitum ut noscas clamore furorem. |
| 62 | sic plerumque uelut resoluto laxius ore dente fremunt, spumant labris horrentque capillis, utque manu prensante comam excutiuntur in altum et pede pendentes stant crinibus; interea illic sacrorum memores ueterum, quibus exta solebant lambere caesarum pecudum aut libamine pasci lasciuosque choros hederatis ducere pompis, nunc etiam sua testantes sacra illa fuisse, in quibus insanos dabat ebria turba tumultus, euhoe, Bacchi sonum, fractis imitantur anheli uocibus et lento iactant sua colla rotatu. |
| 63 | sed quia non poterat mortalis (et) unius aetas sufficere, ut longo contagia tempore tracta dilueret paucis quos corpore uiueret annis confessor Felix et presbyter, ore magister, elogio martyr, merito officioque sacerdos, omnipotens dominus finitum corporis aeuum Felici potiore uia persistere fecit, continuatis medicos operosi martyris actus, uirtutes ut eas idem celebraret humatus, quas in carne manens Christi uirtute gerebat, atque ita susceptae nec mortuus aforet urbi corpore, cum tantum positi sanator adesset spiritus et desideriis latitaret amantum ad tempus cari facies subtracta patroni, prompta sed aegrorum semper medicina saluti adforet. |
| 64 | inde perennis honos et gloria sanctum Felicem meritis sine fine uirentibus ambit; et licet a ueteri tumulis absconditus aeuo, qua mortalis erat, lateat telluris operto, uiua tamen uegetante deo membrisque superstes gratia diuinum spirantia martyris ossa clarificat populis merito uiuente sepulti, et magni solium breue confessoris adorat iugiter e uariis conferta frequentia terris. |
| 65 | sed deus ut cunctorum hominum sator, omnibus istam de sanctis indulsit opem procedere terris, ut iam de tumulis agerent pia dona beati martyres et uiuos possent curare sepulti. |
| 66 | nec satis hoc donum domino fuit, ut sua tantum nomine siue opibus loca martyres inlustrarent; ex isdem tumulis etiam monumenta piorum multiplicans multis tribuit miserator eosdem gentibus. |
| 67 | et referam uarias ab origine causas, ex quibus haec orta est uariis benedictio terris. |
| 68 | nam quia non totum pariter diffusa per orbem prima fides ierat, multis regionibus orbis martyres afuerant, et ob hoc, puto, munere magno id placitum Christo nunc inspirante potentes, ut Constantino primum sub Caesare factum est, nunc famulis retegente suis, ut sede priori martyras accitos transferrent in noua terrae hospitia; ut sancto non olim antistite factum nouimus Ambrosio, qui fultus munere tali, postquam ignoratos prius et tunc indice Christo detectos sibimet mutata transtulit aula, reginam prompta confudit luce furentem. |
| 69 | nam Constantinus proprii cum conderet urbem. |
| 70 | nominis et primus Romano in nomine regum christicolam gereret, diurnum mente recepit consilium, ut quoniam Romanae moenibus urbis aemula magnificis strueret tunc moenia coeptis, his quoque Romuleam sequeretur dotibus urbem, ut sua apostolicis muniret moenia laetus corporibus. |
| 71 | tunc Andream deuexit Achiuis Timotheumque Asia; geminis ita turribus extat Constantinopolis, magnae caput aemula Romae, uerius hoc similis Romanis culmine muris, quod Petrum Paulumque pari deus ambitione conpensauit ei, meruit quae sumere Pauli discipulum cum fratre Petri. |
| 72 | iam quanta per istam sanctorum per longa uiam diuortia terrae creuerit utilitas ad nostrae munia uitae, ipsa docent hodieque loca, in quibus illa beati rheda capax oneris posita statione resedit omnibus in spatiis, quacumque aut mansio sanctis corporibus requiesque fuit uectantibus illos sacratos cineres, miris clamantia signis. |
| 73 | nam diuina manus medica uirtute per omnes est illic operosa uias, qua corpora sancta inpressere sacro uestigia uiua meatu. |
| 74 | inde igitur suadente fide data copia fidis tunc comitum studiis, quaedam ut sibi pignora uellent ossibus e sanctis merito decerpere fructu, ut quasi mercedem officii pretiumque laboris praesidia ad priuata domum sibi quisque referrent. |
| 75 | ex illo sacri cineres quasi semina uitae diuersis sunt sparsa locis, quaque osse minuto de modica sacri stipe corporis exiguus ros decidit in gentes, illic pia gratia fontes et fluuios uitae generauit gutta fauillae. |
| 76 | inde in nos etiam stillauit copia Christi diues et in minimis; nam hoc quoque sumpsimus istic, 866 carmen apostolicae sacra pignora pnlnere paruo, quae sanctus nostri dominusque paterque cubilis et custos animae nostrae et tutela salutis Felix uicina sibi comminus aede recepit, quae reliquis eius aetate recentior aulis exiguos cineres et magnos seruat honores seruaturque magis custodibus ipsa patronis; absit enim, ut seruari umquam uideantur egere qui seruare solent tamen et curare suorum commoda alumnorum patrio dignantur amore atque dicatorum sibi tutamenta locorum diligere; hoc sanctis studium pietatis inesse spiritibus miranda fide documenta dederunt.. unde recens etiam paucis opus eloquar orsis; dignum etenim sancti Felicis munera in ipso natali eiusdem gratantibus edere uerbis. |
| 77 | non peregrina locis neque tempore prisca profabor; finibus in nostris et in ista sede patratum nuper opus referam, quod forte renoscere nobis promptum erit, in medio quoniam res lumine gesta est. |
| 78 | credo ex hoc numero uestrum prope nullus in isto sit nouus auditu, quia per longinqua remotis fama uolans ierit. |
| 79 | certe adfueritis in ista urbe aliqui per idem tempus, quo contigit, ut fur inlicitis animo stimulis agitatus auaras mitteret in sacra dona manus et ab omnibus unam inprobus et demens uenerandae insignibus aulae eligeret praedae speciem crucis, inscius illam indicio sibi, non spolio fore, quam uelut hamum piscis edax hausit capta capiendus ab esca. |
| 80 | quis, rogo, latronem tam grandi spiritus auso inpulit armauit caecauit praecipitauit, ut nec ad excubias uigilum nec ad ipsa, quod est plus, quae cineres reuerenda tegunt altaria sacros pulueris et sancti uirtutem halantia fragrant, corde repercusso fugeret neque numine tantum, sed specie simul et pretio praestantia ferret? multa etenim suberant alia, ut nouistis, in ipso ornamenta loco quae sumeret, ut crucis auro parceret; intus enim latitabant mystica uasa sumendis mandata sacris. |
| 81 | sed praeter et aulae ipsius in spatio uariis insignia formis munera erant de more sita haec, quae cernitis illic omni prompta die uel circumfixa per omnes ordine dimenso quasi candelabra columnas, depictas exstante gerunt quae cuspide ceras, lumina ut inclusis reddantur odora papyris. |
| 82 | at medio in spatio fixi laquearibus altis pendebant per agna cani retinacula lychni, qui specie arborea lentis quasi uitea uirgis bracchia iactantes summoque cacumine rami uitreolos gestant tamquam sua poma calidos et quasi uernantes accenso lumine florent densaque multicomis imitantur sidera flammis distinguntque graues numerosa luce tenebras et tenerum igniculis florentibus aethera pingunt, dumque tremunt liquidos crines crebrumque coruscant, adsiduis facibus sparsa caligine noctis ambiguam faciem miscent lucem inter et umbras et dubiam trepidis conspectibus a ra turbant. |
| 83 | ergo iste haec licet in patulo sibi prompta uideret tutius et foranda sibi, quoniam minus esset criminis et pretii suspensam altaris ab ora longius argentoque leuem amandare lucernam, sed miser ambitiosus et ipsa in fraude superbus tamquam uile nefas argentea sumere furto spreuit et audacem porrexit in aurea dextram, quae simul e uariis scite distincta lapillis uiderat, et magnis inflarat pectora notis, ut pariter gemmis gauderet diues et auro. |
| 84 | sed tantum sceleris magni cumulatus iniquo pondere peccato mansit grauis et lenis aere; sacrilegum sua poena manet, sua praeda latronem deseruit. |
| 85 | spolio furti, non crimine nudus uiuit inops fructu, sed uulnere fraudis abundans. |
| 86 | quamquam illum non hoc magno sine numine Christi consilioque putem permissum crimen adisse, ut, quia uel quicquam de sacris tollere rebus mente recepisset, sineretur ad illa uenire, in quibus admissi inpietas insignior esset. |
| 87 | ante dies paucos idem confugerat illuc militiam simulans fugere et susceptus amice hospes ab aedituis sacram curantibus aulam. |
| 88 | toto paene latens ubi mense cubilia somnos tempora custodum simul explorauerat et cum cepisset placitas meditati criminis horas, nocte nefas tacita arripuit nulloque labore nec strepitu foribus clausis inclusus ut unus seruantum, quibus hospes erat, primos ubi somnos non uigiles uigiles coepere silentibus umbris carpere et oppressis obliuia ducere curis, ille locum sumens sceleri, qua nouerat usu adpositam lychnis per noctem ex more parandis machinulam gradibus scalas praebere paratis et male securo sibi iam custode relictam, qua crucis instar erat, quod et est modo, perpete uirga directum geminos transuerso limite gestans 1 cantharulos, unum de calce catenula pendens sustinet. |
| 89 | in tribus his scyphulis inserta relucent lumina, cum fert festa dies; tunc uero sine usu luminis ad speciem tantum suspensa manebat. |
| 90 | sed paulo crucis ante decus de limite eodem continuum scyphus est argenteus aptus ad usum. |
| 91 | hunc inportuno sibi lumine praedo micantem protinus extinguit; namque id quoque nouerat idem saepe solere mori, cum stuppa perarida longam conderet in noctem consumpto lumen oliuo, nec miraturum uigilem, si forte tenebras cerneret obducto subducere culmina lychno, more putaturus noctem, non crimine factam. |
| 92 | non igitur quasi fur, quod erat latro, sed quasi custos aufert inlicitam securus praedo rapinam, nec fugit inpauidusque manet. |
| 93 | tegit una latentem cellula de multis, quae per latera undique magnis adpositae tectis praebent secreta sepultis hospitia. |
| 94 | harum una fur abditur; atque ubi mane claustra patere uidet, reserata prosilit aula et latebram linquens portat scelus; ire parabat Romuleam, ut post iam captas narrabat, ad orbem, illic infandae acturus commercia fraudis. |
| 95 | interea ignaris nostris nox illa diesque totas obit; sero solitam iam uespere munus curantes posuere gradus; ut scandere coepit facturus lychnum, nihil inuenit; orba manebat uirga crucis solitae pulchro spoliata monili. |
| 96 | pallescunt miseri neque damnum criminis audent prodere, noscentes etiam sibi iure reatum conpetere. |
| 97 | abscedunt trepidi fugiuntque latronem sectantes profugum. |
| 98 | nusquam uestigia lapsi ulla legunt. |
| 99 | omnes adeunt diuersa uiarum scrutanturque sitos diuerso litore portus. |
| 100 | effluxere dies frustra quaerentibus octo sine decem et cunctis uacua iam indage reuersis; unus quaerentum puer inritus ipse laboris in cassum fusi longa regione redibat, et prope iam Nolam ueniens subsistit in ipso aggere et ingenti gemitu fletuque profuso Felicem clamans praesumit corde fideli non remeare domum nisi cum cruce; moxque peractum promptus iter relegit. |
| 101 | fit et ilicet obuius illi quidam homo, qui furem non furem sed quasi ciuem norat. |
| 102 | eum noster primus rogat unde uiator adforet; ille refert. |
| 103 | rursus de fure rogatur, si uidisset eum; respondit at ille propinquis inde locis agere, et regio illa (indicta) prope ipsos, dum loquerentur, erat monti coniuncta Veseuo, quintus ab urbe lapis Nola. |
| 104 | sed uesperis ortus consilium differt. |
| 105 | placet ut lux crastina rursus iungat utrumque sibi. |
| 106 | fit mane, reuertitur index; perducit nostros, capitur fur, praeda refertur. |
| 107 | forte sacrata dies inluxerat illa beati natalem Prisci referens, quem et Nola celebrat quamuis ille alia Nucerinus episcopus urbe sederit. |
| 108 | ecce ipsam sancti Felicis in aulam, quam tunc sollemni populus stipauit honore, post sacra iam soluente pios antistite coetus tempore prouiso diuinitus egredientis plebis in occursum subito introducitur ille furaces post terga manus nodata reuinctus. |
| 109 | laetitia populus, formidine praedo repletur, utque nouum ad monstrum tota concurritur urbe. |
| 110 | turba furens odiis popularibus ibat in illum, laetitia incertos miscebat et ira tumultus. |
| 111 | pertimui, fateor, ne forte diabolus illa qua solet inuidia uiolaret sanguine pompam et peiore prius curaret uulnere uulnus. |
| 112 | eripitur populo cellaque includitur ipsa, quod sic forte reo capto tunc accidit, in qua delituit rapta cruce; qua post ipse reperta clauditur, ut uiuat. |
| 113 | tunc ergo ut mente recepta ipse suum facinus reus atque obstacula coepit mirandis narrare modis, fassusque per illos octo decemue dies, quibus ire parauerat urbem Romuleam, inplicitis ita se pedibus retroactum, semper ut ire parans, semper retrahente rediret nescio quo rursusque illam remearet ad oram Yeseui, qua iussus erat quasi carcere claudi angelica nectente manu; tamen ille putabat arbitrii miser esse sui, quod corpore liber esse mdebatur, quem non extante catena fortior arcanis retinebat dextera uinclis. |
| 114 | ultor eum digno Felix errore ligabat et tali amentem uertigine circum agitabat, semper ut abscedens nusquam discederet et cum prosiliente gradu coepisset abire, rediret. |
| 115 | mira fides! ibat stando, remanebat eundo, nescius hoc ipso, pro quo fugitare parabat, ne fugeret fieri et secum sua uincla manere inruptamque sibi proprium scelus esse catenam. |
| 116 | namque sinu clausae mandauerat insita praedae pondera, et hinc auidus quasi captus mente latebram quaerens, luce tamen campis errabat apertis seque latere putans extabat in aequore claro. |
| 117 | conscia sic mentem inpietas caecauerat, ut nec effugeret fugiens nec celaretur aberrans. |
| 118 | sensibus aduersis metus hinc, stupor inde nocentem miscuerant animam; uitabat strata uiarum, secretos metuebat iners accedere saltus, ipsa etiam in siluis sibi forte silentia tantum clamatura nefas metuens aut tristia formis occursura putans ultricum monstra ferarum. |
| 119 | inde miser celebri seductus ab aggere iuxta demus in quodam spatiabatur sibi rure securum ignaris simulans, sed corde timorem ut facinus sub ueste premens; nam uestis in altum succinctae sinibus clausum mandauerat aurum. |
| 120 | nam neque uel tacitae furtum committere terrae ausus erat specubusue cauis de more latronum, indicium metuens, credendae fraudis auarus. |
| 121 | inde suae tantum tunicae sua furta nefandus crediderat, qua restrictum nodarat amictum suspendens fluidam nudato poplite uestem. |
| 122 | hanc sibi praedo penum sceleris tunc semet in ipso struxerat, et digne tali est formidine uinctus, crederet ut nullis miseri consortia furti, ut sceleris tanti contagia solus haberet et sinus illius fieret custodia furti, cuius sacrilegam fuerat manus ausa rapinam, ipse suum sibi ferret onus solumque grauaret pollueretque suae letalis sarcina praedae, ut nihil ex illo uacuum inpietate maneret, qui spolium sceleris sacris ex aedibus actum includens habitu cincto constringeret ipsum atque suis signum praetenderet ipse catenis. |
| 123 | namque breui captus mutauit cingula uinclis, utque aurum sinibus discincta ueste solutis decidit, ex ipsa fuerat qua cinctus habena uinctus eas quas in sacra dona tetenderat audax praedo manus, proprii captus nodamine lori, retulit et praedae uacuas et reste repletas. |
| 124 | uerum si penitus totam spectare nelimus ordinis exacti seriem magis ac magis omni in specie, uel qua latuit scelus atque reclusum claruit, admiranda dei cernemus operta Felicem gessisse manu. |
| 125 | iam plurima retro diximus, ut fugiens non fugerit utque redactis passibus emensos sua per uestigia cursus in cassam totiens uoluente relegerit orso longinquis exclusus et ad uicina recussus. |
| 126 | nunc aliud Felicis opus, quod dextera Christi edidit, ut meritum cari monstraret alumni, commemorabo, pari specimen mirabile signo, quod reus ipse tremens confesso prodidit auso. |
| 127 | ante tamen, quia res ita postulat, ipsius instar enarrabo crocis, qualem et pictura biformem fingere consueuit, baculo uel stante bicornem uel per quinque tribus dispensam cornua uirgis. |
| 128 | forma crocis gemina specie conponitur: et nunc antemnae speciem naualis imagine mali sine notam Graecis solitam signare trecentos explicat existens, cum stipite figitur uno, quaque cacumen habet, transuerso necte iugatur; nunc eadem crux dissimili conpacta parata eloquitur dominum tamquam monogrammate Christum. |
| 129 | nam nota, qua bis quinque notat numerante Latino calculus, haec Graecis chi scribitur, et mediat rho, cuius apex et sigma tenet, quod rursus ad ipsam curuatum uirgam facit o uelut orbe peracto. |
| 130 | nam rigor obstipus facit, quod in Hellade iota est. |
| 131 | tau inde breui stilus ipse retro a(que) cacumine ductus efficit, atque ita sex, quibus omni nomine nomen celsius exprimitur, coeunt elementa sub uno indice, et una tribus formatur littera uirgis. |
| 132 | sex itaque una notas simul exprimit, ut tribus una significet uirgis dominum simul esse ter unum, et deus in Christo est, quem sumpto corpore nasci pro nobis noluit trinae concordia mentis. |
| 133 | idque sacramenti est, geminae quod in utraque uirgae ut diducta pari fastigia fine supinant, infra autem distante situ parili pede constant adfixaeque sibi media conpage cohaerent et paribus spectant discreta cacumina summis. |
| 134 | has inter medio coeuntibus insita puncto uirga quasi sceptrum regale superbius extat, significans regnare deum super omnia Christum, qui cruce dispensa per quattuor extima ligni quattuor adtingit dimensum partibus orbem, ut trahat ad uitam populos ex omnibus oris. |
| 135 | et quia morte crucis cunctis deus omnia Christus extat in exortum uitae finemque malorum, alpha crucem circumstat et CD, tribus utraque uirgis littera diuersam trina ratione figuram perficiens, quia perfectum est mens una, triplex uis. |
| 136 | alpha itidem mihi Christus et o, qui summa supremis finibus excelsi pariter conplexus et imi uictor et inferna et pariter caelestia cepit effractisque abysis caelos penetrauit apertos, uictricem referens superata morte salutem. |
| 137 | utque illum patriae iunxit uictoria dextrae, corporeum statuit caelesti in sede tropaeum uexillumque crucis super omnia sidera fixit. |
| 138 | illa igitur species, quam fur agitatus auaris in cassum furiis pendente refixerat unco pollutaque manu sancta amandauerat aula, hoc opere est perfecta, modis ut consita miris aeternae crucis effigiem designet utramque, ut modo, si libeat spectari comminus ipsam, prompta fides oculis; nam reddita fulget in ipso quo fuerat prius apta loco et uelamine clausi altaris faciem signo pietatis adornat. |
| 139 | ergo eadem species formam crucis exerit illam, quae trutinam aequato libratam stamine signat subrectoque iugum concors temone figurat, siue superciliis a fronte iugantia uultum lumina transuersis imitatur cornibus arbor ardua, qua dominus mundo trepidante pependit innocuum fundens pro peccatore cruorem. |
| 140 | huic autem, solido quam pondere regula duplex iungit, in extrema producti calce metalli parua corona subest uariis circumdata gemmis. |
| 141 | hac quoque crux domini tamquam diademate cincta emicat aeterna uitalis imagine ligni. |
| 142 | hanc fur ille sui toto de corpore furti intactam ferro, quo cetera fregerat, unam liquit, et ut capto tunc discinctoque refusis uestibus elapsae ceciderunt fragmina praedae, uisa rei species tunc inuentoribus ipsis ancipiti motu confudit pectora. |
| 143 | gaudent inuentis, sed fracta dolent; cum quaerere causam incipiunt, cautum simul audacemque latronem mirantes, caecum fractis cautumque relictis, tunc ille adtonitis crimen numenque fatetur; mente etenim totum conciderat, hoc tamen unum numine seruarat, quo crux inclusa uetabat quamlibet audacem segni uirtute latronem. |
| 144 | ipse fatebatur mentis scelus atque crucis uim contestans, quotiensque manus armasset in illam in cruce consertam socia conpage coronam, ceu fractas totiens ictu cecidisse recusso brachiaque aegra sibi neruis stupuisse solutis. |
| 145 | hic libet in miserum paucis insurgere furem: infelix, quae tanta tuam dementia mentem uerterat, ut tanto reprehensus lumine ueri non festinares omnem praeuertere cursu indagem reuolans, ut furtum sponte referres? tantane uis animum tenebris oppressit auarum, auderes illam ut gremio tibi condere partem, quam totiens arcente deo uiolare timebas? dic mihi, qua pauor ille tuus fugiebat et unde rursus, ut intrepidum praeceps audacia sensum tam male durabat, pauidus contemptor et idem eiusdem sceleris speciem diuersus abibas perfidiaeque fidem diuiso pectore miscens? uirtutem crucis et signum inuiolabile Christi credebas metuendo idem contingere ferro et quod noscebus metuens portando negabas? sed tamen inpietas tua nec tibi profuit, et nos, stultitiam confesse tuam diuinaque signa, fecisti magno crucis exultare triumpho. |
| 146 | ergo relinquamus captum iam incessere furem, cui satis ad poenam est spoliatae fraudis egestas. |
| 147 | nunc ad te, ueneranda dei crux, uerto loquellas gratantesque tua concludam laude profatus: o crux magna dei pietas, crux gloria caeli, crux aeterna salus hominum, crux terror iniquis et uirtus iustis lumenque fidelibus. |
| 148 | o crux, quae terris in carne deum seruire saluti inque deo caelis hominem regnare dedisti; per te lux patuit ueri, nox inpia fugit. |
| 149 | tu destruxisti credentibus eruta fana gentibus, humanae concors tu fibula pacis concilians hominem medii per foedera Christi. |
| 150 | facta hominis gradus es, quo possit in aethera ferri. |
| 151 | esto columna piis tu semper et anchora nobis, ut bene nostra domus maneat, bene classis agatur in cruce nixa, fide et de cruce nancta coronam. |
| XX. | |
| 1 | Saepe boni domini caris famulantur alumnis mente pia, patrio subiecta tuentur amore mancipia hisque fauent cura propiore fouendis, quos magis indiguos opis et uirtute carentes affectu rimante uident. |
| 2 | et si quis eorum, moris ut humani sollemnis postulat usus, uotum aliquod celebrare uelit neque possit egenis id patrare opibus, studio curatur erili seruus inops, cui diues opum, qua pauper egebat, contulerit dominus cumulandae inpendia mensae. |
| 3 | haec mihi condicio est data sub Felice patrono; nulla mihi ex me sint, ut sint mihi cuncta per illum; namque ad natalem nunc ipsius, ut quidem et ante praeteritis quibus ista dies mihi floruit annis, non erat unde epulum uotis sollemne pararem, instabatque dies, nec adhuc mihi prompta facultas ex aliquo suberat; subito ecce patronus abundans unde dapem largam struerem geminos dedit una cum iunice sues, quorum de carne cibatis pauperibus nos materiam ex animalibus isdem sumpsimus, egregiis quoniam miracula signis per pecudes ipsas nuper deus edidit, alta destimulans ratione homines adtendere Christo nec desiderium carnis praeferre fidei; namque ad auaritiae nostrae lacrimabile probrum per pecora humanae rationis egentia summum signa dedisse deum, series recitanda docebit. |
| 4 | non adficta canam, licet arte poematis utar. |
| 5 | historica narrabo fide sine fraude poetae; absit enim famulo Christi mentita profari. |
| 6 | gentibus hae placeant ut falsa colentibus artes; at nobis ars una fides et musica Christus, qui docuit miram sibimet concurrere pacem disparis harmoniae quondam, quam corpus in unum contulit adsumens hominem, qui miscuit almum infusa uirtute deum, ut duo conderet in se distantesque procul naturas redderet unum; ut deus esset homo, deus est homo factus ab ipso qui deus est genitore deo, cui gratia non est, sed natura, quod est summi patris unicus heres, solus habens proprium, quod munere praestat habere his, quibus alma fides dederit diuina mereri. |
| 7 | ille igitur uere nobis est musicus auctor, ille Danid uerus, citharam qui corporis huius restituit putri dudum conpage iacentem, et tacitam ruptis antiquo crimine chordis adsumendo suum dominus reparauit in usum, consertisque deo mortalibus omnia rerum in speciem primae fecit reuirescere formae, ut noua cuncta forent, cunctis abeunte ueterno. |
| 8 | hanc renouaturus citharam deus ipse magister, ipse sui positam suspendit in arbore ligni et cruce peccatum carnis perimente nouauit. |
| 9 | atque ita mortalem numeris caelestibus aptam conposuit citharam uariis ex gentibus unam, omnigenas populos conpingens corpus in unum. |
| 10 | inde lacessitis fidibus de pectine uerbi uox euangelicae testudinis omnia conplet laude dei; toto Christi chelys aurea mundo personat innumeris uno modulamine linguis, respondentque deo paribus noua carmina neruis. |
| 11 | sed referam ad mea coepta pedem; nam tempus et hora est promissas offerre dapes, adponere uobis prandia sollicitas caste sumenda per aures. |
| 12 | non ueteri repetam quae sum dicturus ab aeuo; ante dies paucos istic spectata profabor. |
| 13 | uenerat huc quidam placitum sibi soluere uotum urbis Abellinae de finibus aduena nostris sedibus. |
| 14 | hic porcum studio curante paratum' dilatumque diu, ut simul annis atque. |
| 15 | sagina cresceret, huc illinc perduxerat; atque ubi uenit, pingue pecus uoti iugulat de more uouentum. |
| 16 | fama suis magni per egentum accenderat acrem ora famem et cuncti magnae spe partis hiantem tendebant ad opima senes conuiuia faucem'. |
| 17 | interea largitor inops non partibus aequis diuidit incisas carnes, medium suis aufert sinciput et tantum secti coquit intima uentris solaque pauperibus caesi uitalia porci diuidit ac totum sibi corpus habere relinquit, et uotum conplesse putat laetusque redire incipit, ausus eas iumento inponere secum reliquias, et in his placiti se pignora uoti sancta referre domum male credulus, in quibus idem damnum animae nodumque uiae portabat auarus. |
| 18 | denique mox nec mille uiam permissus abire passibus elucente die simul aggere plano, non tenebris pauitante nec offendente salebris, lapsus equo et quasi fixus humi se tollere rursus ad consistendum reparato robore surgens non potuit coepitque pedes clamare ligatos idque probare iacens plantis quasi conpede iunctis. |
| 19 | hic aliud mirum casu sociatur in ipso; nam dum illum tanta cum debilitate iacentem maesta propinquorum circumstat turba suorum, iumentum, cui sola oneri porcina manebat, ascensore sui 'uacuum et ductore relictum sponte sua sese nullo flectente refrenans, tamquam offendiculi causam cognosceret ultro aut aliquem prohibere uiam, qua coeperat ire, uidisset, sic fugit, iter cursumque retorsit, et properante gradu recucurrit ad hospita tecta omnibus anteuolans, quos lapsi attenta tenebat cura uiri, qua paulatim quasi corpore fracto nitentem et genibus rigidis prodire negantem caecaque uincla pedum pariter meritumque ruinae illius et poenae lacrimosa uoce fatentem luce palam, manibus graue subnectantibns aegri corpus, fida cohors sanctas referebat in aulas, orantem medici Felicis ad ipsa reduci limina, mox illic certum reperire medellam. |
| 20 | illum homines interque manus interque cateruas in sacra uectatum mirantibus atria turbis dispositi trino per longa sedilia coetu obstipuere senes, inopum miserabile uulgus et socio canae residentes agmine matres. |
| 21 | praeterea multi, sua quos deuotio sanctis aedibus attulerat diuersis eminus oris, uiderunt insigne pium, cum tempore eodem, immo die, tam mira foret mutatio rerum. |
| 22 | idem homo, qui paulo ante suo digressus ab isdem liminibus gressu, nunc ipse redux alienis infertur pedibus, subuecto corpore pendens. |
| 23 | parte alia stratus nullo seruante sequentum hospitis ante fores etiam nunc carne suilla stabat onustus equus, neque quisquam notior illi adstiterat, cui cura foret releuare granatum fasce suo et notis reducem subducere tectis. |
| 24 | ille tamen uelut humana ratione repletus quaerentique suos et protinus opperienti adstiterat similis, certo uestigia seruans fixa loco, simul aure micans et naribus efflans adsnetorum hominum notos quaerebat odores. |
| 25 | miram erat hospitibus, quaenam fuga, qui status ille esset equi, notumque animal faciebat amicis ambiguum noua forma rei, neque quisquam erat index accidui, cunctis illum stipantibus intus, qui fuerat manibus sanctam portatus in aulam martyris, aeger ubi sancto pro limine fusus, corpore proiecto et complexis postibus haerens, oscula figebat supplex fletuque lauabat seque recognoscens proprii caput esse doloris, tales sese ipsam dabat accusando querellas: o mihi, qui talem merui desumere poenam hac in sede miser, qua, si miser adueniat quis, efficitur felix! sed iustum parque maligno me fateor merito exitium cepisse patique, ut reus ipsa inter modo limina puniar ardens exurente pedes simul et stringente dolore, in quibus, heu demens! oblati munera noti fraude fidem uiolans conuerti in damna salutis. |
| 26 | est tamen, est aliquid, fateor, quod dicere possim iam mihi mutari grata uice tristia laetis atque ipsas animo iam prosperiora tuenti infractis coepisse malis dulcescere poenas, ex quibus haec nunc ipsa mihi bene gratia uenit, qua factum est mihi nunc, ut tam cito tangere rursus limina Felicis misero ueneranda liceret. |
| 27 | nam mihi si nullus uel si leuis iste fuisset casus, ut adreptum possem pertendere cursum, tunc magis infelix de prosperitate fuissem, mansisset quia culpa nocens neque uulnus adactum intus in ossa animae sensissem carne rebelli. |
| 28 | occultasset enim meriti discrimen iniquo corporis inlaesi uigor et uiniisset inertem mens durata reum, nisi lapsum poena ligasset. |
| 29 | ergo potens medice in domini tu nomine Christi Felix, iam satis hoc tibi sit dominoque potenti, quod non ira mihi, pietas sed amica saluti supplicium peperit, deuinctum ut corpore culpa solueret. |
| 30 | ecce malum seruum refugamque uoracem iure retraxisti iniectis pro crimine uinclis. |
| 31 | debitor infelix teneor constringor aduror, propositus cunctis diuini forma timoris. |
| 32 | mentibus haec omnes trepidis adtendite, quae nunc me miserum reliquis documento ferre uidetis. |
| 33 | numquid enim hoc errore carent aliqui? sed in uno exemplum fieri placuit, quo sit mea poena et praeiudicium quibus emendatio non est. |
| 34 | sed iam parce tuo misero, precor, optime Felix, parce libens, succurre fauens; dolor ultimus urget clamosas iterare preces; festinus adesto, ne mors praeueniat medicum festina morantem. |
| 35 | sed scio quod domini manus haec, quae uerberat et quae parcet in ore tuo; mihi tantum tu modo fesso iamque fatiscenti propera laxare catenam, quam tu, sancte, uides, ego sentio; sicut operto clam tacitus uinclo fugitiui membra ligasti, sic inuisibili medicina solue reuersum. |
| 36 | talia clamantem, dum postibus haeret in ipsis Felicis sancti Iambensque per oscula tergit, adtonitis illum pia turba et cernit et audit coetibus; ipse iacens etiam nunc erigitur spe increpitatque moras omnes et tarda suorum obsequia. |
| 37 | adferri porcam totasque iubet mox pauperibus reddi partes, sibi uiuere tantum concedi petit atque inopum saturamine pasci. |
| 38 | certatim socii cito iussa fidelia curant. |
| 39 | itur ad hospitium notum, deponitur illic sarcina iumento, carnes in frustra secantur, et diuisa coquit spumantibus ignis aenis. |
| 40 | cocta inportantur patulis numerosa catinis. |
| 41 | exsaturata fames inopum gratantia reddit uerba deo et ueniam petit ut placata datori. |
| 42 | nec mora, confestim noti ratione soluta debitor ille intus meritae conpage catenae soluitur et pedibus domino miserante refectis tamquam liber equus uel ruptis cassibus ales euolat et cerni salientis imagine currit. |
| 43 | mira fides oculis obtenditur. |
| 44 | omnia gaudent tam facili pietate dei tantumque ualenti Felicis merito, ut coram adsit Christus in illo, pro meritis hominum moderans in utroque potenter, ut resipiscenti medicus sit et ultor iniquo. |
| 45 | cernite enim, quantae fuit illa iniuria fraudis, qua miser ille prius diuiserat inter egentes seque suem atque istic, ubi totum reddere uotum debuerat, solum caput intestinaque porci carpserat et reliquam toto sibi corpore partem fecerat inprudens atque inprobus, et tamen ipsa, qua miser extiterat, factus mox fraude beatus commutante deo pietatis uerbere culpam. |
| 46 | talis enim censura dei est, sic temperat alti pondera indicii deus arbiter et pater et rex, omnibus ut placidam moderato examine libret iustitiam, et lenior mixta bonitate potestas ante reos moneat stimulo quam fulmine perdat, ut si profuerit praemissi uerberis ictus, salua salus homini redeat commissa pigenti. |
| 47 | at si quis sacri monitus terrore flagelli noluerit sentire plagam, incuratus abibit seruatusque neci perfectam sentiet iram. |
| 48 | ille igitur miser ante, dehinc mox ipse beatas tali sanatus carnemque animamque medella. |
| 49 | sed quia cognouit causam agnoscensque iacenter paenituit, meritum curae sibi semet in ipso repperit inque breui est expertus utrumque, quod omnes iusta lego manet diurnae pacis et irae ius et opus, maneat uindex ut iure superbos poena reos, pietas seruet miserata fatentes. |
| 50 | ergo relaxatis alacer uestigia uinclis idem ex incolumi cito debilis et cito liber ex modo captiuo laeta cum uoce redibat, insultans uelut ille olim, quem matris ab alno claudentem in uerbo domini Petrus atque Iohannes iusserunt ualidis in saltum exsurgere plantis. |
| 51 | dignus et hic pauper speciosae limine portae, quem deus ipse, Petri deus et Felicis, eadem nunc uerbi uirtute sui sanauit apud nos de casu claudum modo, qua sanauerat olim ex utero claudum, qua nunc ope laetus abibat; quique preces maestas in uulnere fuderat intus, ecce foris sano reddebat corpore grates: quidnam ego Felici possim redhibere patrono? quas illi referam tanto pro munere digne tam cito de tanto sanatus uulnere grates?. |
| 52 | non pretium statui medico aut fastidia lecti tristia sustinui, neque per scalpella uel ignes aut male mordaces uario de gramine sucos, saeuior et morbis et uulneribus medicina in corpus grassata meum est, uelut accidit illis, quos humana manus suspecta uisitat arte. |
| 53 | semper et incerto trepidos solamine palpat. |
| 54 | en ego per breue nunc spatium perlatus ad ipsum Felicis sancti solium et proiectus in ipso limine tam gelido quam duro in marmore fractus atque dolens iacui, et solus mihi sermo precandi, sola fides medicina fuit; nullum adfore uidi et sensi medicum. |
| 55 | quisnam hic medicus nisi Christus ipse uel a Christo Felix de nomine Christi et uirtute potens? neutrum illo in tempore sensi, et tamen ipse fuit praesens in utroque, uel ut me peccantem argueret cito sanaretque dolentem. |
| 56 | par modus in specie uaria mihi castigantis parcentisque fuit domini. |
| 57 | sanator et ultor luminibus latuit, poena atque medella refulsit. |
| 58 | nunc ego iam pleno perfectis ordine notis ibo domum gaudens medico tutusque patrono aeternum Felice mihi; non iam ulla uerebor occursura mihi uelut ante pericla uiarum; namque periclum aberit, quia causa soluta pericli est. |
| 59 | non resoluta fides me uinxerat, et modo soluit rite soluta fides; tamen alliget, oro, tuus me semper amor, Felix. |
| 60 | istam mihi necte catenam, qua tibi me numquam nec mors nec uita resoluat. |
| 61 | uerum omnes, quicumque meos uidere dolores inque tuo merito magnis insignibus altam conspexere manum Christi, cognoscere debent, quantum illis mea poena boni prouiderit, ut iam praecaueant de terrenis sibi parcere rebus et, lucra dum captant, adquirere damna salutis. |
| 62 | nam si de nili pecudis mihi carne alimentum pauperibus fraudasse malo fuit, ecquid in illis, qui male diuitias uano amplectuntur amore defossisque suo pariter cum corde metallis incubitant atque haec latitare superflua produnt, quae proprio longe secreta tuentur ab usu? quid facient? quidnam pro se tibi, Christe, loquentur, tantorum qui partem inopum inuasere nec ullam apposuere sibi de re superante salutem? unus abit missus. |
| 63 | nunc mensae grata secundae fercula ponemus; sed quamuis rursus eandem diuerso carnem conditam iure feremus. |
| 64 | namque aliud uobis iterum, quod de sue mirum lusit opus Felix, mira nouitate retexam. |
| 65 | tempore res prior est; sed nostris ante libellis praeterita, in praesens tempus seruata canetur. |
| 66 | nec refert, quod opus quo sit sub tempore gestum, unus erit quoniam uariis operator in annis, qui diuersa facit sanctorum in laude suorum omnibus in terris rerum miracula Christus. |
| 67 | agricolae quidam de nostris longius oris Apula trans urbem Beneuentum rura colentes de grege setigero multis a fetibus unum lactea adhuc tenero pulsantem sumina rostro excerpsere sibi et curatum tempore multo pauerunt in uota suem, et coepere paratum ducere sacratam sancti Felicis ad aulam, corpore de magno ut multos mactatus egenos pasceret et saturo gauderet paupere martyr. |
| 68 | sed grauis aruina porcus superante pedum uim non potuit se ferre diu primoque uiarum limine succubuit sibimet neque deinde moneri uoce manu stimulis potuit. |
| 69 | liquere iacentem hospitibusque suis commendauere relictum maerentes domini. |
| 70 | mens anxia nutat in anceps; nam uoti reuocare uiam pia pectora nolunt; rursum Felicis ueneratum limina longe, ire pudet uacuos deuoti muneris. |
| 71 | ergo ambiguis talis sententia mentibus haesit, ut totidem lectos eadem de gente minores 'ad sua uota legant, quot erat prouectus in annos ille, sua pressus qui mole manebat iners sus, quod deuota fides obstricti debita uoti maturare parans tali ratione putauit, pluribus ut modicis unum pensaret opimum. |
| 72 | ergo sacrum huc uenere locum uotisque patratis hospitium rediere suum non comminus istinc. |
| 73 | nam tum forte domos, quae circa martyris aulam, inplerat solitis denseta frequentia turbis. |
| 74 | propterea procul hinc secreto in rure remotam contenti subiere casam, qua mane parabant ad reditum proferre pedem, cum prima ruberet parturiens aurora diem. |
| 75 | tuguri fore aperta hospes homo egreditur tecto notumque suem uir conspicit ante fores mirando adstare paratu. |
| 76 | tamquam se missum domino loqueretur adesse atque salutanti similis uestigia lambit gaudentis domini et gestu subgrunnit alumno blandus et olfaciens motando dat oscula rostro seque quasi uotum debere agnoscat erile, ingerit et tardos inuitat gutture cultros. |
| 77 | quo duce, quaeso, uias ignotis finibus egit quosue pedes, tam longe ut posset currere, sumpsit, qui breuibus spatiis in primo fine uiarum defecit fluidae depressus mole saginae? certe nulla manus tantum pecus aggere longo nec sinus aduexit nec mens sua tam spatiosam ignota regione uiam penetrare subegit, quando homines etiam et mentis ratione uigentes perque ignota regi faciles interprete lingua, si tamen hi careant duce, quo uia luceat illis, caecus in externis regionibus inplicat error. |
| 78 | quisnam igitur direxit iter suis? unde uoluntas, qua dominos sequeretur, ei uel sensus, ut esset conscius ad uotum se longa aetate paratum? unde haec cura fuit pecori, quae rara fideles excitat, ut, tamquam proprio culpabilis actu pigra remansisset, sancto sus icta timore contractam remanendo sibi ueniendo piare curaret culpam et uitium pensaret inertis desidiae, quamuis sero comitata profectos obsequio dominos? patet admirabile monstrum caelesti dicione datum tanto suis auso, solus ut iret iter longum, tantoque fuisse ingenio porcum, ignotis ut tramite recto dirigeret spatiis. |
| 79 | quid et hoc quam grande, quod illum Transbeneuentanis huc finibus aduenientem, publica seu medii se strata per aggeris audax miserit, occursus nusquam cepere frequentes, siue per occultos egit uestigia saltus, nulla manus ferro, fera uel fuit obuia morsu. |
| 80 | quae solum duxit manus aut protexit euntem? nempe oculos aliqua celatus nube fefellit aere uel raptus uento mage quam pede uenit et subita hospitium domini delapsus ab aura constitit ignoto pro limine quadrupes hospes. |
| 81 | dicam aliud prope uicini mirabile signi. |
| 82 | nam genere abiunctam, pecus armentale, iuuencam quidam homines aeque longinqua huc sede profecti secretam primo lactantis ab ubere matris nutrierant nostris uotiuo munere pactam pauperibus, magna quos istic plebe coactos larga ope multorum Felicis gratia pascit'. |
| 83 | ergo ubi iam membris uitula exultabat adultis, facta per excretum iam corpus idonea noto, promouere domo; sed, qui mos esse uidetur persoluenda piis longe sua nota ferentum martyribus plaustro subiungere, quo ueherentur, adgressi hanc uoluere iugo subiungere, quamuis insuetam, tamen ut mitem iam mente subacta usibus humanis, quibus illam e congrege coetu sustulerant domini paruam et tectisque cibisque miscuerant; hinc ut domita feritate putantes sub iuga se facilem docili ceruice daturam, sollicitant palpante manu et conantur in artum duceres; at illa sibi solitos adludere tactus credula consentit primum sequiturque uocantes. |
| 84 | uerum ubi iam propiata iugo conspexit habenas ceruicique suae persensit lora parari, indignata dolis et permutata repente fit fera, nec ceruice iugum nec uincula collo suscipit et uictis manibus lorisque recussis prosilit a coetu retinentum et deuia longe rara petit, fugiens dominos adsuetaque tecta. |
| 85 | nec procul ex oculis hominum de more ferino se rapit et caecis fugitiuam saltibus abdit; nam fugiens dominos abeuntes eminus adstans' sic fugit, ut non se patiatur rure relinqui. |
| 86 | denique ubi iunctum gemino bone tendere plaustrum conspicit, humanum sapit et quasi conscia noto deberi sese, comes incipit esse profectis. |
| 87 | nec longe comes est, tardis comes orbibus ire spernit, et excursu uelut insultante gementes praeteruecta rotas lenti moliminis agmen respicit anteuolans nec iam timet ad iuga cogi, inuisoque prius fit amica et praeuia plaustro, donec sacratam uentum Felicis ad aulam. |
| 88 | illic sponte gradum sistit seseque uocanti adplicat et tamquam uoti rea gaudet in ipso stare loco, propriam cui debet uictima caedem. |
| 89 | illa rebellis et humanis non subdita uinclis ducitur ad placidam nullo luctamine mortem; intemerata iugis submittens colla securi, pauperibus factura cibos de corpore caeso, laeta suum fundit dominorum in nota cruorem. |
| 90 | quorsum istaec? numquid pecudum est, ut apostolus inquit, cura deo? sed qui propter nos omnia fecit, omnia pro nobis operatur in omnibus auctor atque per ignaras pecudes operantia nobis signa facit, brutas per clara insignia mentes sollicitans firmare fidem et confidere uero, ut dominum dociles linguis in uerba solutis non taceant homines, quem signis muta loquuntur. |
| XXI. | |
| 1 | Candida pax grata nobis uice temporis annum post hiemes actas tranquillo lumine ducit signatamque diem sancti Felicis honore securis aperit populis. |
| 2 | gaudere serenis mentibus abstersa diri caligine belli suadet ouans Felix, quia pacis et ipse patronus cum patribus Paulo atque Petro et cum fratribus almis martyribus regem regum exorauit amico numine Romani producere tempora regni instantesque Getas ipsis iam faucibus urbis pellere et exitium seu uincula uertere in ipsos, qui minitabantur Romanis ultima regnis. |
| 3 | nunc igitur pulsa formidine ut imbribus actis respicere expulsas nubes, praesentia rerum praeteritis conferre iuuat. |
| 4 | quam taetra per istos, qui fluere dies, elapso nox erat anno, cum furor accensus diuinae motibus irae inmisso Latiis arderet in urbibus hoste! nunc itidem placidi spectate potentia Christi munera; mactatis pariter cum rege profano hostibus Augusti pueri uictoria pacem reddidit, atque annis tener idem fortis in armis praeualuit uirtute dei et mortalia fregit robora sacrilegum Christo superante tyrannum. |
| 5 | sed quid ego hinc modo plura loquar, quod non speciale esse mei Felicis opus res publica monstrat? pluribus haec etenim causa est curata patronis, ut Romana salus et publica uita maneret. |
| 6 | hic Petrus, hic Paulus proceres, hic martyres omnes, quos simul innumeros magnae tenet ambitus urbis quosque per innumeras diffuso limite gentes intra Romuleos ueneratur eclesia fines, sollicitas simul inpenso duxere precatu excubias. |
| 7 | Felix meus his uelut unus eorum, in precibus pars magna fuit; sed summa petiti muneris ad cunctos, nulli priuata refertur. |
| 8 | ergo pedem referam; sat enim mihi pauca locuto, unde nihil proprium meritis Felicis adesset; nec reticere tamen potui, quia portio laudis hinc quoque Felici suberat, quod summa potestas rexque potens regum Christus deus omnibus una adnuerat sanctis, quibus in grege supplice mixtum Felicem parili audiuit pietate benignus. |
| 9 | parcam igitur propriis adiungere publica donis munera priuatosque canam Felicis honores, quaeque suis proprie gerit hic in sedibus, edam. |
| 10 | unde igitur faciam texendi carminis orsum? quae bona Felicis referam? quae multa per omnes passim agit, expediam magis, anne domestica dicam munera, quorum ego sum specialis debitor illi? haec potius repetam, mihi quae conlata meisque sat memini; et quia praeteritis magis illa libellis dicta mihi, quae partim aliis permixtaque nobis praestitit, ex his nunc opibus, quas largiter in nos contulit, hunc animo texam gratante libellum, et contra solitum uario modulamine morem, sicut et ipse mihi uarias parit omnibus annis materias, mutabo modos serieque sub una, non una sub lege dati pede carminis ibo. |
| 11 | nam quasi fecundo sancti Felicis in agro emersere noui flores, duo germina Christi, Tnrcius ore pio, florente Suerius aeuo, et pariter sanctae matres similesque puellae, Alfia qualis erat soror illa Philemonis olim nobilis, in titulo quam signat epistola Pauli, et simul Eunomia aeternis iam pacta uirago in caelo thalamis, quam matris ab ubere raptam festino placitam sibi Christus amore dicauit unguentoque sui perfudit nominis, unde tincta comas animae et mentis caput uncta pudicum spirat eo sacros sponsi caelestis odores; haec Melani soror est simul et quasi filia, cuius haeret ouans lateri germanum nacta magistrum. |
| 12 | quae simul astrictae diuinis dotibus ambae uirtutum uarias ut uiua monilia gemmas mentibus excultis specioso pectore gestant. |
| 13 | has procerum numerosa cohors et concolor uno uellere uirgineae sequitur sacra turba cateruae. |
| 14 | Eunomiam hinc Melani doctam sub principe uoce formantem modulis psalmorum uasa modestis auscultat gaudens dilecto Christus in agno, quod modulante deo benedictas paruula princeps, sanctorum comites, cWito regat ore choreas. |
| 15 | haec igitur mihimet meditanti congrua suasit' gratia multimodis inluso carmine metris distinctum uariis imitari floribus hortum, sicut Felicis gremium florere repletum lumine diuerso quasi rus admiror opimum hospitibus multis in eum Christo duce missis Felicique patri denso simul agmine natis pignoribus, subito ut totis habitacula cellis per fines creuisse suos et sobria castos tecta sonare modos tandem sibi uocibus aptis gaudeat hospitiisque suis et corpore et ore ipse sinu pleno dignos miretur alumnos et uirtute pares animas in dispare sexu; sicut oliuarum fecundo in colle nouellas laetatur senior diuino a semine Christi plantator cernens inter sua rura colonos. |
| 16 | floreat ergo nouo mihi carminis area prato laudibus et domini, qui conditor oris et artis omnimodae est, uario famulans pede musica currat. |
| 17 | iamque intertextis elegus succedat iambis, sit caput herous fundamentumque libello. |
| 18 | castis agendus gaudiis et hostiis dies refulsit laude Felicis sacer. |
| 19 | quod laude' dixi, morte' dictum discite, quia mors piorum iure laus uocabitur, pretiosa domino quae deo rependitur. |
| 20 | unde et propheta dicit in uerbo dei uitae probatae in exitu laudem dari, et ante mortem praedicandum neminem Salomonis ore sermo diuinus docet, laudanda quamuis quidam in hac uita gerant nec possit alibi quam sub isto saeculo laus praeparari, quae canenda in exitu est. |
| 21 | sed credo, quoniam tota res uitae istius fluitans et anceps lubrico pendet statu, breuique nostram uertit aetatem rota surgens cadensque per salebrosas uias, quibus huius aeui cursus explicandus est: iccirco nos magistra prouidentia monet ante finem nec sibi nec alteri debere quemquam plaudere et confidere; quamuis honesta rectus incedat uia, tamen timere semper offensam pedis, donec peractis usque metam cursibus palmam petitae conprehendat gloriae. |
| 22 | quare beatos martyras, quos extulit perfecta uirtus in coronam caelitem, iustis honoris debiti praeconiis celebramus omnes nos eorum posteri confessione Christiani nominis, quibus profuso sanguine ob sanctam fidem proseminarunt frugis aeternae bonum, ut, si ambulemus martyrum uestigiis, paribus parentum perfruamur praemiis. |
| 23 | hinc ergo sanctis siue confessoribus seu consecratis passione testibus dies sacratos, in quibus functi diem mortalis aeui morte uitali suum de labe mundi transierunt ad deum, populi fideles gaudiis sollemnibus honore Christi gratulantes excolunt, ut iste sancti pace Felicis dies, quo clausit olim corporis uitam senex, confessionis ante functus proelia, sed incruento consecratus exitu, post bella uictor pacis adsumptus die uocante Christo liquit exultans humum et in supernas transitum fecit domos, non defraudatus a corona martyris, quia passionis mente uotum gesserat. |
| 24 | nam saepe agonem miles intrauit potens uictoque semper hoste confessor redit; sed praeparata mente contentus deus seruauit illum, non coronam martyris negans, sed addens et coronam antistitis, ut incruento palmam adeptus proelio et proeliati possideret praemium confessionis purpurante laurea, uittaque pacis in sacerdotis stola redimitus idem bis coronatus foret confessor atque presbyter Felix dei. |
| 25 | hic ergo, uotis quem recolimus annuis, non est agonis, sed sepulturae dies, quo separata ab inuicem substantia animae uolauit ad deum, in terram caro reuersa tumulo conquieuit abdita. |
| 26 | et merito sanctis iste natalis dies notatur, in quo lege functi carnea mortalitatis exuuntur uinculis et in superna regna nascuntur deo secumque laetam spem resurgendi ferunt. |
| 27 | ego semper istum sic honoraui diem, magis hunc putarem ut esse natalem mihi, quam quo fuissem natus in cassum die. |
| 28 | lugendus etenim est ille dignius mihi dies, in istud quo creatus saeculum peccator utero peccatricis excidi conceptus atris ex iniquitatibus, ut iam nocentem pareret me mater mea. |
| 29 | maledictus ergo sit dies, quo sum miser ad iniquitates ex iniquis editus. |
| 30 | benedictus iste sit natalis et mihi, quo mihi patronus natus in caelestibus Felix ad illam exortus est potentiam, qua me ualeret faece purgatum mea laxare uinclis et redemptum absoluere de luctuosa morte natalis mei. |
| 31 | eadem recurrit semper haec cunctis dies acto per orbem circulis anno suis; uerum quotannis innouante gratia diuersitatem munerum, quae dat suo Christus sodali, donet ut Felix mihi, mutatur et non ipsa quae cunctis uenit, uarias meorum carminum causas ferens. |
| 32 | uideamus ergo, quid mihi hoc anno nouum attulerit, unde uocibus uernem nouis. |
| 33 | non ibo longe, nec procul sumam mihi praeterita tempore aut locis absentia. |
| 34 | adsunt, tenentur ipsa dona comminus; uidetis omnes munera hoc anno data nobis in uno iuncta Felicis sinu, mancipia Christi, nobiles terrae prius, nunc uero caelo destinatos incolas, quos Christus ipse, qui crearat diuites, hoc pauperauit saeculo, in regnum ut suum terreni honoris arce deiectos uehat: Apronianum Turciae gentis decus, aetate puerum, sensibus carnis senem, ueteri togarum nobilem prosapia sed clariorem Christiano nomine, qui mixta ueteris et noui ortus gloria uetus est senator curiae, Christo nouus. |
| 35 | huic propinquat socius aequali iugo aeuo minore Pinianus, par fide, et ipse prisco sanguine inlustris puer, in principe urbe consulis primi genus. |
| 36 | Valerius ille consulari stemmate primus Latinis nomen in fastis tenens, quem Roma pulsis regibus Bruto addidit, Valeri modo huius Christiani consulis longe retrorsum generis auctor ultimus. |
| 37 | o uena felix! ille gentili licet errore functus hoc suae stirpis bonum non capiat atro mersus inferni lacu, sed nos fideli contuentes lumine retroacta uel praesentia humani status miramur opera conditoris ardui et praeparatos a uetustis saeculis successionum mysticarum lineis pios stupemus inpiorum filios; tamen in tenebris inpiarum mentium. |
| 38 | lucis uidemus emicasse semina in tempore ipso noctis antiquae sitis, quibus probata quamlibet gentilibus mens et uoluntas lege naturae fuit. |
| 39 | hinc in quibusdam nunc eorum posteris ueterum subinde uena respondet patrum; ut ille quondam Piniani nunc mei auctor supremus in libertatem suis post regna dura uindicandis ciuibus lectus nepotis huius ortum praetulit, qui mente auita persequens superbiam potiore causa seruitutem depulit a semet ipso, corporis uictor sui, pulsoque regno diaboli e membris suis iam spiritali pace peccati iugum fidelis animae casta libertas terit, et in hoc parentis aliquid illius refert puer iste Christi consulatum militans, quod liberandis cousulens munus pium redemptionis opere dispensat deo, prisci parentis aemulator hactenus, quod seruitute liberat domesticos, ut ille ciues. |
| 40 | sed quod ille gesserat in urbe et una et paruula primis adhuc Romae sub annis, hic modo in multis agit diuerso in orbe constitutis urbibus, passim benignus et suis et exteris. |
| 41 | nam et liberorum plurimis ceruicibus seruile sanctis opibus expellit iugum, quos aere uinctos in tenebris carceris absoluit auro de catena fenoris. |
| 42 | hos ergo Felix in suo sinu abditos mandante Christo condidit tectis suis mecumque sumpsit sempiternos hospites. |
| 43 | his nunc utrimque laetus adiutoribus 270 trium sub una uoce uotum dedico, uno loquente spiritu affectu trium. |
| 44 | magnificate deum mecum et sapienter honestis, unanimes pueri, psallite carminibus. |
| 45 | ut decachorda sonant pulsis psalteria neruis et paribus coeunt dissona fila modis, sic pia conpagis nostrae testudo resultet, tamquam uno triplex lingua sonet labio. |
| 46 | tres etenim numero sumus, idem mentibus unum, et plures coeunt in tribus his animae, quarum caelestis liber indita nomina seruat: prima chori Albina est cum pare Therasia; iungitur hoc germana iugo, ut sit tertia princeps agminis hymnisonis mater Auita choris. |
| 47 | matribus his duo sunt tribus uno pignora sexu, flos geminus, Melani germen et Eunomia. |
| 48 | haec eadem et nobis maribus sunt pignora; nam quos discernit sexus, consociat pietas. |
| 49 | cum patre Paulino pater aeque Turcius iste est, sed me aetas, suboles hunc facit esse patrem. |
| 50 | diuerso ex aeno sociamur nomen in unum, et non ambo senes, sed tamen ambo patres. |
| 51 | ergo cohors haec tota simul, tria nomina matres, quattuor in natis, in patribus duo sunt. |
| 52 | nam puer hinc Melani coniunx in corpore Christi,. |
| 53 | cui deus a pinu nomen habere dedit, natus ut aeternae uitae puer arbore ab illa susciperet nomen, quae sine fine uiret. |
| 54 | pinus enim semper florente cacumine perstans, semper amans celsis alta comare iugis, non mutat speciem cum tempore (namque sub aestu et niue par sibimet stat uiridante coma) fertilis et fructu ualidae nucis intus ad escam lac tenerum crispo tegmine mater habet, pinguis odoratum desudat taeda liquorem, ut nec in ipso arbor robore sit sterilis. |
| 55 | . |
| 56 | haec igitur typus est aeterni corporis arbor, pulchra ferax uiuax ardua odora uirens. |
| 57 | istius instar erit domino puer iste beatus arboris, ut maneat gratia perpes ei. |
| 58 | iamque deo plantatus agit sanctoque profectu fructiferum adtollit pinus ut alta caput. |
| 59 | eminet hic proprio mihi filius in grege primus; ast aliud mihi par lumen in Asterio est, quem simul unanimes uera pietate parentes infantem Christo constituere sacrum, ut tamquam Samuel primis signatus ab annis cresceret in sanctis uotus alente deo. |
| 60 | prima parens Christi sub nomine murmura soluit, et domini nomen prima loquella fuit, iamque parente deo regnis caelestibus ortus sidereo pariter nomine et ore micat. |
| 61 | hunc puerum et fratrem fecit pia gratia patri; nam pariter sancto flumine sunt geniti. |
| 62 | quos natura gradu diuiserat, hos deus almo munere germanos in sua regna uehet. |
| 63 | ergo nouem cuncti socia cum prole parentes pectore concordi simus ut una chelys; omnes ex nobis cytharam faciamus in unum carmen diuersis conpositam fidibus. |
| 64 | Aemilius ueniat decimus. |
| 65 | tunc denique pleno concinet in nobis mystica lex numero. |
| 66 | hoc etenim numero capitum in testudine pacis uiua salutiferum chorda loquetur opus. |
| 67 | huic cytharae plectrum Felix erit. |
| 68 | hoc decachordam Christus ouans cytharam pectine percutiet. |
| 69 | quae cythara in nobis Christo modulante sonabit plena perfectis sensibus armonia, si pax nostra deo totis sit consona fibris, simus ut uniti corpore mente fide. |
| 70 | talis enim cytharam sanctis homo legibus inplet, omnibus ad uitam conpositus numeris, cuius uita sacrae concordat ad omnia legi; omnis enim inrupto stamine chorda canet. |
| 71 | nunc ad te, uenerande parens, aeterne patrone, susceptor meus et Christo carissime Felix, gratificas uerso referam sermone loquellas. |
| 72 | multa mihi uariis tribuisti munera donis; omnia, praesentis uitae rem spemque futurae quae pariunt, tibi me memini debere, cui me mancipium primis donauit Christus ab annis. |
| 73 | si mihi flumineis facundia curreret undis oraque mille forent centenis persona linguis, forte nec his opibus conlato fonte refertus omnia Felicis percurrere munera possem, quanta suo dominus donauit Christus amico et mihi confessor famulo transfudit alumno. |
| 74 | quae quibus anteferam? donis diuersa, sed aequis grandia ponderibus concurrunt multa, nec ex his quid potius memorare legam, discernere possim; iudicii facilis discrimen copia turbat. |
| 75 | si prima repetens ab origine cuncta reuoluam, quae pietate pari, uario mihi praestitit aeuo, ante queam capitis proprii numerare capillos quam tua circa me, Felix bone, dona referre. |
| 76 | tu mihi caelestum, si possem adtingere, rerum prima salutiferis iecisti semina causis. |
| 77 | nam puer occiduis Gallorum aduectus ab oris, . |
| 78 | ut primum tetigi trepido tua limina gressu, admiranda uidens operum documenta sacrorum pro foribus feruere tuis, ubi corpore humato clauderis et meritis late diffunderis altis, toto corde fidem diuini nominis hausi inque tuo gaudens adamaui lumine Christum. |
| 79 | te duce fascigerum gessi primaeuus honorem teque meam moderante manum, seruante salutem, purus ab humani sanguis discrimine mansi. |
| 80 | tunc etiam primae (puerus) libamina barbae ante tuum solium quasi te carpente totondi; iam tunc praemisso per honorem pignore sedis Campanis metanda locis habitacula fixi, te fundante tui uentura cubilia serui, cum tacita inspirans curam mihi mente iuberes muniri sternique uiam ad tua tecta ferentem adtiguumque tuis longo consurgere tractu culminibus tegimen, sub quo prior usus egentum incoluit. |
| 81 | post haec geminato tegmine creuit structa domus, nostris quae nunc manet hospita cellis; subdita pauperibus famulatur porticus aegris, quae nos inpositis super addita tecta colentes sustinet hospitiis inopumque salubria praestat uulneribus nostris consortia sede sub una, commoda praestemus nobis ut amica uicissim, fundamenta illi confirment nostra precantes, nos fraterna inopum foueamus corpora tecto. |
| 82 | ergo ubi bis terno dicionis fasce leuatus deposui nulla maculatam caede securim,. |
| 83 | te reuocante soli quondam genitalis ad oram sollicitae matri sum redditus. |
| 84 | inde propinquos trans iuga Pyrenes adii peregrinus Hiberos. |
| 85 | illic me thalamis humana lege iugari passus es, ut uitam commercarere duorum perque iugum carnis duplicata salus animarum dilatam unius posset pensare salutem. |
| 86 | ex illo quamuis alio mihi tramite uita curreret atque alio colerem procul absitus orbe, qua maris Oceani circumsona tunditur aestu Gallia: mente tamen numquam diuulsus ab ista sede fui semperque sinu Felicis inhaesi inque uicem sensi Felicem adsistere nostris rebus in omne bonum per cuncta domique forisque conficienda. |
| 87 | mihi res et defensio rerum unus erat Felix placato numine Christi, semper et auertens aduersa et prospera praestans. |
| 88 | tu Felix semper felix mihi, ne miser essem, perpetua pater et custos pietate fuisti. |
| 89 | cumque laborarem germani sanguine caesi et consanguineum pareret fraterna periclum causa mihi censumque meum iam sector adisset, tu mea colla, pater, gladio, patrimonia fisco eximis et Christo domino mea meque reseruas. |
| 90 | nam quo consilio rebus capitique meo tunc Christus opem tulerit, Felicis cura potenter adfuerit, docuit rerum post exitus ingens, quo mutata meae sors et sententia uitae abiurante fide mundum patriamque domumque. |
| 91 | prodita diuersis egit commercia terris portandamque crucem distractis omnibus emit. |
| 92 | res igitur terrae regni caelestis emit spem; - spes etenim fidei carnis re fortior. |
| 93 | haec spes perpetuam, quae nixa deo est, rem parturit; at res carnea caelestem perimit spem, quae tamen et rem, si superet uincente fide, non protinus aufert, sed bene mutatam diuino iure reformat, de fragili aeternam referens terrisque remotam in caelis statuens, ubi fidus credita custos Christus habet; neque tantum isto quo sumpserit istinc depositum numero seruat, sed multiplicato his qui crediderint commissa talenta rependet fenore seque ipsum credentibus efficiet rem. |
| 94 | et quae res hac re poterit pretiosior esse? si totus mundus mihi res priuata fuisset, num potior domino foret haec possessio Christo?. |
| 95 | et quis me tantae uel spe modo possessorem praestitit esse rei? quis me rem conpulit istam spernere pro Christo, ut Christum mihi uerteret in rem? quis nisi tu, semper mea magna potentia, Felix peccatis inimice meis et amice saluti? tu mihi mutasti patriam meliore paratu, te mihi pro patria reddens. |
| 96 | tu carnea nobis uincula rupisti. |
| 97 | tu nos de labe caduci sanguinis exemptos terrae genitalis ab ora ad genus emigrare tuum et caelestia magnis fecisti spirare animis. |
| 98 | tu stemmata nostra mutans de proauis mortalibus inter amicos caelestis domini et libro signata perenni nomina translato mortalis originis ortu deleri facies morti, transcripta saluti. |
| 99 | quid simile his habui, cum dicerer esse senator, qualia nunc istic habeo, cum dicor egenus? ecce mihi per tot benedicti martyris aulas et spatiis amplas et culminibus sublimes et recanis alte laquearibus ambitiosas inriguas et aquis et porticibus redimitas, undique ubique simul, quodcumque per ista beati nomine Felicis colitur celebratur habetur, omnibus in spatiis domus est mea. |
| 100 | nec locus ullus aedibus illius coniunctus et insitus extat, qui mihi non quasi res pateat mea. |
| 101 | sed quid in isto munere me iactem, si rem Felicis amati uisibili lapidum tecto uernaculus hospes possideam? quanto plus est mihi, quod mihi Felix ipse dei dono domus est, in quo mea uiuam uita domum nullis lapsuram possidet annis? nam quod Felicis domus et mea sit domus, ipso permittente sui licitas mihi iuris habenas, his etiam probat officiis audacia nostra, hospita quod socios in tecta recepimus et nunc omnes iure pari Felicis iura tenemus Felicisque patris gremio coniuncta fouemur pignora, quae nostis, quos cernitis et modo in ipsis Felicis tectis mecum metata tuentes hospitia, oblitos ueterum praecelsa domorum culmina et angustis uicino martyre cellis tutius in paruo spreta ambitione manentes. |
| 102 | Christus enim iuxta. |
| 103 | est modicis, auertitur altis pauperis et tuguri magis arta tegilla frequentat quam praecelsa superbarum fastigia rerum. |
| 104 | ergo ut conponam quae nunc colo tecta relictis culminibus, quae nunc habeo aut habuisse recordor, si placet, arbitriis sibimet conponite iustis. |
| 105 | quae tam pulchra domus, quis ager fertilis umquam in re mortali fuerit mihi, quam modo in ista . |
| 106 | pauperie tribuit Christus, per quem mihi abundat diues inexhausto reditu possessio Felix? ut uero ex ueteri relegam mea praedia censu, quicquid erat magnum quondam mihi qualibet in re, terra erat et uacuae species uentosa figurae; siue aurum gemmaeue forent, erat illa supellex uile bonis pretium, pretiosum uirus auaris. |
| 107 | at modo cassus opum, nec opum sed uerius expers damnatorum onerum, secura liber habendi paupertate fruor, nec habent inimica segmentum uincula quo teneant nudum. |
| 108 | facili leuis exit corpore quem nullis suffocat amoribus illex per uarias species mundi fallentis imago. |
| 109 | o ueneranda mihi et toto pretiosior orbe pauperies Christi! thesauro caelite ditas quos spolias opibus, terrae quasi rudere purgas, destruis in nobis terrena, aeterna uicissim construis, in pretium uitae dispendia terrae uertis iure nono, uersa uice detrimenti atque lucri, ut nobis seruata pecunia damnum, non seruata lucrum faciat; sed more sinistro fusa eadem damno est. |
| 110 | nec enim nisi nomine Christi praeceptoque dei cuiquam sua fundere prodest; nam uere pereunt uitiis inpensa profanis. |
| 111 | luxus et ambitio in magno discrimine morbi crimen auaritiae pensant, quia par in utroque causa subest mortis, quam sic maculosa libido perficit ut rerum mundi malesuada cupido. |
| 112 | his me diuitiis inopem cupis, optime Felix, ut facias uitae locupletem et paupere cultu exortem reddas mortis sine fine luendae diuitibus mundi, quibus auri letifer usus parturit aeternos sociis cum uermibus ignes. |
| 113 | non solis tibi nos iunctos uis degere tectis,. |
| 114 | quos et in aeternae tibimet consortia uitae enutrire paras et ad illam ducere formam, quam tu sub domini perfectus imagine Christi gessisti in terris, homo quondam ex diuite pauper. |
| 115 | nam cui paupertas tua, quam pro nomine sancto proscriptis opibus gaudens confessor adisti, ignorata iacet, et qua praeditus usque senectam conducto, Felix, coluisti semper in horto? propterea similes tibi niteris efficere omnes paupertate pia, quos suscipis hospite tecto; dissimilis nec enim tibi posset forma coire. |
| 116 | quantum etenim discors agno lupus et tenebris lux, tantum dispescunt uia diuitis et uia Christi nam uia lata patet, quae prono lubrica cliuo uergit in infernum, quae dites urget auaros, molibus inpulsos propriis in tartara ferri. |
| 117 | at uia, quae Christi est, quae confessoribus almis martyribusque patet, paucis iter ardua pandit. |
| 118 | non capit ergo uia haec farsos, excludit onustos. |
| 119 | propterea famulum sectatoremque beati martyris adstringi decet exutumque molestis conpedibus tenuem de paupertate salubri atque lenem fieri, ut portam penetrare per artam possit et excelsum domini conscendere montem. |
| 120 | sed quid ego inprudens discernere pondera rerum pro magnis haec pono tuis, pater optime, donis? quamlibet haec quoque sint mihi grandia, parua tamen sunt, si potiora loquar. |
| 121 | quota portio namque tuorum est erga nos operum reputatio muneris huius, quod terram hospitio dederis habitandaque tecta condere praestiteris, cum tu, pater, et tua nobis uiscera praebueris? nam quid nisi uiscera nobis intima prompsisti, quibus interiora sepulchri, sancte, tui excitis ab operto puluere causis pandere dignatus, speciali nos tibi amore insertos tanto noluisti prodere signo, ut tacitam et fixam per tot retro saecula sedem corporis, alme, tui subito existente fauilla pulueris in nostro reserari tempore uelles? ergo illas Felicis opes in laudibus eius transcursu properante legam quasi dona minora, multa suo nobis quae iam gremio susceptis sedulus adtribuit, neque parcet prodigus in nos iugiter afluere innumeris ope diuite donis. |
| 122 | non ea suppeditans tantum, quibus indiget usus corporis, illa etiam, quibus et nunc gratia laudis quaeritur et post (nos) retinetur nomen honoris, addidit, ut tantis numquam retro conditus aeuis nostro opere extractas adcrescere uel renouari porticibus domibusque suas permitteret aulas. |
| 123 | ille etiam proprii nobis secreta sepulchri sancta reuelauit. |
| 124 | paucis uenerabile munus eloquar, ut magnae pietatis luceat instar, qua nos indignos tanto dignatus amore est, ut prope ad arcanum permittens nostra uerendum lumina ceu propriis sua proderet ossa medullis. |
| 125 | ergo suam toto nobis loquar ordine causam, qua tribuit uicina suis nos cernere membris atque ipsam positi contingere corporis arcam. |
| 126 | nota loci facies cunctis manet, ut super ipsum martyris abstrusi solium claudente sepulchri cancello latus in medio sit pagina quaedam marmoris, adfixo argenti uestita metallo. |
| 127 | ista superficies tabulae gemino patet ore praebens infuso subiecta foramina nardi. |
| 128 | quae cineris sancti ueniens a sede reposta sanctificat medicans arcana spiritus aura, haec subito infusos solito sibi more liquores uascula de tumulo terra subeunte biberunt, quique loco dederant nardum, exhaurire parantes, ut sibi iam ferrent, mira nouitate repletis pro nardo uasclis cumulum erumpentis harenae inueniunt pauidique manus cum puluere multo faucibus a tumuli retrahunt. |
| 129 | nona res mouet omnes et studium accendit subiti disquirere causam prodigii. |
| 130 | placet ergo diem condicere certam scrutari et penitam submoto marmore sedem. |
| 131 | hoc etenim, fateor, nimis anxia cura timebat, ecquid forte pio de corpore puluis haberet, quem manus e tumulo per aperta foramina promptum hauserat et uaria concretum sorde ferebat cum ossiculis simul et testis cum rudere mixtis. |
| 132 | inde metus hominum per mutua uerba putabant, ne fortasse sacram sancta de carne fauillam bestiola occultis aliqua interclusa cauernis altius expueret, sicut deserta per agros monstra solent terram rostris fodere intus acutis et foueas circum cumulos effundere nigros, sic et ab interno sancti Felicis operto. |
| 133 | quo magis hoc mirum foret, interualla dierum fecit congestae miranda eruptio terrae. |
| 134 | ergo die placita multis opus utile rebus arripitur. |
| 135 | cunctos transmittit episcopus ad nos presbyteros. |
| 136 | his fabra manus spectantibus instat iussa sacerdotum facere; et primus labor illis cancellos remouere loco curaque sequenti haerentes tabulas resolutis tollere clauis. |
| 137 | uerum ubi depressam sub tegmine marmoris arcam uidimus inrupta solii conpage manentem, tunc secura fides dubio de corde periclum erroris pepulit, cum tactu oculoque probaret, incolumi solio nusquam rimante sepulchro, undique uallatum ualido munimine corpus martyris emeriti nullis patuisse piaclis et dignum retinere suae pia carnis honorem ossa, quibus sanctos numquam desistit adesse spiritus, unde piis stat gratia uiua sepulchris, quae probat in Christo functos sine morte sepultos ad tempus placido sopiri corpora somno. |
| 138 | ergo reformato Felicis honore sepulchri omnia sollicite munita relinquimus, ut iam usque diem domini, quo debita principe Christo excitis pariter radiabit gloria sanctis, inconcussa suo requiescant ossa cubili, quaeque animam sanctam manet in regione superna pax, eadem in terra teneat uenerabile corpus. |
| 139 | quid superest quod adhuc referam? quasi uero uel ipsa quae cecini digne ediderim uel cuncta profusi munera retulerim pleno sermone patroni. |
| 140 | multa latent numero, memori tamen omnia nobis pectore fixa sedent, et plurima iam memorata, plura etiam memoranda manent. |
| 141 | sed maxima multis excerpenda monet moderandi regula libri. |
| 142 | omnibus extractis operum quae arte uidentur diuersis exstare modis, excelsa per aulas et per uestibula extentis circumdata late porticibus, solum simul omnia munus aquarum tecta uidebantur maestis orare colonis. |
| 143 | ipsum etiam, fateor, querula. |
| 144 | iam uoce solebam Felicem incusare meum, quasi segniter istis instaret notis, quod aquae consortia nobis tam longum socia pateretur ab urbe negari. |
| 145 | uerum inconsulta properantes mente trahebat consilio potiore moras in tempora nectens congrua; sic etenim insta ratione petebat ordo operam, prior esset ut his perfectio coeptis, quae circa sanctas uenerandi martyris aulas sedula multiiugo molimine cura parabat, cumque manum summam factis diuina dedisset gratia, tunc pleno finitis ordine uotis condita perductos riuaret in atria fontes. |
| 146 | denique ut inpleto stetit hic opus omne paratu, non est tracta diu nostri sitis arida uoti, moxque nolente deo populi prius aspera corda consensum facilem procliui corde dederunt. |
| 147 | dicam igitur modo munus aquae. |
| 148 | da nunc mihi, Felix, a domino exorans uerbo mihi currere nerbum tam facili eloquio quam largo flumine fontes in tua uestibula atque domos manare dedisti. |
| 149 | omnia, quae nobis te suffragante benignus contribuit dominus, tali decorauit et auxit munere, quo fontes sitientibus intulit aruis. |
| 150 | illa pio rursus petra Christus ab ubere fluxit, antiquae referens donum pietatis, ut omnem insolito siccam prius inroraret harenam et terram sine aqua subitis manare fluentis efficeret sanctasque sui Felicis in aulas hospitibus populis diuersa gente coactis per puteos simul atque lacus conchasque capaces largiter infusis noua currere pocula riuis. |
| 151 | quis mea te, fons summe, daret deserta rigare pumiceumque mei cordis perrumpere saxum inque petra fundare domum et de te bibere undam, quae pareret uiuam mihi sicco in pectore uenam aeternum salientis aquae? sed et haec mihi gutta eloquii tenuis, quo te loquar, inde profecto ducitur, unde etiam fluuiis exundat origo. |
| 152 | nam quis uel modico te, summa potentia summi Christe patris, fari sine te queat? ipse tuus te spiritus inspirat dici, quo lumine lumen et patris et nati par cernimus, ut duce sancto adspirante deum fateamur cum patre Christum. |
| 153 | sed quia, dum uiui fontis gero nomen in ore, gutta meum stillauit in os de flumine uerbi, forte aliquem referent ex hinc mea labra saporem, et nunc munus aquae non siccis faucibus arens lingua, sed uberius uelut umectata loquetur. |
| 154 | omnibus instructis operum quae multa uidentur, postulat iste locus deuotae nomen Abellae indere uersiculis; nam digna uidetur honore nominis huius, ut in laudem Felicis et ipsa laudetur, quia pro Felicis honore laborem sponte sibi sumpsit, quo desudare sub aestu rupibus abruptis requiem pretiumque putauit. |
| 155 | parua quidem haec muris, sed sancto magna feretur urbs opere hoc. |
| 156 | nostrae hinc sex milibus absita Nolae altiiugos montes inter iacet, ex quibus ortas comminus haurit aquas et in unam suscipit aream, unde per insertos calices sibi prima fluentum uindicat et reliquo Nolanam profluit urbem flumine, multa rigans et in agris praedia passim. |
| 157 | sed redeam ad grates operis pro munere habendas; namque operas ad aquaeductum, quem longa uetustas ruperat, ad sua uasa iterum formasque uocandum praebuit ubertim gratis operis. |
| 158 | locus altis insertus scopulis nullo neque calle uiarum iumentis etiam penetrabilis esse negabat, unde etiam mercede manum reperire paratam difficile inmensi faciebant ardua montis; quo maior mercedis honor locupletat Abellam, quod prompte famulata sacro Felicis honori effusa pietate manus inpendit inemptas. |
| 159 | cernere erat trepidas tota de plebe cateruas ordinis et populi simul una mente coactas mane nono excitos ad opus concurrere laetos certatimque alacres in summa cacumina ferri et sub fasce graui cophini ceruice subacta caementisque simul dumosa per ardua nectis sole sub ardenti crebros iterare recursus et totam, quam longa dies aestate moratur, tendere ab aurora seras in uesperis horas, peruigilesque animis modica uix nocte refectis corporibus rursum ante diem fabrilia ad arma surgere nec sentire deo uegetante laborem. |
| 160 | denique sic operis processit gratia magni, ut tamquam ludo paucis opus omne diebus sumeret explicitum perfecto munere finem, formaque longinquis a montibus agmine farso, qua fuerat longo prius interrupta ueterno,. |
| 161 | undique fonticulis diuersa ex rupe receptis collectam reuocaret aquam sitientibus olim urbibus, et pleno per milia multa uiarum tramite formarum et nostri Felicis inundans tecta, nouum calicem Sumo superante repleret. |
| 162 | et quod diuini documentum muneris egit, largior aestiuis huc mensibus unda cucurrit, quam prius hibernis ex imbribus ire solebat. |
| 163 | hic ego te modo iure ream, mea Nola, patrono communi statuam et blandae pietatis ab ira mente manens placida motum simulabo patronum, filiolam increpitans ueteris sub uoce querelae. |
| 164 | nam mihi, Nola, tui consortia iusta petenti fontis, quo turbata metu quasi dura negabas hospitium communis aquae? diuinaque iura respicere oblita humanis mea uota putabas usibus et mihi te, Felicem oblita, daturam credebas ac, si tribuisses, mox tibi siccam subducto patriam potu fore maesta gemebus idque etiam moto clamabas saepe tumultu, nescia diuinis opibus promptos fore fontes, sicut et experta es. |
| 165 | nam mox deus ipse creator arguit ignauas Christo diffidere mentes, cum tibi post placitam pacem iam fluminis usum Felici consorte pie partita teneres, quo magis exuperante tuam bonitate querellam argueret. |
| 166 | non, ut metuebas, ille sitire diuisa te fecit aqua, sed ut auctor et altor rerum hominumque simul, qui condidit omnia uerbo, ostendit tibi rem esse suam, quam tu eius amico ut propriam, domino rerum diffisa, negabas; uidisti certe, nam te res ipsa fateri conpulit, aeterni sublimia iura parentis Felicis(que) potens meritum, cum larga sub aestu proflueret damnoque pio, quo martyris aulis tradideras partem, subitos creuisse meatus laxatoque suis in faucibus ubere fontis iussa fluenta tibi eum fenore reddita multo moenibus influxisse tuis; et tempore in ipso, quo totiens (tuae) aquae possessor egere solebas, in multum referente deo quod sumpserat a te fluxit abunda tuis aqua potibus atque lauacris. |
| 167 | quodnam igitur tanto pro munere munus, Abella pauper opum, referam tibi? saltem carmine nostro obsequium nomenque tuum dum praedico signans, hoc pensabo tibi pretium mercedis honore, Felicis sancti scribaris ut addita semper laudibus et tanti memoreris alumna patroni, cuius donorum (tibi) maxima portio facta est. |
| 168 | nunc tuus iste labor, quo te Felicis adegit spiritus, ut tota tibi plebe uel ordine concors adgredereris opus magno sudore parandum, tempore et aestiuo durum duplicante laborem, molis ut antiquae per iniqua cacumina formam praeteritis notam saeclis, iam uero sine usu deficientis aquae, superactis undique multa congerie siluis inter iuga uasta latentem exuis aggeribus densis oblitaque dudum munia restituis sparsasque per auia uenas, pumiceis alte quae sorbebantur harenis, colligis et sua quamque sequi uestigia rursus cogis aquam et reducem formae matricis in ora inuehis et dudum uacuos cessante meatu exundare facis fluctu remeante canales atque diu querulam subductis fontibus urbem iam desperato perfundis Summe Nolam, quae fruitur Felicis aquis, quia copia non est haec ipsi sua nunc urbi, quam nuper adepta est Felicis studio, modicae pro munere guttae ex ope diuina largis ditata fluentis. |
| 169 | ergo et tu mecum paruam quasi mater Abellam, Nola, foue, quoniam, ut cognoscis, et ipsa tuarum, filia cum tua sit, tamen est tibi mater aquarum, cuius ab indigenis tibi montibus adfluet omnis copia, qua fueras felicibus ante superba et qua post studio meliore ministra fuisti. |
| 170 | gaude igitur, mea Nola, tibi et gratare, profusis uiribus exultans Christo, qui te per amicum dilectumque suum Felicem finxit, et auxit natura famulante tuum manus alta decorem. |
| 171 | cerne tuam faciem, qua nunc noua praenituisti, ut noscas, dederisne aliquid Felicis honori an magis a Felice dei cumulata colaris? asper ubi nudis arebat calculus aruis, nunc mutata uiret madefactis gratia glebis. |
| 172 | non istos tantum fontes tibi, Nola, profudit Felicis merito diues tibi gratia Christi; caelifluos etiam fontes huc ad tua duxit moenia Felicisque sinu gaudente locatos diffluere in multas effusis amnibus urbes urbe tua iussit. |
| 173 | famulos Christi loquor istos, par inlustre deo, (par) nobile nomine Christi, Albina cum matre tuis modo finibus ortos, pignora cunctorum sanctorum et gaudia caeli, Piniadem Melani cum foedere par benedictum. |
| 174 | hos deus et natos Felicis et ubera fecit, ubera diuinae bonitatis proflua lacte, e quibus omnis inops alimenta fluentia sumit, omnis item diues documenta salubria sumit. |
| 175 | hi sunt ecce pio Christi de flumine fontes, qui non uisibili per terram gurgite manant, de uiua miserantis aqua pietatis abundant. |
| 176 | hos tu, Christe, tibi praesta ubertate perenni scaturire tui Felicis in ubere fontes. |
| 177 | et numquam has ullo tenuari sidere uenas. |
| 178 | influe pectoribus semper tibi, Christe, dicatis Felicique tuo de peccatoribus ipsi mandatis tribue, ut numquam pietas tua nostris uisceribus fontem huius opis subducat et ipse fons a fonte tuo Felix nos largus inundet, semper ut in nobis saliat, rex Christe, tuus fons, et nos de miseris et egenis sorte sui iam nominis obtineat felices uiuere Felix. |
| XXII. | |
| 1 | Iam mihi polliceor sacris tua carmina libris condere teque dei flammatum numine Christi ora soluturum summo facunda parenti. |
| 2 | incipe diuinis tantum dare pectora rebus subrectosque deo sensus adtollere terra. |
| 3 | mox oculis caelo noua lux orietur aperto intrabitque sacer tacito per operta meatu spiritus et laeto quatiet tua uiscera flatu. |
| 4 | heia age tende chelym, fecundum concute pectus, magna monens; abeat solitis inpensa facultas carminibus, maior rerum tibi nascitur ordo. |
| 5 | non modo indicium Paridis nec bella gigantum falsa canis. |
| 6 | fuerit puerili ludus in aeuo iste tuus quondam; decuerunt ludicra paruum. |
| 7 | nunc animis grauior, quantum prouectior annis, aspernare lenes maturo corde Camenas, et qualem castis iam congrua moribus aetas atque tui specimen uenerabile postulat oris, suscipe materiam, diuinos concipe sensus. |
| 8 | si decus e falsis aliquod nomenque tulisti de uacuis magnum rebus, cum ficta uetustis carminibus caneres uel cum terrena referres gesta, triumphantum laudans insignia regum: non equidem ex illis tu laudem sumere dignus, quos magis ornabus opulenti munere uerbi. |
| 9 | quanto maior ab his cedet tibi gloria coeptis, in quibus et linguam exercens mentem quoque sanctam erudies laudemque simul uitamque capesses? dumque leges catus et scribes miracula summi uera dei, propior disces et carior ipsi esse deo, quem dum credens miraris, amare incipies et amando deum redamabere Christo. |
| 10 | hactenus illa tuae uanos tuba uocis in usus persona, diuinos modo celsius intonet actus. |
| 11 | , nosse moues causas rerum et primordia mundi: ne uagus innumeros, Epicuri somnia, mundos, quos atomis demens per inane parentibus edit, inritus in uacuum spatiato pectore quaeras. |
| 12 | legifer antiquo uenerandus nomine Moyses, conpositum prima referens ab origine mundum instituente deo, curas tibi soluet inanes, formatumque hominem limo et spiramine sacro adflatum referens, cuius sis munere cunctis celsior in terra spirantibus, ipse docebit. |
| 13 | nec te ceu lapides Pyrrhae argillamue Promethei contemnas, quam summa manus uultuque animoque sublimem et propria dignatus imagine finxit. |
| 14 | cognosces itidem, ne pergas tradere fatis arbitrium nostri, quae nos sententia leto uinxerit et cuius uitam sub lege trahamus. |
| 15 | si mentem caelo iacis altius et super astra scire cupis quid sit uel quid fuerit prius aeuo, et mundo et saeclis docet ulteriora Iohannes. |
| 16 | principio uerbum, inquit, erat; deus obside uerbo gaudebat uerbumque dei simul et deus idem uerbum erat. |
| 17 | hoc uerbum est, sine quo nihil, omnia per quod facta uigent, quod cuncta regit, cui subdita parent omnia et aeterno natura omnis famulatu strata deo geniti nomen genitoris adorat. |
| 18 | cunctaque per gentes in maiestate paterna regnantem dominum iam lingua fatetur Iesum, nomine quo fundata salus stat nostra fidesque nititur, aeternae tendens in saecula uitae. |
| 19 | huius diuino mortales munere fulti adsequimur fragilem castis euincere factis naturam et rigidae disrumpere uincula mortis et non corporeis in corpore legibus uti, sectantes diuina dei uestigia Christi,. |
| 20 | mente animam corpusque sacris moderante sub armis, mens quoniam subiecta deo capit arma salutis inque animam carnemque suam regnum obtinet, et fit iure potens homo quisque sui, qui deditus uni aeternum domino proprios regnator in artus efficitur, uitiis inuictus et osor iniqui, fortior aduersis uirtutibus, ordine iusto uerus homo, quia mente potens, in qua rationis lumen habet, famulos nullo certamine sensus temperat et placidis sua pectora flectit habenis. |
| 21 | tu, cui mens generosa superni seminis igne ardet, in aetherios animo conscende recessus et gremio domini caput insere; mox inhianti proflua lacte sacro largus dabit ubera Christus diuinoque tuam perfundet lumine mentem, ut uideas pulsa caligine magna tremendi iura dei, quibus omniparens sapientia Christus in sese ipse manens semper nouat omnia rerum. |
| 22 | atque ut uult, operum deus arbiter ipse suorum, continet et mutat species et tempora uitae porrigit aut retrahit, caelum mare sidera uentos qua fecit uirtute regens (docet exitus ingens Aegypti mersusque mari refluente tyrannus, et prius ipse graues elementa per omnia motus expertus), quem cuncta tremant, cui cuncta ministrent. |
| 23 | tempore namque uno tellus communis habebat Iudaeos, quae sola deo tunc lecta fuit gens; et tamen illa dei grauis hostibus ira superbis permixtos inter populos discreta cucurrit. |
| 24 | iam scio, non dicis, quod fors incerta procellis et mare casus agat, mare cum discedere iussum 100 discessisse legas siccamque rigentibus undis inter aquas patuisse uiam rursusque solutum aequor ad imperium sancti uirgamque prophetae in liquidos remeasse sinus. |
| 25 | in utroque maris uis paruit, ut sanctis iter et uindicta daretur. |
| 26 | quid profugus Tharsum uates, quem sorte pericli in mare deiectum spatioso belua rictu cepit et innocuum uasta eructauit ab aluo? nonne docet dicione dei mare et astra moneri? namque deum frustra fugiens, quem cuncta tenentem nemo fugit, mouit caeli simul et maris iras. |
| 27 | omnipotentis enim domini natura rebellem cognoscens timuit per se quasi conscia tutum ferre reum et uentis fugitiuum uinxit et undis. |
| 28 | iste propheta deo lectus terrere minaci peccantes monitu populos, postquam graue dixit exitium fregitque reos auertit et iras numinis, inpenso lauit sua crimina fletu, extremumque diem fugit bene uersa Niniue. |
| 29 | num rex ille habuit fatum, qui morte propinqua orauit dominum, quem leges nouerat unum flectere posse suas, consumptum ut tenderet aeuum longius, et meruit tria ducere lustra, superstes annis ipse suis, et non sua uiuere saecla? nunc tria miremur texentem fata Platonem aut Arati numeros aut picta Manethonis astra? dicant, quaeso, ubi tunc rapidas nascentibus horas ponebant et quae quibus ibant sidera signis, cum pius Ezechias fidei uirtute precatus uerteret astrorum cursus caelique meatus turbaret iussis retroacto lumine solis? uel ducis imperio sancti cum sisteret idem dilata sol nocte diem, ut uictoria sacri profiigaretur populi, stetit orbe recurso libra poli, ut magnos caperet lux aucta triumphos. |
| 30 | quid soboles uirtusque dei et sapientia Christus, nonne satis nanis curas erroribus aufert? nosque simul monitis et factis edocet unum cuncta deum regere, et nihil ut sine mente putemus principis esse dei, dicens non arbore frondem, aere non uolucrem sine iussu decidere? et cum omnipotens uerbo sternit mare uel pede calcat et uerbo morbos abigit uel daemonas urget aut reduces animas in corpora functa remittit iamque diu exanimos tumulis iubet ire reclusis integratque patres uita remeante sepultos, nonne potestatem propriam satis indicat auctor qui solas naturam omnem uitamque gubernat? his, precor, his potius studiumque operamque legendis. |
| 31 | scribendisqne uoue; cane grandia coepta tonantis, scribe creatarum uerbo primordia rerum et chaos ante diem primaeque crepuscula locis, quaeque dehinc uariis elementa per omnia saeclis dicta uel acta deo per sancta uolumina disces, quae docuit tabulis legalibus indita Moyses aut euangelici quae lex noua testamenti signat, operta prius retegens mysteria Christi. |
| 32 | tunc te diuinum uere memorabo poetam et quasi dulcis aquae potum tua carmina ducam, cum mihi nectareos summis a fontibus haustus praebebunt dominum rerum recinentia Christum atque tuam pollere deo testantia mentem, ut simul oris opes a te mentisque capessam et quem cognatum iunctum mihi foedere laetor gratuler et sancta sub religione propinquum, 165 nec cum mortali soluendis corpore uinclis perpetuo sanctum conplectar pignore fratrem. |
| 33 | lege felix, Ioui, in Christo Iesu domino nostro. |
| XXIII. | |
| 1 | Ver auibus uoces aperit, mea lingua suum uer natalem Felicis habet, quo lumine et ipsa floret hiems populis gaudentibus; et licet atro frigore tempus adhuc mediis hiberna pruinis ducat, concretum terris canentibus annum, ista luce tamen nobis pia gaudia laetum uer faciunt. |
| 2 | cedit pulsis a pectore curis maeror, hiems animi; fugiunt a corde sereno nubila tristitiae. |
| 3 | sicut cognoscit amicos mitis hirundo dies et pinnis candida nigris ales et illa piae turtur cognata columbae, nec nisi uere nouo resonant acalanthida dumi, quaeque sub hirsutis mutae modo saepibus errant mox reduci passim laetantur uere uolucres, tam uariae linguis quam uersicoloribus alis: sic et ego hunc agnosco diem, quem sancta quotannis festa nouant iusto magni Felicis honore. |
| 4 | nunc placidum mihi uer gaudente renaseitur anno, nunc libet ora modis et carmina soluere uotis uocibus et uernare nouis. |
| 5 | deus, influe cordi, Christe, meo et superis sitientem fontibus exple. |
| 6 | sed de te uel gutta meis aspersa medullis flumen erit. |
| 7 | quid enim mirum, si rore pusillo tu minimam repleas animam, qui corpore paruo factus homo aeterno conplesti semine mundum et totum gutta seruasti sanguinis orbem? adnue, fons uerbi, uerbum deus, et uelut illam me modo ueris auem dulci fac uoce canorum, quae uiridi sub fronte latens solet auia rura multimodis mulcere modis linguamque per unam fundere non unas mutato carmine uoces, unicolor plumis ales, sed picta loquellis. |
| 8 | nunc teretes rotat illa modos, nunc sibila longis ducit acuta sonis, rursum quasi flebile carmen inchoat et subito praecidens fine querellam adtonitas rupto modulamine decipit aures. |
| 9 | sed mihi iuge fluat de te tua gratia, Christe. |
| 10 | et tamen illius mihi deprecor alitis instar donetur uariare modis et pacta quotannis carmina mutatis uno licet ore loquellis promere, diuersas quia semper gratia diues materias miris domini uirtutibus addit, quas deus in caro Christus Felice frequentat, clara salutiferis edens miracula signis. |
| 11 | cernimus illa diem spectari sueta per omnem, uipeream subolem, saeuos cum daemonas urget occultaque manu clamosos uerberat hostes; sed tamen hac ipsum mirum uirtute notatur, quod licet in toto cruciatos daemonas anno. |
| 12 | exagitet iubeatque hominum discedere membris, . |
| 13 | producat plerosque tamen, quo longior hostes poena malos agitet uel ut illi, qui meruere uasa malis fieri, ob meritum tardante medella plenius omne luant dilato tempore crimen, siue hoc natali studet indulgere diei, ut paucis alias det opem, quo plura benignus natali det dona suo. |
| 14 | nam cum ista propinquat elabente dies anno, tunc crebrior instat et grauior. |
| 15 | uideas tunc aegra examina cogi densius et certam repeti prope festa salutem. |
| 16 | tunc solito grauius succensi daemones ardent flebiliusque ululant et ui maiore subacti ultima iam tormenta gemunt, nec abire sinuntur excessu facili, sed miris ante agitati et uariis male suppliciis tolluntur in altum, suspensi solito sublimius, et quatiuntur aeris in uacuo uinclisque latentibus haerent poenali per inane mora; per non sua quamuis corpora uexatos hostes sua poena fatigat. |
| 17 | soluuntur poenis, cum poenas ferre uidentur corpore, et inmunes animae spectant aliena in membris tormenta suis; homo daemone capto liber agit, species poenarum in corpore tantum est; sensus abest, quia non hominis sed daemonis est crux. |
| 18 | hostis amare, quid insultas, qua spe ruis in nos? ecce redemptoris nostri malus arte uicissim. |
| 19 | luderis inlusor; dolus et tuus in tua cedit uincla tibi, capiens caperis nectensque ligaris. |
| 20 | fit laqueus laqueatus homo, et sua praeda latronem decipit; et capti captiuus corporis escam dum petit inlicitam, letalem deuorat hamum. |
| 21 | his etiam potiora, tamen spectata profabor, ante alios illum, cui membra uetustior hostis obsidet, ad sacri pia limina martyris aegra excussum de plebe rapi admotumque sacratis ante fores sancti cancellis corpore uerso suspendi pedibus spectantem tecta supinis, quodque magis mirum atque sacrum est, nec in ora relapsis uestibus ut rigidis aut ad uestigia sutis corporis omne sacrum casto uelatur operto, scilicet ut diuini operis reuerentia tectis corporibus maneat, nec poena daemon in ipsa qua cruciatur ouet, nudis prodendo pudorem artubus; inlaeso grauius torquetur honesto, recta licet uersis sedeant cum tegmina membris. |
| 22 | mira haec sunt et magna (quis abnegat?), et tamen usu nota magis, minus auditu miranda uidentur, quamlibet et uisu reuerenda et grandia facto. |
| 23 | ergo minuta mei simul et noua facta patroni auscultate, precor, dominus quae Christus in illo multimoda uirtute gerit, quibus omnibus unam confirmare fidem nobis studet, ut per aperta arcanum documenta deum uideamus adesse resque hominum et mentes studio curare paterno caelestem dominum quo condidit omnia uerbo. |
| 24 | det mihi prima meus narrandi exordia frater Theridius; nam quod potinsne priusue canendum suscipiam Felicis opus, quam quod mihi tectis ipse meis quibus est idem dominaedius egit? ex illa modo nocte diem cadit annus in istam. |
| 25 | nostis eum morem, quo ieiunare solemus ante diem et sero libatis uespere sacris quisque suas remeare domos. |
| 26 | tunc ergo solutis coetibus a templo domini, postquam data fessis corporibus requies sumpta dape, coepimus hymnos exultare deo et psalmis producere noctem. |
| 27 | interea meus iste choro digressus amico, ut spirante foris aura depelleret aestum, quem fumosa dabat ceratis cella papyris, porticus angusti qua tenditur agmine tecti, nocte licet nullo uia lumine caeca lateret, hic tamen intrepido per cognita limina passu, heu! iam uicini incautus discriminis ibat. |
| 28 | comminus in medio tecti cameram inter humumque nutabat solitus lychnum suspendere funis, innectens triiugum supremo stamine ferrum, quo uitreae inseritur penetrabilis ansa lacernae auritusque calix tribus undique figitur uncis. |
| 29 | funditus albet aqua, super undam flauet oliuo. |
| 30 | stat liquor in liquido, subiecto lubricus umor fonte natat, neque iuncta coit mixtura fluoris. |
| 31 | et mirum, quod pingue natat; neque densa solutum rumpit materies elementum, sed leue crassum sustinet, ut solido dilutior unda fluento, subsistensque oleo liquidis aqua fundamentum est. |
| 32 | tantaque confusis intus discordia sucis lucet, ut admixtos uideas distare liquores, communique sinu calicis discrimine claro quaeque sui laticis seruat natura colorem. |
| 33 | mergitur in medio plumbum tripes, et cauus illo extat apex uncti stipatus fomite lini. |
| 34 | stuppa madens liquidum tenui face concipit ignem, et circumfusum spatio stagnantis oliui in uitreis exile uadis funale coruscat et tremulo uibrans a uertice lumen acutum leniter umbrosam iacit in penetralia lucem et placido densas aperit splendore tenebras. |
| 35 | hoc tamen emensa fuerat iam nocte remotum, productas quoniam pueris uigilantibus horas consumpto bibulum defecerat unguine lumen. |
| 36 | sed puer, extincto abstulerat qui lumine lychnum, quem deponendo funem laxarat, eundem neglexit solito adductum restringere nodo. |
| 37 | laxior hinc humili fluitabat linea tractu gratae lucis inops et caeci plena pericli. |
| 38 | nam laquei summum dentata minantibus uncis armabatur, et his male tunc fuit obuia fratri, paene male aut nutu Christi bene, qui bene uertit feralem nobis memoranda in gaudia casum. |
| 39 | ergo (uidete manum Christi) male pendulus ille per tenebras solito funis submissior infra aeris adsuetum spatium pendebat; et inde e capitis regione pari libramine factus, ut status huius erat, securam heu! cuspide trina excepit faciem uenientis et induit unco occurrens oculum teneroque per intima lapsus mucro salit cilio, qua uix solet arte medendi cauta manus leuem trepido moderamine melen ducere palpebramque leui suffundere tractu. |
| 40 | percussus subito tam duri uerberis ictu exclamat trepidasque manus turbatus ad ipsum fert oculum; et pariter clausum cum lumine ferrum continet, ut reprimat uel, si cadat, ut labentem excipiat globulum, qui luminis intima seruans intra folliculum teretem liquido interfuso sub uitrea nigri latet albus imagine pupi. |
| 41 | hic ueluti radix oculum subeunte medulla fulcit et umecto uenarum fomite pascit, dum parili fontes oculorum sidere constant. |
| 42 | at si forte graui morbo disrupta uel ictu heu! male dissiliat membrana fluentis ocelli, prosilit iste globus sucoque relictus alente deserit arentem uacuata luce lacunam. |
| 43 | interea puer excussus clamore dolentis adcurrit stratum somno fugiente relinquens accensamque manu praetendit ad ora lucernam. |
| 44 | clauserat hic manibus uultus et fronte supina contigero similis iuueni spectabat in altum, ut daret inmotum librato corpore funem, uulneris arbitrio trepidantia membra gubernans, dum timet aduerso uulnus diducere motu, captiuique oculi ex uno, quo liber agebat, lumine discrimen sociali parte cauebat, nec tamen audebat ducendum adtingere ferrum, ne simul haerentem ductu mucronis et orbem extraheret, neque iam poterat sub lumine fixi ferre moram teli. |
| 45 | sed desperante medellam ex ope mortali diuina mox ope Felix inploratus adest, quem tanto in uulnere pendens aduocat et tali depromit uoce querellam: ei mihi! quanta meos urgent peccata labores, qui tantam merui plagam Felice patrono uicinoque simul Felicis et insuper ipso natali miser excipere? heu! magno reus ingens crimine, quem tunc poena ferit, cum soluere sueuit. |
| 46 | sancte, precor, succurre tuo; scio, proximus adstas et de contigua missis huc auribus aede audisti, Felix, fletum infelicis alumni; siue modo excelso lateri coniunctus adhaeres ante thronum magni regis confessor amicus, pauperis hanc, uenerande, tui trans nubila uocem accipis aure dei neque temnis, sed petis illic quam mihi deportes Christo miserante salutem. |
| 47 | ergo aeni, Felix animaeque perenne patronos, nunc pro corporeo medicas mihi curre periclo. |
| 48 | curre, precor, sanctasque manus oppone minanti lapsam oculo et fixam quod conspicis erae ferrum, quod propria reuocare manu non audeo, ne me lumine despoliem, dum conor soluere telo. |
| 49 | sic etenim penitus mihi sentio fulmen adactam inserto sub operta oculi penetralia clauo. |
| 50 | tu tantam, diuina manus, quae condidit ipsos in nobis oculos, quae te quoque dextra potentem sanifera uirtute dedit, qua daemonas atros excruciando domas, qua corporis omne caduci, pellere tormentum potes alto nomine Christi, omnipotente potens domino; quo praesule nunc me suscipe sanandam. |
| 51 | nec te mea crimina uincant, sed magis a te uicta cadant. |
| 52 | nam dignior isto uulnere sum, fateor, placidi quam manere Christi. |
| 53 | sed domini ipsius uerbum factumque memento, qui peccatoris uitam ueniendo redemit. |
| 54 | iustitiae si iure uelis decernere mecum, non sum uno tantam sed lumine dignas utroque multari, ut talis facie sim, qualis et intus corde tenebroso, de quo male nisibus utor corporeis, caecas iustis, oculatus iniquis, et peccatorem luscum fateor decet esse, si deceat talem esse tuum. |
| 55 | quocumque ligatas crimine fit dignas uenia, iam si tuus esse coeperit, ut dudum coepi pars esse tuorum, quos ego non patriae telluris amore secutus sed desiderio, quo me tibi, sancte, dicaram, per maris et terrae contempta pericula ueni; exemploque boni cognatae uincula terrae, ut tibi seruirem, rupi, consortibus illis, cum quibus et me iacto tuum; quod in hac ope monstra, ne perdam tanto confixum uulnere lumen. |
| 56 | da, precor, indigno famulo tam nobile munus in laudem domini, praesta hoc insigne diei, sancte, tuo, ut, confessa tibi quem gloria Christi luminis aeterni natalem in saecula fecit, hunc habeam natalem oculi pariterque celebrem Felicem et lumen mihi de Felice receptum. |
| 57 | talia dum plorat simplex, manus ecce beati prospera mox Felicis adest dubiamque timentis adspirans tacite firmat mentemque manumque, ne timeat tuto ausurus producere ferrum. |
| 58 | uix hoc conatus fuit, et quasi lubricus uncus ex oculo cadit absque oculo; tantum unda secuta euomuit lacrimis quem subpurauerat aestum. |
| 59 | mox oculus tanti purgatus nocte pericli tam puro enituit speculo, quam nunc quoque sanus cernitur aeterni conlucens munere Christi. |
| 60 | et puto plus hodie solito niteat, quia lumen addit et ipse dies qui reddidit. |
| 61 | ergo fideles cernite nunc animis tanti discriminis instar et pariter tanti perpendite muneris actum. |
| 62 | uir iam maturo grauis aeuo et corpore celsus staminis uncino quasi piscis inhaeserat hamo; et uice suspensus lychni pendebat aperto sed non sponte oculo, quem diducebat inuncans subfixo clauus cilio neque uulnus agebat diuina prohibente manu, quae fecerat illic innocuamque aciem ferri simul et leue pondus; qua pituita grauis, pilus intolerabilis et qua nec minimae perferre atomum duramus harenae, hac graue et incuruo quis credat acumine ferrum insuper et lychno concretis sordibus uncto fixum, inpune diu tenuem pressisse metallo pupillam et nullo temeratum uulnere uisum? quae tam subtilis digitis manus aut opis arte, quae se tam tenui potuit discrimine iunctis' inserere et medio palpebrae oculique subactum inter utramque uiam fragili per utrumque meatu inlaeso penetrans oculo suspendere ferrum, quod solidi crasso totum conplebat operti orbem oculi, figens acie nec uulnere laedens? quae manus hoc potuit nisi quae manus omnia fecit? spiritus ille dei penetrator ubique per omnes naturas rerum, tenui subtilior omni, perdita caecatis qui lumina reddidit et qui ex utero et caecum noua lumina fecit habere, uultum inperfecti natura corporis inplens arte creatoris, qua totum perficit orbem, filius ille dei, manus et sapientia patris, omniparens rerum fons et constantia, Christus. |
| 63 | ipse illam quondam non plenae matris in aluo finxerat, ut posthac homo factus et ipse creator hoc quoque diuinis opus admirabile signis adderet, ut uacuos expleret uisibus orbes. |
| 64 | denique humi sputans limum facit, unde negatos nascenti obtutus credenti reddit alumno,. |
| 65 | materiaque eadem defecta in parte perornat semiperactum hominem, qua toto corpore finxit, ut se ipsum nostra uenisse in carne probaret qui cum patre deo communis imaginis ore conpositum limo et flatu formauerat Adam. |
| 66 | ipse opifex, lux nostra, deus, Felicis amici natalem tanta uoluit decorare medella, ut confessoris meritum sublime potenti munere monstraret, non ut cumularet honorem martyris hoc opere, ingentes cui contulit olim nobilibus titulis benedicto nomine palmas, quas indefessis in eo uirtutibus omni tempore continuat domini clementia Christi. |
| 67 | sed nobis uoluit specialem tempore in isto laetitiam donare deus propriique patroni tale aliquod propriis operans signum dare seruis, quo nos siderei proprios Felicis alumnos proderet et merito illius curaque doceret uiuere, quo nostram seruans custode salutem saepius infestum nocturnis casibus hostem a nostris pariter membris et mentibus arcet. |
| 68 | denique iam nostri gaudemus honore pericli, cernentesque pari splendentem lumina uisu, quem paene amisso deformem uidimus uno, laetamur tactis hoc sospite fratre medullis, quem tanto nobis donauit munere Christus. |
| 69 | iure oculis hunc aequo meis, in lumine cuius Felicis manus in Christo, mea gloria, fulget. |
| 70 | o felix casus, bona uulnera, dulce periclum, per quod cognoui me curam martyris esse. |
| 71 | tanti namque fuit lumen mihi paene perisse, ut modo Felicis de munere lumen haberem. |
| XXIIII. MEROPIVS PAVLINVS CVTHERIO FRATRI IN CHRISTO SALVTEM. | |
| 1 | Martinianum spiritu fratrem mihi unaque germanum fide, quem tu disertis prosecutus litteris ad nos uenire miseras, nunc uix salutis conpotem factum suae, scriptis inanem perditis sed caritatis indicem plenum tuae ut os tuum suscepimus, et ueriorem litteris epistolam de corde signatam tuo, cum te referret spiritali littera, et mente et aure legimus. |
| 2 | nunc ambo nexi ad inuicem dextras damus in osculo pacis sacrae et inmolamus hostiam laudis deo gratesque Christo reddimus, quo liberante nostra sospes e mari intraret hospes limina; nam dira passus et tamen miracula expertus in periculis. |
| 3 | patria profectus cognita causa tibi iter pedestre legerat, sed longa secum spatia terrarum putans uertit uiae sententiam et otiosam fluctuandi nauseam pedum labori praetulit. |
| 4 | -Narbone soluit per trucem ponti uiam fragili carinae credulus. |
| 5 | hinc ille gressu uir piger uersa uice fit nauigandi paenitens. |
| 6 | namque ut profectus continenti litorum in alta processit freta, iam nocte densa, sed sereno lucida ridente tranquillo maris, cum sola cursus ordinarent sidera absente tunc luna polo, nauem repente temporis longo putrem usus uehendi deserit, laterumque laxis soluitur conpagibus undasque rimis accipit. |
| 7 | cunctis soporem suaserat tranquillitas, tantum gubernator uigil labente blandis classe securus uadis iter secabat spumeum et fortiores prouehendis cursibus auras uocabat sibilo. |
| 8 | interea nauis altius decrescere crescente pletura sui, tabulisque sese latius laxantibus incurrit unda largior; quibusque nulli de salo fluctus erant in naue fluctus nascitur et dormientum membra iam subterluens udo rigore suscitat. |
| 9 | ut sensit unus, mox et alter, omnibus formido somnum discutit. |
| 10 | timent pauore mortis et causas adhuc timoris ignorant sui. |
| 11 | qua miseri fugiant pelagus infestum uia? merguntur in naui sua. |
| 12 | si concitata feruerent uentis freta, naui teneretur salus; intra carinae uiscera infuso mari quo uita capietur loco? quis portus illis, quis et in naui mare est, quod intus oppressos necat? sed adusque portus et salus cunctis deus manum paternam porrigit et inter alta medii dorsa gurgitis pietatis expandit sinum, quo abrupta mortis incidentes excipit et in uado uitae locat. |
| 13 | scapham sequacem quadriremis machinae ad hanc opem parauerat, ut quos ab illa plebe nauigantium seruare legisset deas, susciperet illa, quae ad dehiscentem mari classem adnatabat comminus. |
| 14 | hanc ipse nauis rector et cum litore in alta primo solueret, Nouatianus ille, discissam fidem in corde portans naufrago, homo mortis (itaque) et apta morti cogitans, de more noluit suo, ut esset onerum portio. |
| 15 | in nauem suam properat statim conscendere, et cum periclo stringeretur ultimo, molitus est expellere, ut fune rupto, quo cohaerebat rati, dimitteretur aequori. |
| 16 | sed plurimorum uoce uictus obuia ab utroque mansit inritus, quia praeualebat omnium sententia auctore Christo fortior, ut mOl: salubri barca perfugio foret puppi superstes obrutae. |
| 17 | inusitata naufragi facies erat, mors nauitis pax aequoris. |
| 18 | foris silebat in freto tranquillitas, in naue tempestas erat. |
| 19 | non saxa classem, non procella fregerat; sed his uetustas fortior clauante ferro firma ligni robora aeno terente soluerat. |
| 20 | caelum serenis enitebat nubibus, astris renidebat mare. |
| 21 | uerum quid illis laeta uentorum simul pelagique praestabat quies, quos deserebat in profundo marmoris uectura dilapsae ratis ? bibit unda nauem, nauis undam conbibit, sorbentur et sorbent aquae. |
| 22 | inebriati nauitae potu salis tristi necantur crapula. |
| 23 | ridebat aliis mitis unda nauibus, uni(que) saeuibat rati. |
| 24 | sed in periclo plurimorum cernere est caelestis actum examinis. |
| 25 | commune cunctos una quos nauis uehit periculum mortis manet; et ecce uariis diuiduntur casibus, ad mortem et ad uitam dati. |
| 26 | quod ne putetur forte permixte bonis simul tributum uel malis, constat perisse Christianum neminem et interisse perfidos. |
| 27 | namque aut maligno corde Iudaeus perit reus ant superbi schismatis. |
| 28 | quemcumque Christi recta signauit fides, hunc uita cognouit suum. |
| 29 | tamen fuerunt Christianis additi necdum hoc sacrati nomine, quos de profundo iuncta seruauit fuga, quia Christianis haeserant. |
| 30 | nam cum infideli plebe nauigantium nullus fidelis mersus est, ut clara magni ueritas mysterii. |
| 31 | ostendit in paucis deus, quod fine mundi diuidendis gentibus discrimen in cunctis erit, cum praenotatos ora uexillo crucis transibit ultor angelus. |
| 32 | sic naue in illa nemo morti traditus, qui ueritate praeditus. |
| 33 | uixere iuncti Christianis inpii uincente noctem lumine. |
| 34 | nam Christianos adgregare mortuis mors cassa uirtutis fuit, quia fronte signum Christianis emicat, quo mors subacta conruit. |
| 35 | nauarchus ipse, perditae princeps ratis, pereuntibus primus fuit. |
| 36 | namque ante pelago quam periret naufragus, iam mente naufragauerat. |
| 37 | , bis mersus ille, quem carina fluctibus demersit, error inferis. |
| 38 | potuisset ille (se) periclo abrumpere, sed debitum morti caput captiua dignis mens auari uinculis adstrinxit in finem ligans. |
| 39 | nam ne superstes nauis et mercis foret, necem saluti praetulit. |
| 40 | Martinianum iam supremo stamine mergentibus mixtum uiris tumultuantis excitat turbae sonus somnoque mortis excitat. |
| 41 | qui tunc remoto fessus in prorae sinu et securus innocentia, Ionas ut olim uentre nauis abditus, somnos anhelabat graues. |
| 42 | sed excitatus luctuosis undique pereuntium clamoribus pedibusque turbae membra quassus omnia, duro cubili prosilit. |
| 43 | plerisque mersis intus in nauis utero laterum per, oras, qua solent, ut uela tollant sine contis subrigant nautae expediti currere, tabulis adhuc supernatabat extimis operta nauis gurgite; uiam salutis hac uia rimantibus Martinianus iungitur et agente Christo de globo mortis fugax comes fit euadentibus seseque saltu mittit in cumbam procul, quae plurimis portus fuit. |
| 44 | et paene morti derelictus haeserat cum classe mergendus mari, nisi Christus illum ceu manu prensum sua rapuisset e mortis lacu. |
| 45 | sicut recussis fugit olim uestibus Ioseph furentem feminam, sic hic relictis omnibus nudus fuga euasit infidam ratem. |
| 46 | et sicut olim iussa Ionan obuio excepit ore belua et hiulca late lubricum per guttura transmisit in uentrem suum, incolume corpus dente suspenso uorans et quem uorabat non edens: sic hunc (ab) alta naue in undas cernuum suscepit occurrens scapha tutoque uexit fida per noctem sinu, donec referret portui. |
| 47 | sed mentione magni uatis edita, in quo pii mysterii imago mortem triduani funeris reduci salute praetulit, paucis reflexo carminis uestigio. |
| 48 | recurrere ad Ionan libet. |
| 49 | commenta domini mira; mersus aequore intactus undis fluctuat. |
| 50 | uiuit uoratus, quique glutiuit manet uiuente ieiunus cibo, et praeda cum sit, esca non est beluae domoque uentris utitur. |
| 51 | o digna sancto claustra fugitiuo dei! capitur mari, quo fugerat, altumque uastae missus in uentrem ferae uiuo tenetur carcere. |
| 52 | de naue (iactus) perit et undis nauigat, exui soli, hospes sali; spatiatur antro beluini corporis captiuus et liber reus. |
| 53 | nam liber undis, intra mare (et) exter maris, natat in natante belua, claususque quam(quam) corpore exit ad deum uolans propheta spiritu. |
| 54 | corpus tenetur corpore, at mentis fugam terrena uincla non tenent. |
| 55 | inclusus aluo carcerem rumpit prece auresque pertingit dei; orationi liber et uinctus fugae fide sua sese arguit. |
| 56 | nam qui putarat per mare euadi deum et naue celari deo, nunc iste et intra beluam mersam mari adesse credat arbitrum. |
| 57 | iam me referre flexilis uerbi pedem oportet ad Ionan meum, quem more coeti cumba suscepit capax uteroque conclusum suo uexit trementem frigore et formidine saluumque terrae reddidit. |
| 58 | mirum renarrat se per illud temporis, cum puppe praeceps ardua saliens in illam decidisset nauculam eoque uenisset loci, quo cumba multam duxerat rimis aquam olente sentinae lacu, statim fouente frigidos artus deo quiete sopitum sacra nudumque et udum, fugere quae somnus solet, dormisse lecto mollius, spatioque toto, quo relatus litori est, somno fuisse deditum, nec aqua excitatum qua madebat nec gelu, quod nuditate traxerat; licet esset anni tempus autumnus tepens, sed naufragis hiems erat, quos perditorum dura damna tegminum gelidusque quassabat tremor. |
| 59 | aliud stupendum, quo fidelem gratiam Martiniani colligas, dilecte frater, accipe et lauda deum sanctumque fratrem amplectere: ut adlabentem portui sensit ratem stridente harena litoris, abeunte somno fit sui tandem memor recipitque sese, expergitur et adiacentes pectori tangit suo epistolas apostoli. |
| 60 | hunc in pauore codicem sed nesciens rebus relictis sumpserat, uel ille codex spiritu uiuens sacro non sentienti adhaeserat. |
| 61 | metire, quaeso, quis nisi Christus suo dedit hunc ministro praesulem? testatur iste cogitatum nec sibi illo pericli tempore, ut inplicatam sarcinis membranulam meminisset illinc tollere. |
| 62 | quod si subisset in metu mentem suam, non et uacasset quaerere. |
| 63 | sed in suarum litterarum corpore Paulus magister adfuit amansque puro corde lectorem sui de mortis abduxit manu; iterum eximendos e maris fundo uiros largitus est Paulo deus. |
| 64 | quae quondam in ipso nauigante apostolo fuit potestas gratiae, haec nunc per eius suffragata litteras Martiniano et ceteris, qui Christianis tunc cohaeserunt fuga, discrimen a discrimine tutum parauit, ut fideles inpiis discriminarat naufragos. |
| 65 | ergo ut biremis adplicata litori exposuit umentes uiros, uitam tenentes et requirentes simul, opem saluti flagitant, ne saeuiori fluctibus terrae dati algu perirent et fame. |
| 66 | sed propter inde posita Gallorum solo Massilia Graium filia, alumna sanctae ciuitas ecclesiae, pandebat humanos sinus. |
| 67 | urbem hanc petentes naufragi casum indicant, ali tegique postulant. |
| 68 | Martinianum suscipit fraternitas tectoque apricat et cibo. |
| 69 | sed copiosa caritate pauperes stipem pusillam commodant. |
| 70 | exigua largus pensat affectus data, orando ditant hospitem et spiritali diuitem uiatico cum pace dimittunt sua. |
| 71 | tamen iste caligis uilibus donatus est, ne nautico erraret pede, qui maluisset confoueri excalcius quam calciari frigidus. |
| 72 | sed ire terra quamlibet passus mare nudi pudore respuit, reputans et illud, ne putaretur lucri amore nudum fingere, si ueste Teucer pannea peruaderet castella uicos oppida, quali uagari per mare et terras solent auara mendicabula, qui deierando monachos se uel naufragos nomen casumque uenditant. |
| 73 | uerum iste noster Christianus quamlibet et naufragus uere foret, similis putari praecauens fallentibus aliosque se falli negans, non uult uiator esse, ne nomen nonum adquirat inpostor sibi, mauultque uitae ferre iactum nauigans quam frontis aestum inambulans. |
| 74 | panno ergo sordens, calciamento nitens, fluitare rursus eligit repetitque portum et terreae tuto uiae praeuertit intutum maris, ut naue tectus usque uoti litora uelut expeditus nauita -de nuditatis nauticae consortio nudi pudorem euaderet. |
| 75 | fauens fideli rex deus constantiae prosequitur audacem fidem uicesque mutans dura succedentibus aduersa pensat prosperis solidoque nauem paginatam robore ad peruehendum praeparat; pacem procellis inperat, nubes fugat cursumque in aura dirigit, tali quiete temperans caelum et mare, ne pace cursus haereat, . |
| 76 | periculosa nec ratem flatu graui perurgeat uelocitas. |
| 77 | sic iste Christo blandiente molliter emensus asperum mare longinquiorem portum ab urbe adlabitur, cui Centum Cellas nomen est, abinde nauis promouenda longius intraret ut portum phari. |
| 78 | uix iste credens se potitum litore telluris optatae sibi, naui relicta laetus insultat solum Romamque festinat pedes; illic amica tecta fratrum ciuium optatus hospes inuenit. |
| 79 | respirat animo, conquiescit corpore, dat accipitque gaudia, patriam fruentes inuicem reddunt sibi, deo fatentur gratias. |
| 80 | Martinianus maesta gaudens indicat, tolerata narrans fratribus. |
| 81 | lacrimas in ipsis gratulationibus miscent profuso pectore. |
| 82 | Theridius aberat inde tunc mecum meus uir, munus a Christo mihi, uir pacis et uir legis et uir gratiae, requies uoluptas mens mea; huius cohospes mente Paulinus pia in urbe seruabat domum. |
| 83 | Martinianum hic ueste nudat naufraga et ueste coperit sua donumque tunicae, qua sodalem ornauerat, geminat cucullae munere. |
| 84 | largitor ipse tunc uicissim ut naufragus in ueste mansit unica. |
| 85 | post haec et ad nos pergere inceptat uiam, qua sternit aggerem silex, cui munitor Appius nomen dedit. |
| 86 | terit terentem tramitem; qui ueste trita nauigator uenerat pedes uiator et terit. |
| 87 | sed ne uel ista penitus inmunis uia solitis uacaret casibus, inpune pigram non tulit sententiam, qua tendere ingressum piget. |
| 88 | ab urbe Capua, quae loco sedis meae bis dena distat milia, nanctus uacantem sarcina mulum, ut solent ramenta reuocari domum, paruo per iter breue aere conductam sedet; medioque mox spatio uiae muli pauore sessor excussus procul uectore subducto cadit. |
| 89 | in ora lapsus ora non laedit sua, in saxa fusus et rubos, nec sente uultum nec lapide artus contudit, Felicis exceptus manu; qui iam propinquantem aedibus fratrem suis non passus occursu mali suis periclum in finibus capessere hostem remouit inuidum, et hunc fidelis conpotem uoti suis confessor induxit locis nostrisque iuxta sedibus gratum intulit Felix patronus hospitem. |
| 90 | patriam hic rogatus indicat, casus refert, de te beata nuntiat. |
| 91 | referensque paucos de tuis scriptis logos, quasi labra melle asperserit, sic de fanorum mihi tuorum guttulis dulcissimum gustum offerens, magis coegit quas auenti non dabat desiderari litteras; sed cum ipse causa litterarum uenerit, et litteras uidi tuas, non atramento calami sed mentis stilo in fratre praescriptas bono. |
| 92 | ignotus ante mox ut esse cognitus coepit, fit et carissimus. |
| 93 | ab intus eius emicabat gratia sermone mentis nuntio. |
| 94 | bonus, inquit, omnis de bono profert bona, et arborem fructu uides; sic iste uerbo suauis et castus fide et fronte honesta lucidus, dulci benignae caritatis flumine in nostra fluxit uiscera. |
| 95 | super haec amicum merito se iactans tuum, quo plus amaretur, dabat. |
| 96 | nec enim ulla nocti et lumini concordia est, lupus nec agno congruit. |
| 97 | hinc et propheta, sicut, inquit, alites pares in unum conuolant, sic semper apta qualitate moribus iustitia concurrit bonis. |
| 98 | Martinianum sic tibi longe parem germana mens contexuit, speculumque mentis et fidei instar tuae est talium dilectio. |
| 99 | benedictus auctor fonsque sanctorum deus non stulta iam tantum neque infirma mundi defluentis eligit, ut alta mundi destruat; sed, ut ipse dixit, cuncta iam sursum trahens et alta mundi uindicat. |
| 100 | quoniam ipse fecit et pusillum et maximum, utrosque iungit gratia, et quos creator opere in uno condidit, hos recreat uno munere. |
| 101 | communis omnes clausit infidelitas, mediatur ut cunctis fides, ut fiat omnis subditos mundus deo omnisque lingua et dignitas super omne Iesum nomen unum in gloria regnare fateatur patris. |
| 102 | huic iam et potentes saeculi curuant genu deduntque ceruices deo, regemque Christum confitentur principes et sceptra submittunt cruci. |
| 103 | coeant in unum purpurae et panni gregem pastore concordes deo. |
| 104 | commune regnum, sanguis unus omnibus, summis et imis, Christus est, qui te decorum gloriosis saeculi, honore litteris domo, ditauit humili corde, ut aeternam tibi conferret altitudinem et ut coheres diuitum caeli (fores), istic amator pauperum. |
| 105 | beatus es nunc mente pauper (sed) spei diues, qua gaudent pauperes, qui defrudati lubricis mundi bonis, caeli fruentur gaudiis. |
| 106 | hos inter alto in Abrahae patris sinu secretum ab igne diuitum et refrigerantem roribus uitae locum deus uiuorum praeparat. |
| 107 | insigne tantae iam spei certum tibi magno coruscat pignore, plantata domino in atriis Hierusales tui propage germinis. |
| 108 | namque ut fideli te patri conponeret, a te poposcit filium, in semine Isac semen adscribens tuum ipsumque ut Isac expetens, quem tu Abramiae caritatis aemulus uiuam dedisti uictimam deoque tradens iam peremisti tibi, ut saluum haberes firmius. |
| 109 | nunc iste nobis exter et uester manet, terrestris exsors saeculi. |
| 110 | de matris aluo promptus, antequam patrem matremque cognosset suam bonumue saperet aut malum discerneret, beatus elegit bonum. |
| 111 | et nunc in aula paruulus ludit dei et ore lactanti canit: de uentre matris et die prima mihi tu, Christe, protector meus. |
| 112 | audistis et nos, quod beatis dicitur: potens erit semen tuum. |
| 113 | habes et illud: uentris a fructu tui in sedibus ponam meis. |
| 114 | qui sermo Dauid quamlibet Christum sonet, in Christo et illis concinit, qui Christiani corporis collegio in sede ponentur dei. |
| 115 | uobis et Annae sternitur consortium infantis exemplo sacri. |
| 116 | Samuel et iste creuit in templo dei, nunc agnus et pastor dehinc. |
| 117 | contexat illi sedulae matris manus ephod staturae congruum, quem spiritalis in dei uerbo sacris doctrina tegat liciis. |
| 118 | sitque in superna ueste reginae aureis intextus ipse fimbriis, sanctumque Christo Nazarenus uerticem pastis adornet crinibus, - animaeque pulchrum crine uirtutis caput armetur operosa fide. |
| 119 | nec huius umquam desecans nouacula ascendat in damnum comae. |
| 120 | et ut ille Samso ui capillorum potens, uirtute crinitus sacra, sternat leonem strangulatum fortibus orationum brachiis dulcemque fructum nobilis uictoriae decerpat ore mortui. |
| 121 | sed ab hoc triumpho caueat exemplo sibi aliena adire foedera. |
| 122 | allophyla mulier est mihi lex carnea blandis dolosa retibus. |
| 123 | si lege mentis ista sit lex fortior, in iura peccati trahet; malesuada uerbis fraudis arte dulcibus animum uirilem effeminat; excaecat oculos mentis et radit caput, spolians et exarmans fidem. |
| 124 | hac parte Samso nolo sit noster puer, ne misceatur copulae, quam consequatur protinus captiuitas infirmitas et caecitas, licet ille fortis postea receperit robur recretis crinibus manuque ductus de mola ad ludibrium hostilis exultantiae in caecitate corporis mente intuens uocarit ultorem deum. |
| 125 | et restituto mox capillis robore prostrauit hostilem domum; cuius columnas fortior saxis manus ut clausit amplexu graui, conlapsa fulcris tecta subductis humo cecidere in ipsum; sed tamen et morte (in) ipsa praepotens heros dei hostes ruinae miscuit et gloriosa morte pensauit sibi uitae subactae dedecus. |
| 126 | qui seruus hoste gloriante uixerat, hoste obruto uictor cadit et plura moriens interemit milia, quam uiuus interfecerat. |
| 127 | imitetur istam filius noster uolo sic morte mortem, ut permanens in carne carnem uincat et uiuat deo, peccata carnis opprimens. |
| 128 | sed nolo carnis gaudiis ut noxiae dolis subactus feminae addicat animum, postea fiat hostium, uirtute nudus gratiae. |
| 129 | Samuel in ista parte sit, qua iugiter sanctus neque accisus comam per tota uitae tempora inrupto sacrum pertexat aeuum stamine et inchoatam seruitute infantiam usque ad senectam pensitet. |
| 130 | occidat Amalech et pie saeuus deo peccata carnis immolet, quibus peremptis interierit zabulus, inuisus aeternum deo. |
| 131 | Saul in hoc deficiat et regnet Dauid; pusillus altum destruat, ut non sit altus spiritu superbiae nec liuidus zeli malo, sed corde in humili celsa uirtutum gerens ascendat in regni thronum, et illa Samso gesta, quae priora sunt, sequatur, ut restes nouas ceu fila rumpat, nec fidem prodat suam, ne perdat ignauus comam. |
| 132 | crinitus operum uiribus caelestium, praetenta rumpet uincula, palos refiget, mille prosternet uiros una subactos dextera, quia nostra uirtus et caput Christus deus, qui dextera et uirtus dei est; eius potentes mille serpentem dolis nos adpetentem uincimus. |
| 133 | sit fortis anima mortificans asinum suum, pigri iumentum corporis. |
| 134 | decoctus umor sobriis laboribus pallore uultum liuidet, et tribulata carne uictrix castitas consumat ignes criminum. |
| 135 | exterior etenim noster ut corrumpitur terente continentia, tunc innouatur qui intus est uicti potens infirmitate corporis. |
| 136 | tunc mille a latere, dena (a) dextris milia arente maxilla cadent, si mala nostra salua fiat otio, quae est usu edendi mobilis, quia suculenti corporis licentia retunditur ieiuniis. |
| 137 | et tunc triumphus fonsque nobis nascitur in arefactis ossibus. |
| 138 | maxilla telum proelianti quae dedit dat aestuanti poculum ieiuna suci carnis ossa mortuae sancto rigante spiritu. |
| 139 | sed quae ante sanctis in figuram gesta sunt, nobis in actum scripta sunt, ut quod parentes gestitarunt corpore nos actitemus spiritu. |
| 140 | fluxere uetera, cuncta facta sunt noua, uacuauit umbram ueritas. |
| 141 | adest salutis iam dies, hiems abit et terra uernat floribus. |
| 142 | audita iam uox turturis tempus canit incisionis adfore. |
| 143 | epulemur ergo uetere fermento sine in ueritatis azymis, .. quia Pascha nostrum Christus inmolatus est intraque nos regnum dei est. |
| 144 | quare uetustis absoluti legibus iam non in umbra degimus, quos nube legis et statutorum iugo quasi comarum sarcina Christus leuauit ipse, filius dei, factus redemptis in caput. |
| 145 | quo capite liberi super taetrum caput dracone uicto incedimus. |
| 146 | illos decebat inpedimentum comae umbraculumque uerticis, quibus tegebat corda uelamen sacra obnubilans mysteria. |
| 147 | at nos remoto litterae uelamine in luce corporis sui enubilatam ueritatem cernimus, faciem reuelati fide. |
| 148 | puer ergo noster legis atque gratiae alumnus ex utroque sit in spiritalem conparatus gloriam, ut uetera promat et nona. |
| 149 | fortis pudicis actibus crines agat ferrumque damni nesciat, ut a machaera noxiorum dogmatum conseruet intactam fidem. |
| 150 | sed rursus idem et euangelico desuper mentem retectus lumine, ponat capillos oneris et uelaminis seruus fidei et liber fide. |
| 151 | hunc lacte primo per prophetarum ubera lex paedagoga nutriat, hunc angelorum pane dulcis gratia et melle de petra cibet. |
| 152 | inebrietur sobriante poculo de fonte sancti spiritus. |
| 153 | et ipse tu mox copulatus filiis ut palma florescas deo. |
| 154 | et ecce coniux in iugo Christi tua ut uitis exundat bona, domi deoque costa fortis haec tibi lateribus in domus tuae, curas mariti sustinens, curans fidem, sancti corona coniugis, in castitate liberos enutriens uitam nouellantes deo. |
| 155 | hunc namque uestra uite fusum palmitem sic credo firmandum deo, radicis ipse ramus ut radix suae secum suam stirpem trahat. |
| 156 | ut ille quondam prouidentia dei distractus in seruum puer ad arua frugum missus est, ut et patrem praeiret et fratres suos, qui mox per orbem consecutura fame patris altor et fratrum foret, sic iste forsitam in sacram panis domum nos antecessit filias, ut et parentes pascat et fratres suos in istius mundi fame, ubi terra tribulos parere nobis largior eget bonorum frugibus. |
| 157 | et hic spadoni uenditus dici potest, quia castitatis seruus est, et qui in Seueri ius manumque est traditus spadonis ob regnum dei, quo nutriente roboratus in fidem et castitatem masculam, inretientis saeculi pompam inlicem ut inpudentem feminam casto superbus respuet fastidio nudaque uitabit fuga et anteuertet gaudiis letalibus poenas salutares pati. |
| 158 | ut ille quondam, sic modo iste carcerem pro castitate perferat, ut a iuuenta. |
| 159 | singulariter sedens tacitaque seclusus domo amet quietae tecta solitudinis, spinis et aures sepiat. |
| 160 | domibus ciborum praeferat luctus domum, ut gaudium fletu serat seseque duris sponte nectat legibus, culpae ut resoluat uinculis patientiaeque conpedem inponat sibi, nec sede nec sensu uagus. |
| 161 | et tunc ab humili celsa promerebitur, quia qui superbos deprimit humiles inaltat dansque paruis gratiam resistit adrogantibus. |
| 162 | sic ille Ioseph ante paruus factus est, ut magnus esset, et nisi seruus fuisset, non fuisset in sui tellure seruitii potens. |
| 163 | ubi sustinuerat seruitutem et carcerem, ibi regnum opesque nactus est, et sustinendo iniquitatis uincula iustitia cepit praemia. |
| 164 | sit et hic probatus corporis custos sui, ut claustra teneat carceris. |
| 165 | si uitia carnis strinxerit Christi metu, quasi uinculatis praeerit, aliisque mundi carcere inclusis adhuc et adligatis saeculo, ut liber ipse iamque commissus sibi magister et custos erit. |
| 166 | namque ille iure qui suam seruauerit aliorum habet custodiam, non ut tenebris permanere carceris seu liberos uinctos uelit, sed ut receptos doceat exemplo suo mundi catenis exui. |
| 167 | et facile propriis absolutus uinculis solui docebit crimine, bonusque mentis uir gubernator suae et eclesiae nauem reget. |
| 168 | nam quomodo ille praesidebit proximis praeesse qui nescit sibi? sed sermo lapsus decucurrit longius, reuertar ad Ioseph meum. |
| 169 | castus beatae flore uernet gratiae ut paradisi lilium et corde puro caelitis prudentiae potum pudicus hauriat; responsa dubiis exerat mortalibus arcanus interpres dei et emicante gloria famae bonae notescat in regis domo, placitusque regi spiritu prudentiae, sumatur in regni ducem. |
| 170 | possessionis regiae princeps eat praefectus in magna domo, stolam sed iste byssinam et torquem aureum gerat, apta Christo insignia; textam supernae gratiae uestem induat, stolatus innocentia. |
| 171 | contexta bysso uestis inruptam fidem signat ualenti stamine; nam fila byssi fortiora et sparteis feruntur esse funibus. |
| 172 | pro torque collo caritatis aureae , praedulce circumdet iugum, quod suaue Christo nec molestum pondere adstringit colla, non premit. |
| 173 | haec inter idem dona sumat, regii insigne iuris, anulum, comptusque trino trinitatis manere curru uehatur regio. |
| 174 | regalis etenim currus est Christi caro corpusque sanctum ecclesia, quo uehitur ipse milibus laetantium agitator Israel deus. |
| 175 | imitare Christum; fac bonum, uita malum, caeli uitam in terris age. |
| 176 | et ipse te rex ponet in currum suum regnique consortem dabit. |
| 177 | et summa regni iura committet sui pandetque thesauros suos. |
| 178 | sed ante digna largietur pignora, ut regiis insignibus ornatus altum regis ascendas thronum reseresque regales penus,. |
| 179 | sapientiae monile, gloriae stolam fideique gestans anulum. |
| 180 | sed ut ille totam uir per Aegyptum potens fuit exter Aegypti solo, et iste mundi uiribus potentior sit fortis Aegyptum super, Aegyptiorum sed peregrinus domo sic mixtus, ut non mixtus sit, distetque sanctum, sede communi licet, de gente non sancta genus; nam nunc in isto tamquam in Aegypto situs sic demoretur saeculo, alienus ut sit saeculi negotiis caelestis orbis incola. |
| 181 | in carne uiuens uita carnis exulet in lege mentis ambulans totamque regni crediti terram sibi peragret in libris sacris. |
| 182 | et sicut ille uir dei Ioseph pius Memphiticos fines obit et ampliatis horreis laetas opes fecunditatis congerens, exuberantum diues annorum bonis ieiuna pauit tempora: sic iste noster in sacratis litteris perambulet regnum dei. |
| 183 | scriptura namque sancto flata spiritu regni perennis mater est, et iste cura spiritali prouidens struat ampla mentis horrea, ut dilatato larga uitae perpetis alimenta condat pectore; et cum uitali diuitem substantia perfecerit terram suam, tunc tu, ut fruaris filii potentia, tamquam Israel ibis senex et introibis laetus accito simul cognationis agmine. |
| 184 | pascetque natus in domo regis tuam partis senectam panibus, ut pullus aquilae dicitur repascere cura parentes mutua, quos uis senectae rursus inplumes facit nidoque pascendos refert, donec replnmi uestiantur corpore pennisque florescant nonis. |
| 185 | uersi uicissim more naturae nono sunt filiis pulli senes. |
| 186 | at cum aeterno defaecata fecerit nouos iuuenta praepetes, desueta pennarum remigia denuo natis magistris inchoant mixtique pallis conuolant altoribus leni per auras inpetu; liquidam sereno tractibus lentis iter secare sublimi iuuat, placideque sudum uentilantes aerem, ala pares inmobili dum se sequuntur et uicissim praeeunt, serto coronant circulo. |
| 187 | ultroque regni caelitis mysteria motae loquuntur alites: sacrum potentis explicant instar crucis suspensa pennis corpora; uolatus autem circumactus ambitu spondet laboris praemium. |
| 188 | sic iste pullus gratiarum filius, uestrae salutis praeuius, auium per alta commeantum nubila . |
| 189 | sit spiritalis aemulus, cornibus et alis arduae fultus crucis uolet in coronam gloriae, qui fonte proprio est deriuatus, ut suam fons totus in uenam fluat; uestrumque proni riuulum sequamini, ut flumen e cunctis eat, benedicta prolis sanctae radix, ut bonae rami feraces arboris. |
| 190 | deo dedistis nutriendum filium, et ille sic uobis alit, uti uicissim nutriat canos puer, senibus magister paruulus, pietatis admirabili mysterio factus parens parentibus. |
| 191 | deinde cuncti, tota sanctorum cohors, ad corpus illud uerticis, quo sicut aquilae congregabuntur pii, et uos uolantes ibitis, quod non ualebunt, quos humo tolli uetant patrimoniorum pondera. |
| 192 | cum prima signum suscitandis mortuis caelo tuba intonauerit, hi nunc obesi spiritu superbiae et opibus inflati canis, humi manebunt conpediti nec suis sese explicabunt uinculis, quibus infideles nunc ligantur, ut nolunt, tunc adtinendi, ne uolent, quia sarcinatos et graues rebus suis mundi caduci diuites portare tenera non ualebunt nubila ad regis occursum dei; sed haesitantes in luto faecis suae opumque pressos molibus meridiano incendio mundi repens ruina mortis opprimet. |
| 193 | ne quaeso dominus talium uirgam deus admittat in sortem suam, neque nos in horum diuitum fructus sinat manus iniquas tendere. |
| 194 | uos ergo, magna cura pectoris mei, paramini Christo leues iamque expediti sarcinis angentibus laxate uinculis pedes; ut copiosa luce uestiamini, estote nudi saeculo, ueniens ut huius saeculi princeps nihil inueniat in uobis suum. |
| 195 | et uos prementum mole rerum liberos et labe puros criminum facile adleuantes perferant tenui sinu nubes piorum baiulae, sponsique regis obuiam uectos deus fulgore perfundat suo, ut sempiternae clara uitae gloria mortale uestrum sorbeat, et ad supernam restituti imaginem,. |
| 196 | erile conformes decus, aeuum perenne perpetes ut angeli cum rege uiuatis deo. |
| XXV. | |
| 1 | Concordes animae casto sociantur amore, uirgo puer Christi, uirgo puella dei. |
| 2 | Christe deus, pariles duc ad tua frena columbas et moderare leui subdita colla iugo. |
| 3 | namque tuum leue, Christe, iugum est, quod prompta uoluntas suscipit et facili fert amor obsequio. |
| 4 | inuitis grauis est castae pia sarcina legis, dulce piis onus est uincere carnis opus. |
| 5 | absit ab (his) thalamis uani lasciuia uulgi, Iuno Cupido Venus, nomina luxuriae. |
| 6 | sancta sacerdotis uenerando pignora pacto. |
| 7 | iunguntur; coeant pax pudor et pietas. |
| 8 | nam pietatis amor simul est et amoris honestas paxque deo concors copula coniugii. |
| 9 | foederis huius opus proprio deus ore sacrauit diuinaque manu par hominum statuit. |
| 10 | quoque indiuiduum magis adsignaret amorem, ex una fecit carne manere duos. |
| 11 | nam sopitus Adam costa priuatus adempta est moxque suo factam sumpsit ab osse parem,' nec lateris damnum suppleta carne uicissim sensit et agnouit quod geminatus erat; seque alium ex sese sociali in corpore cernens ipse propheta sui mox fuit ore nouo. |
| 12 | haec, inquit, caro carne mea est, os ab ossibus istud nosco meis, haec est costa mei lateris. |
| 13 | nunc igitur, prisca quoniam sub imagine sanctum foedus Aaroneis pignoribus geritur, sobria tranquillis agitentur gaudia uotis, Christus ubique pii uoce sonet populi. |
| 14 | nulla per ornatas insultet turba plateas; nemo solum foliis, limina fronde tegat, nec sit Christicolam fanatica pompa per urbem; nolo -profana pios polluat ambitio. |
| 15 | nulla peregrinis fragret nidoribus aura; cuncta pudicitiae munditias oleant. |
| 16 | unguentum sanctis unum est, quod nomine Christi diffusum casto spirat odore deum. |
| 17 | nulla superuacuis ornentur fercula donis; moribus ornatur, non opibus probitas. |
| 18 | sancta sacerdotis nurus et matrona sacrati iam pueri dotem luminis accipiat. |
| 19 | horreat inlusas auro uel murice uestes; aurea uestis huic gratia pura dei est. |
| 20 | respuat et uariis distincta monilia gemmis, nobilis ut domino gemma sit ipsa deo. |
| 21 | ceruicem Christi domini iuga ferre dicatam non premat inuisae pondus auaritiae. |
| 22 | interiore magis mundo placitura colatur compta salutiferis dotibus ingenium. |
| 23 | non capiat lapidum pretium neque uellera Serum in cassum reditus dilapidare suos; ornetur castis animam uirtutibus, ut sit non damnosa suo, sed pretiosa uiro. |
| 24 | namque ubi corporeae curatur gloria pompae, uilescit uitio depretiatus homo, et male mens praui caecata libidine uoti sordescit nitidis corporis exuuiis, nec sentit quam turpe decus gerat improbus, ut sit ueste sua leuior qui sibi ueste placet. |
| 25 | absit ut idolici uideatur filia templi, gentis apostolicae filia facta domo, non fucis male ficta cutem neque lumina nigro puluere nec flauo tincta colore comam. |
| 26 | purum naturae decus aspernata superbo crimine diuinum in se sibi damnat opus. |
| 27 | frustra haec se mulier iactauerit esse pudicam, quae se tam uariis ornat adulteriis. |
| 28 | uos autem, iuuenes Christi, fugite omnia, quorum in damno pretium est, usus in interitu. |
| 29 | credite diuinis uerbis de cultibus istis poenalem cupidis surgere materiam; Esaias rigida cingendas reste minatur, quae modo purpureis serica mizta gerant, quae tunicas ostro rutilas auroque crepantes fluxis talari fine trahunt sinibus; funibus accinctae saccos sine fine gerentes grandia pistrini carcere saxa molent. |
| 30 | quaeque caput pastis cumulatum crinibus augent, turpe gerent nudo uertice caluitium. |
| 31 | talibus ornari fuge dotibus, o noua sancti nupta uiri; uacuis sensibus ista placent. |
| 32 | tu neque odoratis uaga uestibus atque capillis naribus agnosci, qua gradiare, uelis, aut inplexarum strue tormentoque comarum turritum sedeas aedificata caput. |
| 33 | ne multis splendore tuo male sollicitatis pestiferae nequam sis caput inlecebrae. |
| 34 | sed neque uel proprio per corporis incrementum tu cupias mentem foeda placere uiro. |
| 35 | tu quoque, sancte puer libris deuote sacratis, corporei curam sperne decoris amans. |
| 36 | conpensauit enim Christus tibi largiter ornans perpetuis pulchram diuitiis animam, uosque simul castis ornauit dotibus ambos spe pietate fide pace pudicitia. |
| 37 | sermo dei argentum est, et sanctus spiritus aurum, mentibus et gemmae clara bonorum operum. |
| 38 | si tenuis cultus mentes offendit honestas et pretio ambiri corda superba iuuat, submoueant istum sanctorum exempla pudorem castaque primorum simplicitas hominum. |
| 39 | adspicite antiquos paradisi in sede parentes, quorum totus erat mundus et unus ager. |
| 40 | attamen his ouium pelles tegumenta fuerunt; nunc uti neto uellere texta pudet? pulchra Rebecca sacrum cum sponsa ueniret ad Isac, simpliciter uelo tecta pudoris erat. |
| 41 | non legitur naras uenisse ornata lapillis, sed superobducto praedita palliolo, quo pudibunda suum texit uelamine uultum, oblatam sponsi uirgo pauens faciem. |
| 42 | an magis Herodias saltatrix uirgo placebit, 'baptistae mortem nancta (pedum) pretio? inpia maternae sic ulta libidinis iram, ut caput acciperet luxuriae pretium, illud nempe caput, de quo clamauerat index uox populis agnum propter adesse dei. |
| 43 | unde nefas tantum meruit nisi ab inlice cultu inpia saltatrix, filia digna patre? quem tamen hoc uicit scelere inuitumque coegit in facinus placiti corporis inlecebris. |
| 44 | conuiuas etenim dignos dape regis iniqui duxit in adsensum mobilis arte pedum. |
| 45 | nam nisi fulua leues texisset bractea plantas, calcibus ut pictis luderet inprobius, et fluidam crispo duxisset syrmate uestem, fronte micans gemmis, pone refusa comam: non ita corruptis spectantum mentibus intrans callida ad infandum praeualuisset opus. |
| 46 | ipse quoque Herodes regali ueste superbus sacrilegis demens flatibus intumuit elatusque habitu diuinum oblitus honorem uulnere uermifluo foetidus interiit, digna luens meritis, ut sordidus ulcere obiret qui se crediderat uestis honore deum. |
| 47 | sed, cedo ut insani deceant regalia flatus pectora, quae nobis cum Pharaone manus? dissidet a nostris caua mundi gloria regnis, nec coit aduersis lux pia cum tenebris. |
| 48 | clericus uxorem Christo comente decoram diligat et pulchram lumine cordis amet auxilioque uiri diuino munere factam lector caelesti discat ab historia; inque uicem mulier, sancto sit ut aequa marito, mente humili Christum in coniuge suscipiat, crescat ut in sanctum texta conpagine corpus, ut sit ei uertex uir, cui Christus apex. |
| 49 | tali coniugio cessauit seruitus Euae, aequauitque pium libera Sara uirum. |
| 50 | tali lege suis nubentibus adstat Iesus pronubus et uini nectare mutat aquam. |
| 51 | his Mariam sponsis domini decet adfore matrem, quae genuit salua uirginitate deum. |
| 52 | namque deus placitum sacrata in uirgine templum ipse sibi arcano condidit inpluuio, descendens tacito adlapsu, uelut imber ab alta nube super uellus rore silente cadit. |
| 53 | nam nemo arcani fuit huius conscius umquam, quo deus adsumpsit uirgine matre hominem. |
| 54 | o noua ad humanam domini commenta salutem ! fit sine concubitu femina feta uterum. |
| 55 | sponsa uiro tantum non est subiecta marito, et genitrix partu nec mulier coitu. |
| 56 | foedere erat coniunx, sed corpore non erat uxor, intemerata uiro, mater erat puero. |
| 57 | grande sacramentum, quo nubit eclesia Christo et simul est domini sponsa sororque sui. |
| 58 | sponsa quasi coniunx, soror est, quia subdita non est. |
| 59 | * * * * * * * * * * * * inde manet mater aeterni semine uerbi concipiens populos et pariter pariens. |
| 60 | hinc soror et coniunx, quoniam sine corporis usu mente coit cui uir non homo sed deus est. |
| 61 | hac genitrice senex aeque generatur ut infans; aetatem et seium non habet haec soboles. |
| 62 | haec etenim est benedicta dei generatio, quae non seminis humani sed generis superi est. |
| 63 | inde magister ait, quia iam nec femina nec mas in Christo, sed idem corpus et una fides. |
| 64 | namque omnes unum corpus sumus, omnia Christo membra quibus Christus corporis in caput est. |
| 65 | et quia iam Christum induti deponimus Adam, protinus in speciem tendimus angelicam. |
| 66 | propterea hoc opus est cunctis baptismate natis, perfectum ut capiat sexus uterque uirum, et commune caput stet in omnibus omnia Christus, tradens in regnum rex sua membra patri. |
| 67 | nubere uel nubi fragilis iam deserit aetas omnibus aeterno corpore conpositis. |
| 68 | ergo mei memores par inuiolabile semper uiuite; sit uobis crux ueneranda iugum. |
| 69 | illius ut matris nati, quae sponsa sororque est, sumite digna piis pectora nominibus, et uobis fratres sponso concurrite Christo, sitis ut aeterni corporis una caro. |
| 70 | hic uos nectat amor, quo stringit eclesia Christum quoque uicissim illam Christus amore fouet. |
| 71 | ipse pater uobis benedicat episcopus, ipse praecinat hymnisonis cantica sancta choris. |
| 72 | duc, Memor alme, tuos domino ante altaria natos commendaque precans sanctificante manu. |
| 73 | sed quis odor nares adlabitur aethere manans? unde meos stringit lux inopina oculos? quis procul ille hominum placidis se passibus adfert, plurima quem Christi gratia prosequitur? quem benedicta cohors superis circumdat alumnis angelici referens agminis effigiem? nosco uirum, quem diuini comitantur odores et cui sidereum splendet in ore decus. |
| 74 | hic uir hic est, domini numeroso munere Christi diues, uir superi luminis, Aemilius. |
| 75 | surge, Memor, uenerare patrem, conplectere fratrem, uno utrumque tibi nomen in Aemilio est. |
| 76 | iunior et senior Memor est. |
| 77 | mirabile magni munus opusque dei! qui minor, hic pater est; posterius natus senior, quia sede sacerdos gestat apostolicam pectore canitiem. |
| 78 | filius est fraterque Memor; laetatur adesse communem sibimet pignoribusque patrem. |
| 79 | iustitia et pax se gemina uice conplectuntur, cum Memor Aemilio iungitur unanimo. |
| 80 | infula pontifices diuino iungit honore; humano pietas iungit amore pares. |
| 81 | hinc Memor, officii non immemor, ordine recto tradit ad Aemilii pignora cara manus. |
| 82 | ille iugans capita amborum sub pace iugali uelat eos dextra, quos prece sanctificat. |
| 83 | Christe, sacerdotes exaudi, Christe, precantes et pia uota sacris annue supplicibus. |
| 84 | imbue, Christe, nouos de sancto antistite nuptos perque manus castas corda pudica iuua, ut sit in ambobus concordia uirginitatis aut sint ambo sacris semina uirginibus. |
| 85 | notorum prior hic gradus est, ut nescia carnis membra gerant; quod si corpore congruerint, casta sacerdotale genus uentura propago, et domus Aron sit tota domus Memoris christorumque domus sit domus haec Memoris. |
| 86 | esto et Paulini Therasiaeque memor, et memor aeternum Christus erit Memoris. |
| XXVI. | |
| 1 | Ecce dies nobis anno reuolnta peracto inlustrem reuehit Felicis nomine lucem. |
| 2 | tempus erat laetis modo promere gaudia uerbis, anxia si laetas paterentur tempora uoces. |
| 3 | sed tamen ista dies licet inter proelia nobis laetitiae pacisque dies erit; horrida longe bella fremant, nostris pax libera mentibus adsit. |
| 4 | laetitiae dulcem non obliuiscitur usum mens adsueta piis sua soluere pectora uotis et domino festis caste gaudere diebus. |
| 5 | quare inportunam quamuis sub tempore maesto pellite tristitiam; bona gaudia, dulcia uerba, omne pium laetumque die Felicis amemus, natali sine fine die, quia natus in ista est perpetuis Felix saeclis, qua corporis aeuum functus ad aeternam migrauit in aethera uitam. |
| 6 | ergo metus abeant tristes redeantque refectis gaudia pectoribus; fugiant decet omnia sanctum maesta diem, tanti quem gloria confessoris insignem cunctis per tempora tota diebus elucere facit populisque frequentibus ornat. |
| 7 | hunc ego, si Geticis agerem male subditus armis, inter et inmites celebrarem laetus Alanos, et si multiiugae premerent mea colla catenae, captiuis animum membris non iungeret hostis, pectore non uincto calcaret triste superba seruitium pietas. |
| 8 | licet inter barbara uincla liber amor placitis caneret mea nota loquellis. |
| 9 | nunc igitur quamuis uarias uaga fama per oras terrificis pauidas feriat rumoribus aures, nos tamen in domino stabilis fiducia Christo roboret et recto fiiis pede mentibus armet, nec panor ater in hanc obducat nubila lucem, quam deus aetherio Felicis honore serenat. |
| 10 | legifer ut quondam Pharii tellure tyranni pascha sacrum Moyses prima sub lege dicauit sanctaque tunc Iudaea, domo licet inpius illos maturare fngam ualida ui cogeret hostis, libertate tamen deuoti pectoris audax nec turbante metu iussum sollemne reliquit, sed trepidans fugiensque licet diuina peregit festa, salutifero laetis epulatus in agno coetibus et ficto Christi iam sanguine uictor, duxit ouans laetas uicto Pharaone choreas (inde fugae memores etiam nunc azyma sumunt Iudaei solo retinentes nomine gentem, infermentatis pulsi quia panibus olim Aegypto fecere fugam; paribus modo signis per patrios, sed iam per inania sabbata, ritus antiqui recolunt uestigia grata timoris; nam frustra ueterem uacua sub imagine legem exercent, uerum nobis quia pascha repleuit unus pro cunctis patri datus hostia Christus, et quia corpus adest uitae, perit umbra figurae): sic igitur modo nos turbato in tempore laeti, mente pia festum dilecti martyris omnes conlatis hilarae studiis pietatis agamus. |
| 11 | forte magis pietas nobis dabit ista salutem, si nostras ideo libeat deponere curas, ut confessori laetantia corda feramus, cuius honore deus gaudet, quia martyr honorem contempsit proprium domini pro nomine Christi, uilior ipse sibi, ut Christo pretiosior esset. |
| 12 | propterea tali placeat gaudere patrono natalemque diem sopiti pace beata martyris expositis laetantes ducere curis. |
| 13 | hoc quoque deuotis aderit, si fortior extet nunc ad laetitiam affectus quam causa timoris ad consternandas obducto pectore mentes. |
| 14 | credite non armis neque uiribus esse timendos allophylum populos, quos propter crimina nostra offensi mouet ira dei, ut formidine mortis excitet ad curam uitae torpentia corda. |
| 15 | ergo deum mitem saeuo timeamus in hoste, absit ut hoste metus, quem formidare meremur non metuendo deum; placida quem pace remissi neglegimus saltem ui conpellente tremamus, placemus maerore humiles quem laeta ferentem spernimus ex ipsa mox prosperitate superbi. |
| 16 | prisca retractemus sanctorum exempla parentum, qui merita inmissis tolerantes uerbera bellis, non armis sibi nec muris capienda putabant praesidia. |
| 17 | humanis opibus sperare salutem nulla salus. |
| 18 | nec enim mortem mortalia pellent. |
| 19 | ergo quibus curae tempus sit cura precandi caelestem dominum, quo maesta aut laeta parantur, qui solus praestare potest dicione superna, rursus ut exactis renouentur gaudia curis. |
| 20 | hoc etenim regit et uariat deus arbiter usu res hominum, ut semper succedant nubila sudis atque iterum fugiant imbres redeunte sereno. |
| 21 | quanta precum uirtus, quae sit medicina parenti flere deo, doceat luctu seruata Nineue et senis inpensa Moysi prece uictus Amalec et maledictus Aman sanctae prece perditus Esther, qui bene poenarum uersa uice quae mala sanctis miscuerat solus bibit inpius et cruce insta, quam famulo domini praefixerat, ipse pependit. |
| 22 | ergo fides innixa deo trepidantia firmet pectora et in maesto securum tempore tempus praesumat confisa deo, quia non metuendi causa timere deum, quem quisquis non timet unum omnia iure timet. |
| 23 | fidant legionibus illi perfugioque parent reparatis moenia muris, nulla salutiferi quibus est fiducia Christi; nos crucis inuictae signum et confessio munit, armatique deo mentem non quaerimus arma corporis; et quamquam membris uideamur inermes, arma tamen gerimus, quibus et sub pace serena contra incorporeos animis decernimus hostes. |
| 24 | nunc opus adiutore deo, solusque timendus, quo sine et arma cadunt, per quem firmantur et arma; ipse intra muros turris tibi, qui sine muris murus erit. |
| 25 | recolamus abhinc signata sacratis gesta patrum libris, et perspice qui potiore praesidio fuerint, quos urbs circumdata magnis absque deo muris an quos sine moenibus urbis uallabat socio uirtus diuina fauore. |
| 26 | illam dico urbem quam perdidit acer Iesus, mutatus proprium uirtutis nomine nomen, quam non militiae solito de more subegit, ut solitum est, longa dux obsidione laborans; uerum ope diuina sacra per mysteria uibrans tela nec exercens tacitis exercitus armis lustrauit cessante manu septemque diebus septenos iterans sibi circa moenia gyros. |
| 27 | obtinuit captos numeri uirtute potentis atque sacerdotum lituis clangore tremendo fulmineos superae tonitrus imitantibus irae. |
| 28 | tunc qui diuitiis populus fidebat et urbe, interiit mixtis inter sua tecta sepulchris. |
| 29 | sola Bahab meretrix, castam quae gessit iniqua gente fidem, non freta suis euadere muris, sed pietate dei meritum pietatis adepta est, qua famulis domini tuto fuit hospita tecto celatisque pie ciues inlusit iniquos, fraude bona fallax, animo mentita fideli. |
| 30 | hospitibus quia fida piis, infida profanis ' ciuibus extiterat, uitam patriamque domumque praelato contempta deo mox cuncta benigno repperit in domino; quae si posuisset in urbe praesidium, patriis cecidisset mixta ruinis indefensa deo; meretrix sed mystica Christum prouida pollutas empturum sanguine gentes, puniceo proprium signauit uellere tectum excepitque suam patria pereunte salutem, significans illos mundo labente tegendos, quos crucis inuictae signat crnor. |
| 31 | hinc cape quantum ipse cruor ualeat, cuius saluabat imago. |
| 32 | semper in omne bonum ualuit confidere Christo, credere cuncta deo uirtutum, ponere solum omnia summa deum; talis super omnia semper arma fides ualuit; tali puer ille pusillus robore grandis erat, qui spretis fortior armis perculit armatum silicis uirtute gigantem. |
| 33 | arma fide semper, numquam cognouimus armis indiguisse fidem. |
| 34 | rupit mare uirga fidelis, quod uacua arma fide cum principe mersit iniquo. |
| 35 | femineas quoque personas uirtute uirili induit alma fides, mulier qua sancta peremit terribilem Sisaram transfixum tempora palo; terrentem magnos late populos Holofernem arte pudicitiae deceptum callida Iudith risit, in inpuro quae non polluta cubili barbara truncato uictrix duce castra fugauit. |
| 36 | nuda fides armata deo est; uirtute fidei fortior Ezechias paucis quam milibus ille Sennacherib, cuius Babylon et opima Nineue regnum erat. |
| 37 | Assyrias uires et Medica regna mouerat et magnis legionibus omnia circum regna terens sacram domini tendebat ad urbem atque unam tota bellorum mole petebat. |
| 38 | dum parat hoc bellis retinentibus inpia uota inpediente deo, praemisit scripta superbis dura minis, quae sumpta dolens altaria coram intulit Ezechias domino, lacrimisque profusis dum recitat fera uerba lauans prostratus et orans atrata cum plebe, deum permouit, et una tam grauis exitii nictor prece perculit absens Assyrios pugnante deo, conpendia tanta promeritus, ne nosset eum quem uinceret hostem. |
| 39 | nam post Ezechiae querulos trans sidera fletus et de corde humili missas super astra querellas uoce pia inpulsis summi patris auribus, altae ut patuere fores caeli, delabitur ales angelus halantem qua labitur aera ducens, armatus uerbi gladio ferit inpia castra et sopitorum taciturna strage triumphans centum octoginta dedit uno milia leto, et nox una fuit tam magni conscia belli. |
| 40 | mane minax rex surgit adhuc, et mox miser armis milite deleto uacuis fugit agmine raro, Ezechiam fugiens alio procul orbe diremptum, cui modo praesenti fuerat sua uincla minatus. |
| 41 | tunc uelut Ezechiae fuit interuentor Esaias, ad dominum nobis isto sit tempore Felix. |
| 42 | iactemus nostras et transfundamus in istum curas atque metus. |
| 43 | leuis illi sarcina nostrum pondus erit, quia quod paruis onus hoc leue magnis. |
| 44 | sic deus ipse hominum gessit peccata nec hausit, et mortem passus non pertulit in cruce culpam. |
| 45 | perdidit ille meam repararet ut in cruce uitam; ille reus factus, ne sim reus; inter iniquos condemnatus obit, nos ut discernat iniquis. |
| 46 | morte pia dominus mihi mortuus, ut sibi uiuam et merear semper uiuentis uiuere uitam. |
| 47 | sic potiora eius uenerando in corpore membra martyres, e quibus est insigni robore Felix inter diuini capitis sacra lumina fulgens, iure deo ualidi, quia Christo proxima passi. |
| 48 | concurramus ad hunc spe conspirante patronum; suscipiet nostras placida pietate querellas, et dum natalem ipsius celebramus ouantes, ille preces nostras meritis pius adseret altis inque uicem flebit nobis, quia mente dicata nos laetamur ei. |
| 49 | non est cura haec noua sanctis exorare deum pro peccatoribus aegris uique boni meriti meritum superare sinistrum. |
| 50 | si legimus Moysen populo peccante precatum extinxisse graues aeterni uindicis iras, et cum Pentapolim perfunderet igneus imber, exiguam Segor Sodomis discernit iniquis Lot fugiens castaque potens prece liberat urbem electamque domo sumit, quia sede pudica integer incestae permanserat incola terrae, permixtas Sodomae tectis sed moribus exter. |
| 51 | quid loquar Eliae precibus clusum atque reclusum caelum et sanctiloquo sublimis in ore prophetae terrarum mansisse famem, rediisse salutem? ut quondam hos habuit uetus aetas, sic modo nostra Felicem sortita salus petat omne quod audet quodque cupit tali speret confisa patrono. |
| 52 | sancte deo dilecte, dei tu dextera, Felix, esto, precor, nobis tu munitissima turris. |
| 53 | nam deus Abraham deus est tuus et deus Isac et deus Israel tuus est deus; ille Rubentis diuisor pelagi et dulcator fontis amari, ille dator mannae caelo, dator ortygis austro et sitientis hami percussa rape rigator, ipse tuus deus est, qui per deserta sequentem praecessit populum et praetentam nocte dieque temporis alterna mutauit lege columnam quique quater denos inter deserta per annos, angelico plebem de caelis pane cibanit et rapta in fluuios sitientem cote refecit. |
| 54 | posce, precor, placidam nostris accedere Christum partibus; ipse tuus deus est, quo fortis Iesus stare suis iussit solem lunamque triumphis, et tibi cum dominas Romani prospera regni adnuerit, famulis elementis praecipe, Felix, ad nostram seruire bonam; procedat et astris stantibus aucta dies; stet sol tibi lunaque concors haereat obfixo suspendens sidera cursu, dum Romana suum capiat uictoria finem. |
| 55 | sicut in Assyria Daniel Babylone leones effusa domuit uictor prece, sic tibi, Felix, effera barbaries Christo frangente dometnr et tua captiui iaceant uestigia circum. |
| 56 | - sic aliquando ferae circum iacuere prophetam orantisque pedes linguis mulsere benignis, naturam mutante deo, ut damnaret acerba mente feros homines humana pace ferarum. |
| 57 | sic et crudelem confudit flamma tyrannum sanctis spectantem pueris seruire caminos atque suos cantare reos, ardere ministros. |
| 58 | quonam se miseri poterunt defendere reges, qui tam degeneres humanae mentis in illos saeuierint, quibus et feritas et flamma pepercit? sed uelut aeternos pueris recinentibus hymnos roscidus accensos discussit spiritus ignes, sic nobis placido Felicis gratia flatu adspirante deo bellorum temperet ignes ortaque Romuleis reprimens incendia terris sollicitos placida iam pace refrigeret aestus fessaque restinctis absoluat pectora curis. |
| 59 | sed cur insipiens, tamquam tibi sim rudis hospes oblitusque tui, ueterum te posco parentum exemplis, ut opem tribuas in rebus egenis, quam tibi dante deo facies tu cedere nobis? sat mihi sunt, Felix, uirtutum exempla tuarum, nec tibi pauperior Christus caelestia fundit munera quam patribus, quorum generosa propago es. |
| 60 | nam patriarcharum, Felix, et filius aeque stirpis apostolicae es, tanti non degener heres seminis; ut sanctae legis simul atque fidei confessor patriis uirtutibus aemula sanctus signa geris, nec, si species operum tibi dispar, non similis uirtus; diuersa est gratia nobis, gloria par, quoniam sanctis fons omnibus unus et regnum commune dei; non una prophetis martyribusque sacris opera, ut diuersa fuerunt tempora, nec coeunt signis distantia causis gesta; dei per dona sibi caelestia distant aequales meritis. |
| 61 | si non eadem omnia Felix quae Daniel gessit uel pertulit et lacus istum non habuit nec terribiles cinxere leones: nec Daniel eadem pro nomine passus erili est, uerbera uincla metus et noctem carceris atri, quae Felix horrenda tulit. |
| 62 | qui rostra ferarum clausit adoranti faciens mansueta prophetae, qui fecit gelidos pueris orantibus ignes umidaque in mediis dedit indumenta caminis, ipse dedit celso Felicem iure potentem pestiferis Satanae legionibus inperitare, in quibus iste feras omnes conpescit et ignes. |
| 63 | nam quae non serpens, quae non hac belua turba est? denique de multis unum loquar, ut sit ab uno discere daemoniis sensus constare ferinos. |
| 64 | quidam homo, non longum tempus, tam prodigiali daemone distentus fuit, ut iam non modo notos ille cibos hominum, uel si congesta daretur multa mensa dape, in facili consumeret haustu, uerum et gallinas habitantum limine raptas, mox ut sustulerat, rabido discerperet ore et pluma incoctas non suffocante uoraret. |
| 65 | quin et funeream saniem sitiebat et ossa lambebat, pecudum proiecta cadauera mandens, obscenus conuiua canum. |
| 66 | hic modo daemone tanto sobrius ecce procul conductum exercet agellum et curante deo sancta Felicis in aula redditus ipse sibi claro satis indice monstrat Felicem meritis et Christi nomine fortem inmanes domitare feras et uincere flammas. |
| 67 | dicite qui testes operum Felicis adestis, nonne feras ignesque domat, cum daemonas urget, qui uitiis animas et morbis corpora frangunt, qui desideriis hominem flammantibus urunt peccatisque uorant? istos cruciansque fugansque nonne feras ignesque domat? fremit igneus ultor agminis igniferi Felix flammamque nocentem opprimit igne dei; tenebrarum uincitur ignis luminis igne pio; daemon fugit, et deus intrat; et fit homo bene uersa domus, felicior aula, possessore deo taetrum infitiata colonum. |
| 68 | candidus et medicans ignis deus; hoc meus igne feruet, ut incensum restinguat daemona, Felix laxatumque hominem flagrante refrigeret hoste. |
| 69 | mira manus et uirga potens et celsa potestas intra unum mixtis inimico foedere corpus spiritibus Felix interuenit inter operta pectoris et tenues dirimit subtilior auras, daemone discernens animam, quo libera pulso mens hominem recipit. |
| 70 | par hoc operi est opus illi, quo merram tristem sacri dulcedine ligni in populi potus crucis inmutauit imago. |
| 71 | sic Felix pietate potens, quia nobilis altae confessor crucis est, ipsum quasi tristia merrae pocla hominem mutat. |
| 72 | qui nunc inflatus acerbo daemone uipereum per spumea labra saporem, concussu laterum et singultu gutturis ampli saepius adsiliens flatus ructabat amaros, iam totus uel solus homo in sua iura reuersus dulce sapit, sanum spirat placidumque profatur. |
| 73 | ergo et Felicem uirtutis dextera cingit. |
| 74 | inde potens uarias tenebrosi principis artes deuorat ut magicos Moseia uirga dracones. |
| 75 | cernimus ecce pares domini caelestis adesse ad meritum Felicis opes, operum quoque formas congruere et quaecumque patres in corpore sancti ediderint documenta dei sine corpore uiuum in Christo Felicem agere insignique potentem mente animam, positi dum corporis ossa quiescunt, ante diem reditus claris praetendere signis, qualem pro meritis sit gestatura coronam, cum steterit toto rediuiuus corpore Felix. |
| 76 | omnes quisque suo radiabunt lumine sancti dissimili fulgore pares nec iudice Christo alter in alterius meriti dispendia crescent; Christus erit cunctis regnum lux uita corona. |
| 77 | cernite distinctos actu sed honore iugatos testamentorum ueterisque nouique magistros, in quibus una dedit geminas sapientia leges. |
| 78 | atque ita uirtutes uarias par gloria pensat. |
| 79 | non Petrus inrupit uirga mare, sed neque Moyses aequoris incessit liquido; tamen unus utrique fulget honos, unus quoniam fuit auctor utrique scindere aquas uirga, pedibus calcare fluenta, qui deus est ueterum in sanctis, deus ipse nouorum; quo data lex domino est, ex ipso gratia uenit; ille deus Danielis et ille trium puerorum Felicis deus ipse deus nec se minor ipse est in sancto Felice deus, per quem bona dona et medicas exercet opes terraque marique. |
| 80 | omni namque die testes sumus undique crebris coetibus aut sanos gratantia. |
| 81 | reddere nota aut aegros uarias petere ac sentire medellas. |
| 82 | cernimus et multos peregrino a litore uectos ante sacram sancti prostratos martyris aulam, dum referunt grates, tolerata referre pericla, testantes ualidis conlisa naue procellis se raptos miserante deo Felicis et ipsa educente manu Maris emersisse profundo et desperatam placidos cepisse salutem, Felicis meritis et aquas et cedere flammas. |
| 83 | praeterita ut taceam meriti documenta potentis, nouimus experti, pauor e terrore recenti uibrat adhuc memores animos, recolentibus illa quae tulimus paene absumptis incendia tectis; quamlibet extinctae recalent uestigia flammae mentibus et magni cumulant Felicis amorem, quem prope corporeo praesentem uidimus actu obiectare manus flammis et nostra tueri limina iuncta suis, quae tamquam territa sancti obstantis facie prope tangens flamma pauebat pulsaque de nostri rapiendo culmine tecti, comminus in tuguri uicina strage perarsit. |
| 84 | mira loquar, stetit inmotus sine flatibus aether nec nemorum foliis ullum dedit aura tremorem, ne posset rapidus procedere longius ignis per contexta uolans sociarum tigna domorum, sed uentis deserta cadentibus ire negaret flamma et consumpto moreretur languida pastu. |
| 85 | consimili modo nos, Felix, ope solue periclis, nec domibus nostris propient mala, pulsaque per te horrida sanguineo longe sonet ira flagello. |
| 86 | illam etiam uirtutem arcendis indue bellis, qua male labentem uicinis montibus amnem, qui subitis aucto pluuiis torrente redundans, sic tua praecipitans in limina saepe ruebat, ut tectis coniuncta tuis habitacula uastis quassaret uiolentus aquis, ita flumine uerso fecisti mutare uias, ut nunc nouus illum alueus insolita ducat regione furentem nostraque longinquo uitantem tecta meatu: sic modo bellisono uenientes flumine pugnas de. |
| 87 | nostris auerte locis. |
| 88 | manus inpia sacris finibus absistat, quibus est tua gratia uallum, atque tuam timeant hostes quasi daemones aulam, nec cruor haec uiolet quae flamma uel unda refugit. |
| XXVII. | |
| 1 | Nascere, quae tardo semper mihi redderis orto mox et in occasum properans fugis, aegra redire, ales abire, dies. |
| 2 | nam te per longa morantem. |
| 3 | tempora, dum tardi nitens rota uertitur anni, sustineo intentis adfecto pectore uotis. |
| 4 | quam caperem totis mihi te lucere diebus, uel si quando aenis, ita conpensare moras, ut aestiuis posses spatiis producere lucem aut illum pensare diem, qui sistere iussis sideribus longo lassauit lumine mundum, humanos duplicans dilata nocte labores. |
| 5 | nunc te, cara dies, rapido nimia aere nobis temporis hiberni lex subtrahit et breuiatas cogit hiems horas cita lumine, pigra tenebris. |
| 6 | sed bene quod tibi sol, Felix, cui gratia perpes, inlustrante micat Christo propriumque coruscat natali iubar ipse suo neque conditur umquam casibus occiduis aeterni splendor honoris. |
| 7 | i, fugitiua dies, elabere, non reuocabo, nec te iam querar esse breuem, quia te sine Felix semper inextincto praesens mihi lumine fulget. |
| 8 | si natalis abest, plus est quod iugiter ipse lux huius natalis adest. |
| 9 | nec enim ille die fit sanctus, cuius honor celebrandi causa diei est. |
| 10 | quod si natalem reliquis praestare diebus turba facit, solito quae densius ad sacra currit limina, conferta prope semper plebe uidemus natalem Felicis agi. |
| 11 | nam quae, rogo, uotis cassa dies oritur uel magnis rara cateruis? sed tamen hanc speciale decus retinere fatebor iure diem, expleto quondam qua contigit aeuo ponere terrenos habitus et ad alta uocari sidera Felicem retinendum sede beata. |
| 12 | .. - firmat enim ratio ista fidem, quae tempora certis distinguit titulis sacrosque per annua signat festa dies, quibus ad domini miracula quondam antiqui tremuere patres, horrenda sinistris et semper celebranda piis, quia commoda sanctis, dura fuere malis. |
| 13 | testis Memphitica tellus et mare tunc factum sanctis humus, aequor iniquis, ceteraque his paria Aegypto multasque per oras gesta deo memori nobis recoluntur amore. |
| 14 | sic aeque diuina feruntur munera Christi: ut ueneranda dies cunctis, qua uirgine natus pro cunctis hominem sumpsit deus, utque deinde, qua puerum stella duce mystica dona ferentes subpliciter uidere magi, seu qua magis illum Iordanis trepidans lauit tinguente Iohanne sacrantem cunctas recreandis gentibus undas, siue dies eadem magis illo sit sacra signo, quo primum deus egit opus, cum flumine uerso permutauit aquas praedulcis nectare uini. |
| 15 | '-,..r quid paschale epulum? nam certe iugiter omni pascha die cunctis ecclesia praedicat oris, contestans domini mortem cruce, de cruce uitam cunctorum; tamen hoc magnae pietatis in omnes grande sacramentum praescripto mense quotannis totus ubique pari famulatu mundus adorat, aeternum celebrans rediuiuo corpore regem. |
| 16 | hoc sollemne dies sequitur (septem numeramus hebdomadas, et lux populis festina recurrit), qua sanctus quondam caelo demissus ab alto spiritus ignito diuisit lumine linguas, unus et ipse deus diuersa per ora cucurrit omnigenasque uno sonuit tunc ore loquellas, omnibus ignotas tribuens expromere uoces, quisque suam ut gentem peregrino agnosceret ore externamque suo nesciret in ore loquellam. |
| 17 | barbarus ipse sibi non notis nota canebat uerba, suis aliena loquens; sed in omnibus unum uoce deum uaria laudabat spiritus unus. |
| 18 | ut citharis modulans unius uerbere plectri dissona fila mouet uel qui perfiantia textis labra terit calamis, licet unum carmen ab uno ore ferat, non una sonat uariosque magistra temperat arte sonos, arguta foramina flatu mobilibusque regit digitis clauditque aperitque, ut rapida uice dulcis eat redeatque cauernis currens aerio modulabilis aura meatu, explicet inruptos animata ut tibia cantus: sic deus omnisonae modulator et arbiter unus harmoniae, per cuncta mouet quam corpora rerum, et naturae opifex deus omnis et artis, in omni fons opere et (finis), faciens bona factaque seruans, ipse manens in se media pietate uicissim, qua pater in uerbo, qua filius in patre regnat, quo sine nil factum, per quem sata cuncta in eodem consistunt, idem nouat omnia principe uerbo, qui cruce purpurea pretiosi sanguinis ostro arduus ascensu uolucri penetrauit in alta nube super Cherubin uolitans seditque parenti dexter et inde suis caelestia dona profudit,. |
| 19 | spiritum ab unigena sanctum (et) patre procedentem, qui deus ipse deo ueniens licet adsit ubique, conspicuo tamen adlapsu ruit igneus illic, pubis apostolicae concors ubi coetus agebat, moxque nouo sonitu multis ex urbe coactis omni ex gente uiris sedit quasi flamma per omnes et simul in cunctis spiramine dissonus uno, ut lyricas facili modulatus pectine chordas, diuiduis eadem cecinit praeconia linguis, incutiens uarias humana per organa uoces. |
| 20 | talis ubi lectas inpleuit crapula mentes, ructauere sacras ieiuno gutture laudes ebria corda deo; quis me miseratus ab isto flumine potabit, quod sobriat ebrietate? ergo uelut caelum stellis et floribus arua temporibusque annos dominus, sic ipsa diebus tempora distinxit festis, ut pigra diurnis ingenia obsequiis saltem discrimine facto post interuallum reduci sollemnia noto sancta libenter agant residesque per annua mentes festa parent domino, quia iugiter intemeratos iustitiae seruire piget, delinquere saetis parcere peccato labor est. |
| 21 | decurritur omni ualle, per ascensum non est euadere cursu. |
| 22 | hinc uia labendi procliuior et uia uitae durior; illa capax multis, haec ardua paucis. |
| 23 | inde bonus dominus cunctos pietatis ut alis contegat, inualidis niti uirtutis ad arcem congrua sanctorum dedit interualla dierum, ut saltem officiis mediocribus ultima Christi uestimenta legant, et eos uel fimbria sanet, qui non extorres penitus regione salutis intra perpetuae stabulant praesepia uitae, longinqui primis, non longo fine secundis. |
| 24 | primus enim uitae gradus est pertexere cunctos continua bonitate dies et tempore toto pascha sacrum Christi cultu celebrare pudico. |
| 25 | quod si mixta seges tribulis mihi germinat et cor incultum stimulat terreni spina laboris, uel festis domino studeam me offerre diebus, ut uel parte mei tangam confinia uitae, corpore ne toto trahar in consortia mortis. |
| 26 | quamquam igitur iugi nos, qui statione propinqua adcolimus, sancti potiamur honore patroni, quem et sine natali deuota frequentia semper concelebrat, tamen ut proprii per erilia uernae festa relaxemur curis et uota canamus, huius laetitiae princeps psallentibus ibo fratribus et sociam ducam quasi signifer agmen. |
| 27 | nam licet e uaria populi regione frequentes conparibus uotis hodie pia gaudia fundant, me tamen uberius decet atque insignius isto exultare die, quia nemo obstrictior est me debitor huic, cui priuato specialius astro ista dies tantum peperit sine fine patronum. |
| 28 | salue, cara dies, salue, mihi lux mea, salue, semper festa mihi; sed in hoc mihi clarior anno orta refulsisti, quia cum Felicis honore I 1/ Nicetam reuehis, sanctorum ut amore duorum binum habeam natalem hodie, quo corpore sumpti martyris excessum celebrans et corpore prompti ecce sacerdotis reditum satiatus adoro, suscipiens humili metantem in pectore Christum. |
| 29 | / exultet mea nunc anima edicatque quod olim sponsa canebat amans domino uocalis amanti: imber abit, discessit hiems, nox tortoris altae in nostra tellure sonat, dat uitis odorem, florida et in terris miramur lilia caeli. |
| 30 | unde repente, precor, uersa uice temporis annus aer agit et gelidis flores uisantur in agris? iunctas adest domini Christi comitatus amicis Nicetes; hinc uernat hiems, hinc undique nobis spirat odoratos uegetabilis aura uapores; hoc de corde uenit benedicti spiritus agri. |
| 31 | uita pudicitiae et liquido mens candida uero Nicetam faciunt, flores et aromata Christi. |
| 32 | munere quid tanto dignum uel corde uel ore pauper et insipiens et paruulus edere possim? ipso nunc Felice opus est et in hoc mihi munus, sumat ut a Christo, mihi quas inpertiat ipse, ut digne sibi grater, opes. |
| 33 | et nunc mihi uellem uiua perennis aquae manarent flumina uentre, ut non ore meo sed Christi munere possem laetitiam enarrare meam, quae munere Christi uberius solito placidum mihi pectus inundat natalemque mihi duplicat Felicis amore multiplici. |
| 34 | uideo praesenti lumine coram Niceten ridere mihi, uisoque parente, 'l. |
| 35 | -, cuius prae cunctis amor in me regnat, et ipse Nicetes fio, benedicti nominis instar mente gerens, quae nunc uoto uictore triumphat. |
| 36 | hunc ego conspiciens longo post tempore longe natali uenisse tuo, clarissime Felix, nonne tua ducente manu aduentasse fatebor? nam quis tam claro poterit non cernere signo hoc prece mi uenisse tua, ut, quod sumere uotis uix poteram aut ipso saltem mihi fingere somno, Nicetam rursus coram Felicis in ipso natali uisu simul amplexuque tenerem atque iterum sub eo canerem mea debita, Felix, auditore tibi. |
| 37 | sed quid faciam rogo. |
| 38 | pauper diuitis adsideo mensae et miser audeo magnis insertare manum dapibus; neque cogito quod me talia consimili uice, qualia sumo, parare conueniat dignumque isto dare iudice uerbum. |
| 39 | quare inopi da, sancte, tuo, ut te digna patrono et pariter condigna tuo loquar ausus amico. |
| 40 | posco tuos, Felix, tecum ad tua nota parentes. |
| 41 | quae tua nota loquor, mea sunt et aerios haec sunt nota mea; at tibi celsus honor terrena recusat gaudia. |
| 42 | sed quia nostra tuae sunt gaudia palmae et tua dignaris tibi ducere nota tuorum, ergo tuos etiam, Felix, inploro parentes; hic quoque ades, mihi nunc poscas ut adesse uocatos. |
| 43 | qui colitis laetos paradisi caelitus hortos quique sub excelsa domini requiescitis ara, pulcher apostolici chorus agminis et patriarchae, gens prior, ambo chori procerum, quos agmine bino per duodena deus signauit nomina patres gentibus et populis regnum ad caeleste uocandis, uos etiam, sancti, snbplex deposco, prophetae, in nostra qui carne deam fore praececinistis, uos quoque corporibus caesis et sanguine fuso occisum et uiuum testati martyres agnum, omnes diuinis a fontibus una propago, quos pius Abraham sacer Isac lenis Iacob progenuere deo per inenumerabile semen et bifidum meritis caelestibus atque caducis, aequantes his astra poli, his telluris harenam. |
| 44 | credo equidem uos officio pietatis ad istum undique conuenisse diem Felicis amore, ut confessoris socii celebretis honorem. |
| 45 | non autem tanti mihi sum praesumptor honoris, ut sanctos idcirco meis modo protinus omnes sensibus adspirare precer quasi munere tanto dignus, ut illa meo resonet uox turturis ore, quam totum tellus audiuit laeta per orbem, sed quia uox diuina decet Felicis honorem et quia Nicetes, domini puer atque sacerdos, i, longinqua tellure mihi modo missus ad istum łI ecce diem uenit, uir tam bonus ore magistro quam sacer est uictore animo uel corpore uicto. |
| 46 | o mihi fulminea Cherubin si forcipe sumptum carbonem ex ipsa domini procul efferat ara et peccatoris male pinguia labra perurat, ut defaecato concretis sordibus ore, . |
| 47 | non ut ab ore meo, sed ut auditoris ab ore, ipsius hausta meo depromam dignius ore, ne peccatoris stolidi sermo asper et aeger et uiolet castas et doctas uerberet aures! sed quoniam lateri meus adsidet ipse magister, comminus e regione sitam uenerante frequenter lumine conspiciam; forsan sapientis ab ore, ut quondam effetae pecudes pastoris Iacob, concipiam sterili fecundos pectore sensus. |
| 48 | namque et Nicetes domino benedictus ut ille mitis, ut Israel ouibus quoque pastor et haedis ante lacum uiuentis aquae sedet; hic etiam tres '1: corde pari trina sibi legit ab arbore uirgas, quis in aqua positis pecus aduocat et coeuntes ingrauidat uirgisque tribus concepta colorat, ut de interrasa uariatis cortice uirgis insignita gregis sancti fetura probetur. |
| 49 | at pecori Laban non est nota. |
| 50 | sed nota uitae; nam nota mortis erit Christo non esse notatos. |
| 51 | sic animas steriles in nomine gratia trino innouat, et uerbi coitu uir spiritus inplet conceptosque deo notat intus eclesia fetus uirgineo fecunda utero materque salutis, dum uirgis intenta tribus bibit uuida uerbi semina et aeterni signatur lumine uultus. |
| 52 | hinc sterilis peperit septem et defecit abundans dilatante deo tenues, tenuante superbos. |
| 53 | sic ego Niceta uiso quasi fonte reperto sicut ouis sitiens ad uiua fluenta cucurri aridus et sensi mea protinus ubera tendi, adtentusque diu pascentis in ora magistri inspexi docto uarias in pectore uirgas conspectumque bibi per lumina fixa colorem, et me diuinis sparsit mens roscida guttis. |
| 54 | sed tamen in tribus his, quia uenit mentio, uirgis, si placet, inspiciamus adhuc mysteria regni. |
| 55 | tres patriarcha sibi trina legit arbore uirgas, spirantem storacis, leuem platano, nuce firmam. |
| 56 | spiritus in platano est, uirgo in storace, in nuce Christus. |
| 57 | nam patulos platanus ramos expandit in umbras; sanctus inumbrata formauit uirgine Christum spiritus, et storacis puto uirga sit arbore Dauid prompsit odoratum quae uirgo puerpera florem. |
| 58 | uirga nucis Christus, quoniam in nucibus cibus intus, testa foris et amara super uiridi cute' cortex. |
| 59 | cerne deum nostro uelatum corpore Christum, qui fragilis carne est, uerbo cibus et cruce amarus; dura superficies, uerbum crucis et crucis esca est, caelestem Christi claudens in carne medullam. |
| 60 | sed cruce dulcis item, quia protulit arbore uitam uita deus noster; ligno mea uita pependit, ut staret mea uita deo. |
| 61 | quid, uita, rependam pro uita tibi, Christe, mea? nisi forte salutis accipiam calicem, quo me tua dextra propinet, ut sacro mortis pretiosae proluar haustu. |
| 62 | sed quid agam? neque si proprium dem corpus in ignes uilescamque mihi, nec sanguine debita fuso iusta tibi soluam, quia me reddam tibi pro me, et quicquid simili uice fecero, semper ero inpar, Christe, tibi, quia tu pro me mea, non tua, Christe, debita soluisti, pro seruis passus iniquis. |
| 63 | quis tibi penset amor? dominus mea forma fuisti, ut seruus tua forma forem; et res magna putatur' mercari propriam/de re pereunte salutem? perpetuis mutare caduca et uendere terram, . |
| 64 | 1.. caelum emere? ecce deus quanto me carius emit morte crucis? passus, deiectus imagine serui, ut uiles emeret pretioso sanguine seruos. |
| 65 | ^ sed quid agam? intuto temerarius euehor alto, ausus in excelsum fragili me credere pinna; martyris egregii natalem, qui meus est mos, materia leuiore canens, in summa repente emicui, super astra uolans mentemque procacem ad rerum fontem misso sermone tetendi. |
| 66 | unde mihi hos animos? quae me leuat aura superbum? non agnosco tumens mea pectora; maior agit mens. sentio Nicetam, dum proximus adsidet et me tangit et adiuncto lateri uicinus anhelat. |
| 67 | acer anhelantis iuxta me spiritus intrat insolitumque potens meditanti suscitat ignem, frigentes animans admoto fomite fibras. |
| 68 | sed reprimam tumidos flatus nec magna super me exiguus spirabo loqui referarque relicta paruus humo et plano modici pede carminis ibo. |
| 69 | quamuis Felicis meritum sublime profari non possim sine laude dei, tu, sancte, paterno suscipe me, Niceta, sinu, et dum pectore docto sustineor caput in blando mihi corde reclinans, sal tuus insulsum me condiat et sitientes diues uena riget riuo mihi perpete sensus. |
| 70 | dicam iterum gaudens et adhuc uix muneris huius credulus ingeminabo rogans: dic, quaeso, redisti teque ipsum teneo Nicetam, in quo hactenus aeger noctes atque dies anima tabente pependi? uenisti tandem quarto mihi redditus anno? sed grates Christo, quia te uel sero reuexit. |
| 71 | quam metui ne te mediis regionibus hostis disclusum opposita bellorum nube teneret! sed desideriis superantibus obuia nobis uincula rupisti, nec te mare nec labor ullus nec Gothici tenuere metus nec frigora longis dura uiis; uere in tantis, Niceta, fuisti casibus adfectu uictus uictorque benigno, fortis et infirmus pariter, sed utrumque potenter. |
| 72 | uictus amicitia, uictus Felicis amore, . |
| 73 | uicisti duros tenera pietate labores. |
| 74 | nunc age, sancte parens, aurem mihi dede manumque; nodemus socias in uincula mutua palmas inque uicem nexis alterno foedere dextris sermones uarios gressu spatiante seramus. |
| 75 | enarrare libet simul et monstrare parenti sollicito nostros toto quo defuit actus tempore. |
| 76 | nam cui iure magis mea gesta retexam Felicisque manu nobis operata reuoluam, quam cui cura sumus? gemino qui iure magistri et patris ut bene gesta probet, sic inproba damnet, corrigat errata et placidus disponat agenda; inperfecta iuuet precibus, perfecta sacerdos dedicet, atque ita se Felicis in aedibus ultro atque citro referat, tamquam ipsum pectore toto Felicem gerat et patria se iactet in aula. |
| 77 | ergo ueni, pater, et socio mihi iungere passu, dum te circumagens operum per singula duco. |
| 78 | ecce uides istam, qua ianua prima receptat, porticus obscuro fuerat prius obruta tecto; nunc eadem noua pigmentis et culmine creuit. |
| 79 | ast ubi consaeptum quadrato tegmine circa uestibulum medio reseratur in aethera campo, hortulus ante fuit male culto caespite, rarum area uilis holus nullos praebebat ad usus. |
| 80 | interea nobis amor incidit hoc opus isto aedificare loco; namque hunc res poscere cultum ipsa uidebatur, uenerandam ut martyris aulam eminus aduersa foribus de fronte reclusis laetior inlustraret honos et aperta per arcus lucida frons bifores perfunderet intima largo lumine, conspicui ad faciem conuersa sepulchri, quo tegitur posito sopitus corpore martyr, qui sua fulgentis solii pro limine Felix atria bis gemino patefactis lumine ualuis spectat ouans gaudetque piis sua moenia uinci caetibus atque amplas populis gaudentibus aulas, laxari densas numerosa per ostia turbas. |
| 81 | ipsaque, qua tumulus sacrati martyris extat, aula nouos habitus senio purgata resumpsit. |
| 82 | trina manus uariis operata decoribus illam excoluit, biiuges laqueari et marmore fabri, pictor imaginibus diuina ferentibus ora. |
| 83 | ecce uides quantus splendor uelut aede renata rideat insculptum camera crispante lacunar. |
| 84 | in ligno mentitur ebur, tectoque superne pendentes lychni spiris retinentur agnis et medio in uacuo laxis uaga lumina nutant funibus, undantes flammas leuis aura fatigat. |
| 85 | quaeque prius pilis stetit, haec modo fulta columnis, uilia mutato spreuit caementa metallo. |
| 86 | sed rursum redeamus in atria. |
| 87 | conspice sursum inpositas longis duplicato tegmine cellas porticibus, metanda bonis habitacula digne, quos huc ad sancti iustum Felicis honorem duxerit orandi studium, non cura bibendi. |
| 88 | nam quasi contignata sacris cenacula tectis spectant de superis altaria tuta fenestris, sub quibus intus habent sanctorum corpora sedem. |
| 89 | namque et apostolici cineres sub caelite mensa depositi placitam Christo spirantis odorem pulueris inter sancta sacri libamina reddant. |
| 90 | hic pater Andreas, hic qui piscator ad Argos missas uaniloquas docuit mutescere linguas; qui postquam populos ruptis erroris iniqui retibus explicuit traxitque ad retia Christi, Thessalicas fuso damnauit sanguine Patras. |
| 91 | hic et praecursor domini et baptista Iohannes, idem euangelii sacra ianua metaque legis, hospes et ipse mei ueniens Felicis ad aulas, parte sui cineris fraternum funus honorat. |
| 92 | hic dubius gemino Didymus cognomine Thomas adiacet; hunc Christus pauidae cunctamine mentis pro nostra dubitare fide permisit, ut et nos hoc duce firmati dominumque deumque trementes uiuere post mortem uero fateamur Iesum corpore, uiua suae monstrantem uulnera carnis, ut ueniente die, qua iam manifestus aperta luce deus ueniet, cruciata in carne coruscum agnoscant trepidi quem confixere rebelles. |
| 93 | hic medicus Lucas prius arte, deinde loquella, bis medicus Lucas; ut quondam corporis aegros terrena curabat ope, et nunc mentibus aegris conposuit gemino uitae medicamina libro. |
| 94 | his socii pietate fide uirtute corona martyres Agricola et Proculo Vitalis adhaerens et quae Chalcidicis Euphemia martyr in oris signat uirgineo sacratum sanguine litus. |
| 95 | Yitalem Agricolam Proculumque Bononia condit, quos iurata fides pietatis in arma uocauit parque salutiferis texit uictoria palmis corpora transfixos trabalibus inclita clauis. |
| 96 | hic et Nazarius martyr, quem munere fido nobilis Ambrosii substrata mente recepi; culmina Felicis dignatur et ipse cohospes fraternasque domos priuatis sedibus addit. |
| 97 | quamuis sancti omnes toto simul orbe per unum sint ubicumque deum, quo praesentantur ubique corporis ut sua membra deo, sed didita sanctis sunt loca corporibus, neque tantum, qua iacet ora totum corpus, ibi positorum gratia uiuit; sed quacumque pii est pars corporis, et manus extat contestante deo meriti documenta beati, magna et in exiguo sanctorum puluere uirtus clamat apostolici uim corporis indice uerbo. |
| 98 | his igitur uicinus erit quicumque supernis castus aget tectis et qui procul aduena recto percitus adfectu sanctas properarit ad aedes; cum uelit oratum Christo secretus adire, siue die seu nocte uelit sua promere nota,. |
| 99 | inpiger adtiguo de limine prodeat hospes. |
| 100 | hoc etiam mirare, domus quod martyris alta lege sacramenti per limina trina patescit (fassus enim est unum trino sub nomine regnum). |
| 101 | et quod contextae iunctis sibi molibus aedes iure pio signant, quoniam, etsi culmina plura sint domibus structis, sanctae tamen unica pacis est domus et multis unum concordia membris corpus agit, cui conpago stat uertice Christi. |
| 102 | forsitan haec inter cupidus spectacula quaeras, unde replenda sit haec tot fontibus area diues, cum procul urbs et ductus aquae prope nullus ab urbe exiguam huc tenui dimittat limite guttam. |
| 103 | respondebo, nihil propria nos fidere dextra, nil ope terrena confidere, cuncta potenti deposuisse deo et fontes praesumere caelo. |
| 104 | denique cisternas adstruximus undique tectis, capturi fundente deo de nubibus amnes, unde fluant pariter plenis caua marmora labris. |
| 105 | quod si etiam interdum obueniat defectus aquarum, ordine disposito uarias distincta figuras concharumque modis et pictis florida metis forte erit et siccis spectabilis area uasis. |
| 106 | namque tenes etiam magna Salomonis in aede quam fuerit decori siccum mare, quod sapiens rex aere dedit solido et tauris suspendit aenis. |
| 107 | aspice nunc aliud latus: ut sit porticus una, et paries mediis spatio bipatente columnis culmine discretas aditu sibi copulat aulas. |
| 108 | . |
| 109 | tempus in hanc transire oculis peragrantibus aedem, quae longum reserata latus, cum lumine caeli adquirit spatium tecti, quod in atria iuncta panditur, insertos socians disiuncta per arcus et populis rigui praebet spectacula campi, quem tamen includunt structo circumdata saepto moenia, ne pateant oculis sacra tecta profanis uestibulumque patens aurae defendant operta. |
| 110 | nec mirere sacras spatiis adcrescere caulas; crescit ubique potens aeterni gloria Christi, sanctorum cumulatur honor, deus omnibus unus noscitur, inlustrat quia sanctus spiritus orbem, cumque coaeterno regnat patre filius heres, inde propagato pia gratia lumine ueri multiplicat populis aeternae semina uitae. |
| 111 | et quia pastor oues auget bonus, ampla redemptis crescere cum gregibus fauet altus ouilia Christus. |
| 112 | ingredere haec psalmis recinens, antistes, et hymnis et mea uota refer domino et tua gaudia uotis iunge meis, celebrans communis festa patroni. |
| 113 | tempore oportuno pro peccatore rogabis gaudentem dominum de confessoris honore. |
| 114 | hoc duce procliui tua tramite uota ferentur, Felix diuinas tibi praeuius ibit ad aures, teque sacris psalmisque simul deuota litante obsequia placido descendet numine Christus, ut populum templumque sacra caligine uelet, infundens niueam per operta sacraria nubem. |
| 115 | nunc nolo picturas fucatis agmine longo porticibus uideas paulumque supina fatiges colla, reclinato dum perlegis omnia uultu. |
| 116 | qui uidet haec uacuis agnoscens uera figuris non uacua fidam sibi pascit imagine mentem. |
| 117 | omnia namque tenet serie pictura fideli, quae senior scripsit per quinque uolumina Moyses, quae gessit domini signatus nomine Iesus, quo duce Iordanis suspenso gurgite fixis fluctibus a facie diuinae restitit arcae. |
| 118 | uis noua diuisit flumen; pars amne refuso constitit et fluuii pars in mare lapsa cucurrit destituitque uadum, et ualidus qua fonte ruebat inpetus adstrictas alte cumulauerat undas et tremula conpage minax pendebat aquae mons, despectans transire pedes arente profundo et medio pedibus siccis in flumine ferri puluerulenta hominum duro uestigia limo. |
| 119 | iam distinguentem modico Ruth tempora libro, tempora Iudicibus finita et Regibus orta, intentis transcurre oculis; breuis ista uidetur historia, at magni signat mysteria belli, quod geminae scindant sese in diuersa sorores. |
| 120 | Ruth sequitur sanctam quam deserit Orpha parentem; perfidiam nurus una, fidem nurus altera monstrat: praefert una deum patriae, patriam altera uitae. |
| 121 | nonne, precor, toto manet haec discordia mundo parte sequente deum uel parte ruente per orbem? atque utinam pars aequa foret necis atque salutis! sed multos uia lata capit facilique ruina labentes prono rapit inreuocabilis error. |
| 122 | forte requiratur quanam ratione gerendi sederit haec nobis sententia, pingere sanctas raro more domos animantibus adsimulatis. |
| 123 | accipite et paucis temptabo exponere causas. |
| 124 | quos agat huc sancti Felicis gloria coetus, obscurum nulli; sed turba frequentior hic est rusticitas non cassa fide neque docta legendi. |
| 125 | haec adsueta diu sacris seruire profanis uentre deo, tandem conuertitur aduena Christo, dum sanctorum opera in Christo mirantur aperta. |
| 126 | cernite quam multi coeant ex omnibus agris quamque pie rudibus decepti mentibus errent. |
| 127 | longinquas liquere domus, spreuere pruinas non gelidi feruente fide; et nunc ecce frequentes per totam et uigiles extendant gaudia noctem, laetitia somnos, tenebras funalibus arcent. |
| 128 | uerum utinam sanis agerent haec gaudia uotis nec sua liminibus miscerent pocula sanctis. |
| 129 | quamlibet et ieiuna cohors potiore resultet obsequio, castis sanctos quae uocibus hymnos personat et domino cantatam sobria laudem inmolat: ignoscenda tamen puto talia paruis gaudia quae ducunt epulis, quia mentibus error inrepsit rudibus; nec tantae conscia culpae simplicitas pietate cadit, male credula sanctos perfusis halante mero gaudere sepulchris. |
| 130 | ergo probant obiti quod damnauere magistri? mensa Petri recipit quod Petri dogma refutat? unus ubique calix domini, est cibus unus et una mensa domusque dei. |
| 131 | discedant uina tabernis; sancta precum domus est ecclesia; cede sacratis liminibus, serpens. |
| 132 | non hac male ludus in aula debetur, sed poena tibi; ludibria misces subpliciis, inimice, tuis. |
| 133 | idem tibi discors tormentis ululas atque inter pocula cantas. |
| 134 | Felicem metuis, Felicem spernis inepte, ebrius insultas, reus oras; et miser ipso indice luxurias, quo uindice plecteris ardens. |
| 135 | propterea uisum nobis opus utile totis Felicis domibus pictura ludere sancta, si forte adtonitas haec per spectacula mentes agrestum caperet fucata coloribus umbra, quae super exprimitur titulis, ut littera monstret quod manus explicuit, dumque omnes picta uicissim ostendunt releguntque sibi, uel tardius escae sint memores, dum grata oculis ieiunia pascunt, atque ita se melior stupefactis inserat usus, dum fallit pictura famem; sanctasque legenti historias castorum operum subrepit honestas exemplis inducta piis; potatur hianti sobrietas, nimii subeunt obliuia uini. |
| 136 | dumque diem ducunt spatio maiore tuentes, pocula rarescunt, quia per miracula tracto tempore iam paucae superant epulantibus horae. |
| 137 | quod superest ex his, quae facta et picta uidemus, materiam orandi pro me tibi suggero poscens, rem Felicis agens ut pro me sedulus ores. |
| 138 | et decet, ut quem mente pia comitaris eundem et mentis facie referas animoque sequaris par in amore mei; nec enim miser ambigo amari martyre, uel modici dignatus amore catelli, cum mihi uita domus res gratia gloria panis sit Felix donante deo. |
| 139 | quo praesule posce montibus in sanctis mea fundamenta locari et coeptam peragi inrupto molimine turrem. |
| 140 | de Genesi, precor, hunc orandi collige sensum, ne maneam terrenus Adam, sed uirgine terra nascar et exposito ueteri noua former imago. |
| 141 | educar tellure mea generisque mei sim degener et sponsae festinem ad mellea terrae flumina, Chaldaei seruatus ab igne camini. |
| 142 | sim facilis tectis quasi Lot fore semper aperta, liberer ut Sodomis; neque uertam lumina retro, ne salis in lapidem uertar sale cordis egenus. |
| 143 | hostia uiua deo tamquam puer offerar Is et mea ligna gerens sequar almum sub cruce patrem. |
| 144 | inueniam puteos, sed ne, precor, obruat illos inuidus et uiuentis aquae caecator Amalech. |
| 145 | sim profugus mundi, tamquam benedictus Iacob fratris Edom fugitiuus erat, fessoque sacrandum subponam capiti lapidem Christoque quiescam. |
| 146 | sit mihi castas amor, sit et horror amoris iniqui, carnis ut inlecebras nelnt inuiolatus Ioseph effugiam uinclis exuto corpore liber criminis et spolium mando carnale relinquam. |
| 147 | tempus enim longe fieri conplexibus, instat summa dies, prope iam dominas, iam surgere somno tempus et ad domini pulsam uigilare paratos. |
| 148 | sit mihi ab Aegypto bonus exitus, ut duce lege diuisos penetrans undosi pectoris aestus fluctibus euadam rubris dominique triumphum demerso Pharaone canam, cui subplice uoto exultando tremens et cum formidine gaudens ipsius pia dona, meos commendo labores. |
| 149 | adsere, Niceta, prece quod precor, et simul omnes, qui simul huc sancta pro religione coistis, deuoti domino et gratantes dicite mecum: haec tibi, Christe deus, tenui fragilique paratu pro nobis facimus; nec enim te, summe creator, facta manu capiunt, toto quem corpore mundus non capit, angustum cui caelum terraque punctum est. |
| 150 | sed sanctis sine fine tuis deuota ferentes obsequia exiguo magnos ueneramur honore, 645 sperantes illis exoratoribus, ut tu in nobis operum ponas perfecta tuorum culmina et extructis habitator mentibus adsis. |
| XXVIII. | |
| 1 | In ueteri nobis nona res adnascitur actu, et solita insolito crescunt sollemnia uoto, materiamque simul mihi carminis et simul almi natalem geminant Felicis in aedibus eius nata recens opera haec, quae molibus undique celsis cernitis emicuisse pari splendentia cultu. |
| 2 | istic porticibus late circumdata longis uestibula incluso tectis reserantur operto et simul astra oculis, ingressibus atria pandunt. |
| 3 | illic adiunctis sociantur moenibus aulae diffusoque situ simul et coeunte patentes aemula consertis iungunt fastigia tignis et paribus uarie speciosae cultibus extant marmore pictura laquearibus atque columnis, inter quae et modicis uariatur gratia cellis; quas in porticibus, qua longius una coactum porticus in spatium tractu pertenditur uno, adpositas lateri tria comminus ora recludunt trinaque cancellis currentibus ostia pandunt. |
| 4 | martyribus mediam pictis pia nomina signant, quos par in uario redimiuit gloria sexu. |
| 5 | at geminas, quae sunt dextra laeuaque patentes, binis historiis ornat pictura fidelis. |
| 6 | unam sanctorum conplent sacra gesta uirorum, Iob uulneribus temptatus, lumine Tobit; ast aliam sexus minor obtinet, inclita Iudith, qua simul et regina potens depingitur Esther. |
| 7 | interior uariis ornatibus area ridet, laeta super tectis et aperta luce serenis frontibus atque infra niueis redimita columnis. |
| 8 | cuius in exposito praelucens cantharus extat, quem cancellato tegit aerea culmine turris. |
| 9 | cetera dispositis stant uasa sub aere nudo fonticulis, grato uarie quibus ordine fixis dissidet artis opus, concordat uena metalli, unaque diuerso fluit ore capacibus unda. |
| 10 | basilicis haec iuncta tribus patet area cunctis, diuersosque aditus ex uno pandit ad omnes, atque itidem gremio diuersos excipit uno a tribus egressus, medio spatiosa pauito; quod tamen ordinibus structis per quinque nitentum agmina concharum series denseta coacto marmore mirum oculis aperit, spatiantibus artat; sed circumiectis in porticibus spatiari , copia larga subest interpositisque columnas cancellis fessos incumbere et inde fluentes aspectare lacus pedibusque madentia siccis cernere nec calcare sola et certamine blando mirari placido salientes murmure fontes. |
| 11 | non solum hiberno placitura in tempore praesto est commoditas, quia sic tecti iuuat umbra per aestum, sicut aprica placent in frigore siccaque in imbri. |
| 12 | parte alia patet exterior quae cingitur aeque area porticibus, cultu minor, aequore maior. |
| 13 | ante sacras aedes longe spectabile pandit uestibulum, duplici quae extractis tegmine cellis per contextarum coeuntia tigna domorum castelli speciem meditatur imagine muri conciliisque forum late spatiabile pandit. |
| 14 | quale loco signum Felix uenerandus in isto ediderit nuper, celeri narrabo relata. |
| 15 | in medio campi contra uenerabilis aulae limina de ligno duo texta tegilla manebant, inportuna situ simul et deformia uisa, quae decus omne operum perimebant inproba, foedo obice prospectum caecantia; namque patentis ianua basilicae tuguri breuis interiectu obscurata fores in cassum clausa patebat. |
| 16 | haec amoliri cupientibus obuia nobis uerba dabant tectis qui metabantur in illis iurabantque prius uitam se posse pacisci quam cogi migrare locis. |
| 17 | temnenda quidem uox ista uidebatur; sed erat, fateor, mihi id ipsum inuidiae; taedebat enim uel uincere rixa. |
| 18 | interea quadam primam iam nocte quietem carpere sopitis coeptantibus, ecce relictis prosiliens scintilla focis conflauit in una cellarum ipsarum latebra de stramine faeni, quo forte inciderat, subitum ignem; moxque per ipsam fusa casam uires alimenta per arida cepit ingentem et fragili rapuit de fomite flammam, tum facili lapsu per putria ligna uetusti culminis erumpens; magnis incendia torsit turbida uerticibus calidamque per aera nubem miscuit et nigro subduxit sidera fumo. |
| 19 | ipsaque terribilem dabat insuper ira fragorem, materiae fragilis crepitu grauiore resultans, cunctaque uicanis circum metata colonis atque etiam uico submotos longius agros sic uapor adflabat, sic horrida lux feriebat, sic prope, sic longe sita culmina respergebat scintillis late uolitantibus igneus imber, ut subito exciti nos planctibus undique maestis et circumfusis inmani lumine tectis omnia circa nos lucere ut aperta uidentes, cuncta putaremus flammis correpta cremari ipsaque sanctorum simul igne palatia tanto feruere et a tectis simul omnibus illa referri - fulgora, quae sparsis etiam longinqua replebant ignibus et magno torrebant rura uapore, ut quasi uicinas omnes sibi quisque timeret ad sua tecta faces, ardentem comminus aestum infectasque trahens diris nidoribus auras. |
| 20 | nos trepidi ut nostris domibus propiore periclo nil ope de nostra praesumimus; unde etenim uis et manus infirmis foret illam extinguere molem sufficiens, cum flamma suis incensior iret fomitibus paruoque exorta repente tegillo culmina cuncta simul perfunderet igne minaci? currimus ergo fide tantum et prece subplice nixi ad uicina mei Felicis limina et inde contiguam paribus uotis adcurrimus aulam atque ab apostolici cineris uirtute medellam poscimus, inpositis subiecti altaribus ora. |
| 21 | ipse domum remeans modicum sed grande saluti de crucis aeternae sumptum mihi fragmine lignum promo tenensque manu aduersis procul ingero flammis, ut clipeum retinens pro pectore, quo tegerem me arceremque hostem conlato umbone relisum. |
| 22 | credite nec donate mihi, sed reddite Christo grates et iustas date laudes omnipotenti; nostra salus etenim cruce Christi et in nomine constat, inde fides nobis et in hoc cruce nixa periclo profuit, et nostram cognouit flamma salutem. |
| 23 | nec mea uox aut dextra illum, sed uis crucis ignem terruit inque loco, de quo surrexerat ipso, ut circumsaeptam praescripto limite flammam sidere et extingui fremitu moriente coegit et cinere exortam cineri remeare procellam. |
| 24 | quanta crucis uirtus! ut se natura relinquat, omnia ligna uorans ligno crucis uritur ignis. |
| 25 | multa manus crebris tunc illa incendia uasis aspergens largis cupiebat uincere limphis; sed licet exhaustis pensarent fontibus imbres, ui maiore tamen lassis spargentibus omnem uicerat ignis aquam. |
| 26 | nos ligno extinximus ignem, quamque aqua non poterat uicit breuis astula flammam. |
| 27 | post ubi decessit metus optatumque reduxit lux operosa diem, processimus acta uidere noctis et extinctae quamuis fumantia late securis spectare oculis uestigia flammae. |
| 28 | et credebamus nos plurima damna domorum uisuros, magni memores terroris et ignis; sed cito conspectis decreuit opinio rebus, et nihil exustum nisi quod debebat aduri cernimus ex illisque unum flagrasse duobus hospitiis, quae nostra manus, nisi flamma tulisset, abstulerat. |
| 29 | sed et hoc Felicis gratia nobis munere consuluit, quod praeueniendo laborem utilibus flammis operum conpendia nobis praestitit inde, parem incensae quia liquerat illic flamma domum, non ut pateretur stare uel ipsam obstantem simili bipatentibus obice ualuis, uerum ut et hoc illum puniret flamma colonum, conseruans illi quod mox euerteret ipse. |
| 30 | nam sua qui sanctis nuper gurgustia tectis praetulerat, primum flamma multatus in uno, mox aliud propria ipse manu uastare tegillum incipit et celeri peragit sua damna furore dilectasque domos et inanes plangit amores. |
| 31 | qui simul aspiciens incensa et diruta tecta, dissimiles simili miratur in aggere labes ruderis et cineris iuncti bicolore ruina. |
| 32 | hunc nobis sine lite uidens cessisse triumphum, se tantum miser accusat, quem gratia nulla manserit obsequii et maneat confusio poenae. |
| 33 | nunc quia dimoto patuerunt obice frontes, eloquio simul atque animo spatiemur in ipsis gaudentes spatiis sanctasque feramur in aulas miremurque sacras, ueterum monumenta, figuras et tribus in spatiis duo testamenta legamus, hanc quoque cernentes rationem lumine recto, quod noua in antiquis tectis, antiqua nonis lex pingitur; est etenim pariter decus utile nobis in ueteri nouitas atque in nouitate uetustas, ut simul et noua uita sit et prudentia cana, et grauitate senes et simplicitate pusilli temperiem mentis gemina ex aetate trahamus, iungentes nostris diuersum moribus aeuum. |
| 34 | est etiam interiore situ maioris in aulae insita cella procul quasi filia culminis eius, stellato speciosa tholo trinoque recessu dispositis sinuata locis; medio pietatis fonte nitet mireque simul nouat atque nouatur. |
| 35 | namque hodie bis eam geminata nouatio comit, dum gemina antistes gerit illic munera Christi; in geminos adytum uenerabile dedicat usus, castifico socians pia sacramenta lauacro; sic pariter templum nouat hostia, gratia fontem, fonsque nouus renouans hominem, quod suscipit, et dat munus siue magis, quod desinit esse per usum, tradere diuino mortalibus incipit usu. |
| 36 | nam fons ipse semel renouandi missus in usum desinit esse nouus; sed tali munere semper utendus numquam ueteres renouare facesset. |
| 37 | hoc domini donum, hanc speciem, qua manere Christi idem homo fit nouus et uetus interit, ecce refectis cernite culminibus gemina Felicis in aula. |
| 38 | quae fuerant uetera, et noua nunc extare uidentur; nam steterant uasto deformibus agmine pilis. |
| 39 | nunc meliore datis eadem uice fulta columnis et spatii cepere et luminis incrementa depositoque situ reducem sumpsere iuuentam. |
| 40 | namque his et duplex spectandi gratia fulget, qua renouata nouis aequali lumine certant culmina culminibus; tectorum dissidet aetas, concordat species; ueterum manus atque recentum conuenit; in facie simili decor unus utrumque ornat opus; coeunt olim fundata nouellis. |
| 41 | nec discrimen adest oculis, nitet una uetustas annosis rudibusque locis; niger abditur horror, et senibus tectis iuuenem pictura nitorem reddidit infuso uariorum flore colorum. |
| 42 | hinc operum tempus confunditur et nitet extra parietibus nouitas, latet intus operta uetustas; fronte iuuentatis tegitur fucata senectus, in pueram faciem ueterana refloruit aetas; suntque simul uetera et noua, nec noua nec uetera aeque, non eadem simul atque eadem, quae forma futuri praesentisque boni est; namque et nunc utile nobis deterso ueteris uitae squalore nouari mente pia Christumque sequi regnisque parari. |
| 43 | tunc quoque cum dabitur redeunto resurgere uita, ille resurgentum potior numerabitur ordo, qui super inlustri carnem perfusus amictu seruilem domini mutabit imagine formam conformemque deo conregnaturus honorem accipiet Christo similis, sed munere Christi. |
| 44 | haec eadem species ueterem deponere formam et gestare nouam monet et retro acta abolere inque futura dei conuersam intendere mentem, congrua praeteritis obliuia ducere curis caelestumque animo regnorum inducere curam rebus et humanis et moribus istius aeui mente prius quam morte mori neque corporis ante - nexibus absolui quam criminis. |
| 45 | ergo nouemur sensibus et luteos terrestris imaginis actus discutere a nostro properemus corpore longe uestibus excussis, puros ut sorde recussa corporis atque animae nitidi reddamus amictus. |
| 46 | nec modo commissum peccati sed meditatum, sicut morbiferam de labe cadaueris auram, naribus obstractis tristem fugiamus odorem. |
| 47 | ut faciem colubri Salomon peccata timeri horrerique Salomon dicitque armata leonis dentibus; et uere, leonis uelut ore ferino saeua norant animam, quam uicerit aegra uoluptas corporis euictamque aegra draco duxerit escae, qui uorat Aethiopum populos non sole perustos, sed uitiis nigros et crimine nocticolores. |
| 48 | tales Aethiopas serpens edit, in quibus escam, quam capere est, damnatus habet, quia peccatorem serpentisque cibum deus uno nomine terram dixit, et nomine uorans peccata dracone uoratur. |
| 49 | tempus adest mutare uias, exurgere somno et tandem uigilare deo, dormire uicissim actibus his, quibus inuigilat mens mortua Christo. |
| 50 | si nobis doctrina dei deus lumine uerbi non aperit sensum, saltem capiamus ab ipsis aedibus exempla, et lapides ac ligna magistri sint stolidis, ut quale manu confecimus istic quale fide confecimus opus; licet absit ab uno mentis opus manuumque labor, sed ab inpare causa par operis trahitur ratio; ecce uidete, probabo dissimiles simili specie concurrere formas. |
| 51 | qua noua tecta sedent, multi meminere locorum; nam breue tempus id est, ex quo sunt omnia coepta, quae modo facta manent; annis sudata duobus tertius explicuit prece sanctorum atque ope Christi. |
| 52 | pars spatii breuis hortus erat, pars ruderis agger, quem conlata manus populo curante remouit et uiles holerum cum sentibus eruit herbas, ut nitido purgata patesceret area dorso, quae modo marmoreis ornato iugere saxis late strata nitet, cultus oblita priores. |
| 53 | quam bene mutauit speciem! post stercoris usum marmoris ornatum; Parias post uilia conchas brassica fert et splendet aquis quae sorde nitebat. |
| 54 | quonam igitur nunc ista modo mihi fabrica formam praebebit, qua me colare aedificare nouare sensibus et Christo metandum ponere possim? prompta quidem ratio est, quae sit mea terra, quod in me rudus et unde meo spinae nascantur in agro. |
| 55 | terra cor est, culpae praui sunt rudera cordis; luxus iners, inpurus amor, maculosa libido rudera sunt animae; sic corporis anxia cura, liuor edax et auara fames, grauis ira, leuis spes, prodiga et ambitio proprii, sitiens alieni, spinae sunt animo, quia semper inanibus angunt ancipites animas stimulis, quas iugiter urit defectus miseri metus et miser ardor habendi. |
| 56 | atque ita et inter opes inopes quasi Tantalus ille inter aquas sitiunt nec habent quod habere uidentur. |
| 57 | nam partis uti metuunt, seruata relinquunt, dumque alimenta parant, uiuendi tempora perdunt. |
| 58 | has igitur spinas, haec rudera mentibus hirtis* egerere est opus et primam hanc euellere fibris cunctorum stirpem scelerum, qua pullulat arbor infelix; domini radicitus illa securi icta cadat, nostris ut numquam germinet aruis. |
| 59 | haec si praeciso de nobis fomite radix aruerit, cadet omne nefas, uitium omne peribit, matricisque suae casum mala cuncta sequentur, et moriente sua simul arbore poma peribunt. |
| 60 | tunc bene purgato domus aedificabitur horto et uiuo fundata solo bene surget in altum fabrica diuini moliminis. |
| 61 | ipse columnas eriget in nobis Christus ueteresque resoluet obstructae pilas animae, spatiumque sibi rex sensibus efficiet nostris, ut inambulet illis, tamquam in porticibus Salomonis quinque solebat ore pio medicos sapientia ducere gressus, corpora tangendo sanans et corda docendo. |
| 62 | non igitur simus ueteres inter noua tecta, ut qui corde habitat Christus noua corda reuisat. |
| 63 | peior enim scissura nouo ueterique coactis redditur, et noua uina nouos bene dantur in utres. |
| 64 | uita prior pereat, pereat ne uita futura. |
| 65 | sponte relinquamus mundum, non sponte carendum, sponte nisi fugimus; moriamur, ne moriamur; letalem uitam uitali morte tegamus. |
| 66 | terrena intereat, subeat caelestis imago, et Christo uertatur Adam; mutemur et istic, ut mutemur ibi; qui nunc permanserit in se idem, et in aeternum non inmutabitur a se. |
| XXVIIII. | |
| 1 | Yer age carminibus, fluat articulata modestis uox numeris. |
| 2 | ades, o diues mihi causa loquendi Felix, et tacito mea corda inlabere flatu. |
| 3 | spiritus ore meo curret tuus. |
| 4 | esto meis fons eloquiis; ego uero tuis ero fistula riuis, quos mihi praebueris diuini a flumine uerbi. |
| 5 | Surge igitur blandoque meum spiramine pectus ingredere, o Felix pater et domine atque patrone, tu domus et medicina mihi et sapientia, Felix; tu nunc obtusam mihi longa per otia mentem exacue, ignito uegetans mea lumine corda. |
| 6 | Sed mihi non isto fundendus in aequore sermo est, ut per sanctorum merita aut miracula curram et quae per sanctos omnes ab origine rerum praestat agitque deus uersu detexere coner, quae nec mens humana capit nec lingua profari. |
| 7 | et quid in hoc mirum, si charta uolumine toto non capiat quae nec mundus capit omnia totus? maior enim (mundo) mundi sator, ipse deus rex, qui terram caelumque implet; quem non capit iste mundus, eum capiunt sancti, non corporis amplo, sed pietate humiles et mundo corde capaces. |
| 8 | Nunc itaque ut diuina mei bene gesta patroni Felicis referam uel quae mihi commoda uitae contulerit uel quae multis ope caelite praestans muneribus conferre piis non desinit omni paene die, uariis tribuens pia munera signis, Christum laudari meritorum postulat ordo; non hominem sed eum potius laudare uidebor, quo Felix auctore potens uenerabile nomen optinet et medicas dat opes, quibus aegra reuisit corpora captiuasque animas ui daemonis atri absoluit superante deo. |
| 9 | nec in hac ope tantum munificus Felix operatur munera Christi et de uipereo fortissimus hoste triumphat. |
| XXX. (BASILIOAE VETERIS INSCRIPTIONES.) | |
| 1 | . |
| 2 | Felicis penetral,! prisco uenerabile cultu lux noua diffusis nunc aperit spatiis. |
| 3 | angusti memores solii gaudete uidentes praesulis ad laudem quam nitet hoc solium. |
| 4 | Paruus erat locus ante sacris angustus agendis supplicibusque negans pandere posse manus, nunc populo spatiosa sacris altaria praebet officiis medii martyris in gremio. |
| 5 | cuncta deo renouata placent, nouat omnia semper Christus et in cumulum luminis amplificat. |
| 6 | sic et dilecti solium Felicis honorans et splendore simul protulit et spatio. |
| XXXI. | |
| 1 | Ante puer patribus claris et nomine auito Celsus erat, sed nunc celsus agit merito, quem dominas tanto cumulauit manere Christus, ut rudis ille annis et nouus iret aquis, atque bis infantem spatio aeni et fonte lauacri congeminata deo gratia proueheret. |
| 2 | heu! quid agam? dubia pendens pietate laboro, gratuler an doleam? dignas utroque puer; cuius amor lacrimas et amor mihi gaudia suadet, sed gaudere fides, flere iubet pietas. |
| 3 | tam modicum patribus tam dulci e pignore fructum defleo in exiguo temporis esse datum. |
| 4 | rursus ut aeternae bona uoluo perennia uitae, quae deus in caelo praeparat innocuis; laetor obisse breui functum mortalia saeclo,. |
| 5 | ut cito diuinas perfrueretur opes, nec terrena diu contagia mixtus iniquis duceret in fragili corporis hospitio, sed nullo istius temeratus crimine mundi dignius aeternum tenderet ad dominum. |
| 6 | ergo deo potius quam nobis debitus infans, uerum et pro nobis ille deo placitus, coeperat octauum producere paruulus annum, prima citis agitans tempora curriculis.. iam puerile iugum tenera ceruice ferebat,. |
| 7 | grammatici duris subditus imperiis, quaeque docebatur puer, admirante magistro sorbebat docili nobilis ingenio. |
| 8 | gaudebant trepido praesagi corde parentes, dum metuunt tanti muneris inuidiam. |
| 9 | nec mora longa fuit, placitam deus aethere Christus arcessens merito sumpsit honore animam et rapuit terris subitum, quia dignior esset adsociata piis uiuere conciliis. |
| 10 | causa fuit leti suffusus faucibus umor, quo grauis inflauit lactea colla tumor, inde repressus abit, sed lapsus ad intima fugit corporis et uitam uisceribus pepulit. |
| 11 | terra suam partem tumulata carne recepit, spiritus angelico uectus abit gremio. |
| 12 | deserti uacuum funus duxere parentes, Celsus in excelso laetus agit nemore. |
| 13 | parcite quaeso, pii, multis peccare, parentes, fletibus, in culpam ne pietas ueniat. |
| 14 | inpia nam pietas animam lugere beatam gaudentemque deo flere nocens amor est. |
| 15 | nonne patet quantum tali pietate trahatur peccatum? arguimur fraude tenere fidem aut reprobare dei leges errore rebelli, ni placeat nobis quod placuit domino. |
| 16 | iustius est istas hominum lugere tenebras, quas facimus nostrae degeneres animae, inmemores primi caelestis imaginis ortus, quam reuocat miserans ad sua regna pater. |
| 17 | cuius amore meos suscepit filius artus, uirgine conceptus, uirgine natus homo, cuncta gerens hominum, cunctos et corpore in uno cunctorum dominus suscipiens famulus. |
| 18 | factus enim serui forma est, qui summus agebat, forma dei regnans cum patre rege deus. |
| 19 | suscepit formam serui culpamque peremit, qua poenae et mortis quondam homo seruus erat. |
| 20 | et libertati famulum sub imagine serui nostra caro effectus restituit dominus, ut mihi per Christum caelestis imago rediret, qui cruce terrenum despoliauit Adam. |
| 21 | carnem igitur mortemque meam meus ille creator pertulit et carum morte redemit opus. |
| 22 | multa mihi dederat prius et promissa salutis et praecepta, quibus per bona dirigerer. |
| 23 | sed quia nec legis posito medicamine primi inueterata patris uulnera dilueram et neque praemissis diuino ex ore prophetis expectare dei munera credideram, et genus humanum passim sine luce fidei desperata salus merserat in tenebras, regnabatque simul peccatum in corpore nostro, mors in peccato, daemon in interitu, captiuumque hominem tristis metus et miser error altius in mortem praecipitare dabant: interea pater ipse polo miseratus ab alto errantum lapsus pestiferos hominum serpentemque truci dominantem in morte cadentum non tulit et natum misit ad omne bonum. |
| 24 | paruit ille libens, deus omnia cum patre concors, communem curans rem pietate pari. |
| 25 | aduenit et fit homo et mixtum perfectus utroque ostendit fragili carnis inesse deum. |
| 26 | utitur officiis hominis, sed et intus operti signa dei medicis exerit inperiis. |
| 27 | uoce hominis diuina docet, mortalia uero extra peccatum corporeus peragit. |
| 28 | quippe sui rem tantum operis sibi reddere curans, naturam uenit sumere, non uitium. |
| 29 | namque bonam natura. |
| 30 | hominem bonas ad bona fecit. |
| 31 | mente sua lapsas se uitiauit homo. |
| 32 | quare opifex hominum mortali in corpore uenit, non et mortali crimine factas homo. |
| 33 | nam neque deleret culpas nisi liber ab illis nec laxare reos posset et ipse reus, nec peccatori mors cederet utpote uinctum peccati uinclis legitime retinens. |
| 34 | iure igitur cessit rumpenti tartara Christo, in quo quod posset nectere non habuit. |
| 35 | ipsaque iudicii iniusti rea facta uicissim per scelus occiso iure subacta homini est. |
| 36 | palluit inuidia serpens, inferna reducto claustra homini uersa lege reclusa uidens inque uicem uincta mortalem morte resolui excussumque sua surgere corpus humo, insuper et caelos rediuiuum scandere cernens,. |
| 37 | dente truci frustra liuidus infremuit. |
| 38 | et modo tabescit, cum crebrescente piorum agmine per Christum perditor ipse perit. |
| 39 | ergo mei uitiosa animi sanauit et aegra corporis excepit, matre homo, patre deus. |
| 40 | imbecilla quidem, sed naturalia carnis gessit et affectus corporis exhibuit. |
| 41 | sensibus humanis edit et bibit et sua somno lumina declinat, lassat eundo uiam. |
| 42 | tamquam homo defuncto lacrimas inpendit amico, quem mox ipse deus suscitat e tumulo. |
| 43 | nauigio uectatur homo, et deus imperat austris, et uirtute dei ambulat aequor homo. |
| 44 | mente hominis trepidat uicinae mortis ad horam, mente dei nouit tempus adesse necis. |
| 45 | in cruce fiius homo est, deus e cruce terruit orbem. |
| 46 | mortem homo, uerum mors ipsa deum patitur. |
| 47 | in cruce pendet homo, deus e cruce crimina donat et moriens uitam criminis interimit proque reis habitus peiorque latrone putatus, quem Iudaea pio praeposuit domino, credenti donat regnum caeleste latroni, clausus adhuc terris iam paradisum aperit. |
| 48 | nos igitur firmare animos, attollere mentem ignauosque decet trudere corde metus, pro quibus ecce animam posuit simul atque resumpsit filius ille dei cuncta manente deo. |
| 49 | de nostra uictor deus egit morte triumphum et nostram secum corpus in astra tulit, non sat habens, quod pro nobis mortalia cuncta hausit, ut auferret uulnera nostra suis. |
| 50 | sed ne me dubiae suspenderet anxia mentis cura, resurrexit corpore quo cecidit. |
| 51 | clara fides oculis patuit mortalibus, ipse post obitum nisus qualis et ante obitum. |
| 52 | nam se discipulis dubitantibus obtulit ultro rimandumque oculis praebuit et manibus. |
| 53 | nec sine mente dei dubitauit apostolus olim, uiuere post mortem nullus ut ambigeret. |
| 54 | firmauit dubitando fidem; dum comminus anceps arguitur Thomas, omnis homo instruitur. |
| 55 | cernere quod Thomas coram et palpare iubetur, constanter stabili credere disco fide mortem hominum Christi crucifixi morte subactam spemque resurgendi corporibus positam, corporibus nostris, quia Christus uictor in ista carne resurrexit, quam gero, qua morior. |
| 56 | meque docens pro me dubitantibus ingerit artus et solidam carnem structa per ossa probat, insuper et lateris, manuum quoque uulnera monstrat et dubium digitos his iubet inserere. |
| 57 | cerne, inquit, latus ecce meum, palmasque pedesque; ecce crucis clauuos, cuspidis ecce uiam. |
| 58 | ecce ipsam toto conpagem corpore uiuam stare patet nemis ossibus ore cute. |
| 59 | ergo tenete fidem, quam cernitis, insuper et quam tangitis, et dubios pellite corde animos, et testes tantae cunctis estote salutis cunctorumque hominum soluite corda metu. |
| 60 | omnibus intereat mortis timor, et simul omnes ista resurgendi spes animet populos. |
| 61 | credentum tamen ista salus, qui corde fideli suscipient quae uos lumine conspiratis. |
| 62 | ecce in me cunctorum hominum discrimine nullo mors superata abiit, stat rediuiua salus. |
| 63 | uitam ez morte dedi, mortem moriendo subegi et genus humanum sanguine restitui; peccatum carnis superans in carne peremi materiam culpae, iustitiam peperi. |
| 64 | corpore mors cecidit, surrexit corpore uita; qua prius occiderat, carne reuixit homo. |
| 65 | et nunc ecce meo rediuiuum in corpore portans praefero uictorem mortis et anguis Adam. |
| 66 | quae, rogo, sufficient nobis solacia uel quae sanabit fessos iam requies animos, si nec tanta potest aegris medicina mederi, quae uitas obita morte redire docet? maeror, abi; discede, pauor; fuge, culpa. |
| 67 | ruit mors, uita resurrexit, Christus in astra uocat, morte mea functus mihi mortuus et mihi uictor, ut mors peccati sit mihi uita dei. |
| 68 | denique seruatum iam de cruce duxit aperto limite latronem, qua pa. |
| 69 | ra. |
| 70 | disus adest, munere quo signum dedit et peccata piare et nemoris uetiti uincere saepta fide. |
| 71 | talibus exemplis, tanto sponsore salutis erectos laetis uertere maesta decet. |
| 72 | pellamus querulos ingrato corde dolores et redeant tersis lumina pura oculis. |
| 73 | credamus Christo, quod in ipso uidimus, isdem nos quibus occidimus surgere corporibus, inde superfusa diuini ueste decoris sumere mutatos angelicam speciem. |
| 74 | quod si tanta animis nox caligantibus obstat et piger obtunso corpore sensus hebet, ut, quia corporeis oculis diuina teguntur, nullam dicatis scripta tenere fidem: sed doceat Paulus quia non aeterna uidentur, aeterna humanis abdita sunt oculis. |
| 75 | insipiens, terrena uide, caelestia crede, obtutu mundum conspice, mente deum. |
| 76 | hinc pretiosa fides; nam sicut gratia iam non gratia, si meritis adtribuatur, erit,. |
| 77 | sic et nulla fides nisi quae quod non uidet illud credit et aeternam spe duce rem sequitur. |
| 78 | mortales miseri, querulum genus, impia tandem pectora mollitis mentibus exuite. |
| 79 | heu! quonam, precor, usque grani mendacia corde quaeritis et uani lubrica diligitis? commutate uias, dirumpite uincula mortis et date praedulci libera colla iugo. |
| 80 | sumite diuinas pro libertate catenas, crimine quae soluunt et pietate ligant. |
| 81 | qui sequeris tenebras, in aperto lucis oberras, et qui nocte uides, lumine caecus agis. |
| 82 | ergo oculos mentis Christo reseremus et aures, ut mens peccato clausa deo pateat. |
| 83 | namque et corporeis sua iam promissa reuelat nisibus et claris monstrat operta deus. |
| 84 | cuncta resurgendi faciem meditantur in omni corpore et in terris germina et astra polo. |
| 85 | noctes atque dies, ortus obitusque uicissim alternant; morior nocte, resurgo die. |
| 86 | dormio corporeae sopitus imagine mortis, excitor a somno sicut ab interitu. |
| 87 | quid sata, quid frondes nemorum, quid tempora? nempe legibus his obeunt omnia uel redeunt. |
| 88 | uere resurgenti cunctis noua rebus imago post hiemis mortem uiuificata redit. |
| 89 | quod semel est facturus homo, cui subdita mundi corpora, sub caelo cuncta frequenter agunt. |
| 90 | sed quaerunt quonam reparetur mortuus omnis corpore quoue modo fiat homo ex cinere. |
| 91 | si non sufficiunt sacris signata prophetis, muta fidem clamant, credite conspicuis. |
| 92 | cernite nulla suis emergere semina campis, ni prius intereant tabe soluta putri. |
| 93 | nuda seris, uestita legis; iacis arida grana atque eadem fructu multiplicata metis. |
| 94 | o peruersa fides et diffidentia nobis, credere nos terris et dubitare deo! et certe nil terra mihi spondere nec ausa est nec potuit; quin et saepe fefellit ager uix commissa sibi reddens sata; nec tamen illi credere deceptus spem segetis dubito, nec piget incertis certum sudare laborem fructibus et nudo credere nuda solo. |
| 95 | quod si terra potest corruptum reddere semen, quod tamen aeterni lege facit domini, difficile omnipotentis opus fore creditur, ut nos ex nihilo factos ex aliquo reparet? nullus eram, et faciente deo sum natus ut essem; nunc iam de proprio semine rursus ero. |
| 96 | nam licet in tenuem redigantur et ossa fauillam, corporis integri semina puluis habet, cumque etiam cineres uacuatis terra sepulchris cognato inmixtos caespite sorbuerit, tunc quoque corporeis hominum uanescere uisos luminibus solidos continet omnipotens, inque die magno, quae nunc absumpta putamus corpora, cernemus surgere tota deo, nulla cui natura perit, quia quicquid ubique est omne creatoris clauditur in gremio. |
| 97 | quos aqua fluminibus pelagoque et piscibus hausit, quos uolucres et quos diripuere ferae, cunctos terra deo debet, quia quos aqua mersit litore uel fundo strata recepit humus, quae licet una, tamen non uno sumpta sepulchro, sparsa locis laceri funeris ossa tegit, et quia consumptus simul et consumptor in uno telluris gremio morte ferente cadunt, siue per egeriem, qua sese animalia purgant, reddunt digestis membra uorata cibis, humanum corpus transfunditur ex alieno corpore nec perdit uim proprii generis. |
| 98 | sed licet e membris in humum transmissa ferinis membra hominum uiuo semine salua manent, et moriente fera, cui forte cadaueris esca humani fuerit, diuiditur ratio. |
| 99 | namque animal rationis homo est, ideoque et in ipso rex aliis praestat corpore corporibus, unde licet possit mutis animalibus idem praeda dari, tamen his sorte coire negat. |
| 100 | sola resurgendi caro perceptura uigorem, quae rationalis uas animae fuerit, ut reducem terris animam conpage refecta iam non lapsuro tegmine suscipiat, et uelut hic omni mens et caro iungitur actu, sic et in aeternam sint sociata diem, ut carpant socio gestorum praemia fructu, consortes meriti luce uel igne loci. |
| 101 | propterea quamuis nos et spirantia cuncta unam sortiti corpore materiem, non tamen in uacuum reuocamur morte soluti, exsortes animae carnis ab occiduo; sed clangente tuba reddentibus undique terris nostra ex arcanis corpora seminibus, corpore mente anima rursum in sua foedera nexis integri dominum sistimur ante deum. |
| 102 | si dubitas cineres in corpora posse recogi et fieri reduces in sua uasa animas, Ezechiel tibi testis erit, cui prodita dudum tota resurgendi per dominum facies. |
| 103 | illic aspicies toto uiuiscere campo arentes ueterum reliquias hominum ossaque porrectum late dispersa per agrum ultro ad conpages currere iussa suas atque medullatis penetralibus edere neruos moxque supernata ducere carne cutem et dicto citius perfectis ordine membris puluere de ueteri stare nouos homines. |
| 104 | ac ne forte, sacri quod fert manifesta prophetae uisio, sopiti somnia uana putes, maiorem super his et plenum suscipe testem; ipse prophetarum nam loquitur dominus: uita ego sum; qui me credet, nec morte peremptus, consorti mecum luce beatus aget. |
| 105 | denique quod uerbo dixit nirtnte probauit, ipse suum reuocans ei abysis hominem, tempore quamquam illo non tantum in corpore Christus signa suo dederit, cum cruce uictor obit. |
| 106 | namque ut concussis patefecit tartara terris et uinctum inferno carcere soluit Adam, fissa resurgentes ruperunt saxa sepulti, et nouus in sancta floruit urbe tholus. |
| 107 | uiderunt multi ueterum renouata piorum corpora descensu uiuificata dei. |
| 108 | tunc etiam refugo caecatus lumine mundus aeterna timuit nocte piare nefas. |
| 109 | tunc et discisso nudata altaria uelo amisere sacri religionem adyti, ut monstraretur uacuandum numine templum et fore ab hostili sancta profana manu, quod duce Romano docuit post exitus ingens euersis templo ciuibus urbe sacris. |
| 110 | fas etenim, ut Iudaea, cui suus hostia Christus non erat et per quam uictima Christus erat, sede locoque simul ueterum uiduata sacrorum, infitiata fidem, perderet omne sacrum. |
| 111 | finis enim legis Christus, quia lege fideli praedictus legi lex ueniendo fuit, praescribens ueteri finem legemque fidei, legem prophetae gentibus instituens. |
| 112 | unde magister ait: uetera effluxere peractis temporibus, subeunt omnia ubique nona. |
| 113 | iamque renelata facie speculamur apertam in Christo propriae lucis honore deam. |
| 114 | et puto quod scissi in templo mysteria ueli id quoque signarint, gratia quod tribuit. |
| 115 | nam ueluti rapto patuere sacraria uelo, sic reserat nobis legis operta fides. |
| 116 | inde sub antiquo legitur uelamine Moyses Iudaeis nebula cordis opertas adhuc, quam de luminibus mentis mihi creditus aufert Christus, adumbratas discutiens species seque docens prisca uelatum legis in umbra iamque reuelatum corporis in facie, qualem praemissi cecinerunt adfore nates, qualis apostolicis coram oculis patuit, qualem et Iudaei non perspexere uidentes mentibus obtunsis impietate sua, et qualem, quamuis non uisum in corpore nobis, credendo interno lumine conspicimus. |
| 117 | nam quod ueridici sese uidisse magistri et palpasse docent, tango fide et uideo. |
| 118 | et cunctis credendo patet cognoscere Christum impia caecantem pectora perfidiae fundentemque suam per corda fidelia lucem, ut placitas habitet clarificetque animas. |
| 119 | ergo, mei fratres, mea cura, meum cor, in ista maerentes animos laetificate fide. |
| 120 | pellite tristitiam dociles pietate fideli fidentesqne deo laetitiam induite. |
| 121 | illos infelix luctus decet et dolor amens, nulla quibus superest spes, quia nulla fides, et quibus omne bonum est hoc tantum uiuere saeclo, desperare deo, fidere corporeis. |
| 122 | illis internus stupor insolabile pectus desertis uero sensibus obsideat, quos infida deo mens abdicat et quibus exsors. |
| 123 | a Christo infernas sors cadit in tenebras. |
| 124 | nobis ore dei solator apostolus adsit, nos euangelio Christus amans doceat; nos exempla patrum simul et praeconia uatum, nos liber historiae firmet apostolicae, in qua corporeum remeare ad sidera Christum cernimus et gremio nubis in astra uehi, et talem e caelis reducem sperare iubemur, ad caelos qualem uidimus ire patri. |
| 125 | huius in aduentum modo pendent omnia rerum, omnis in hunc regem spesque fidesque inhiat. |
| 126 | iamque propinquantem supremo tempore finem inmutanda nonis saecula parturiunt. |
| 127 | omnes uera monent sacris oracula libris credere praedictis seque parare deo. |
| 128 | festinate, precor, dum copia panditur istic procurare bonis praeque cauere malis. |
| 129 | uertite peruersas conuerso pectore curas, monstrat flere fides utilibus lacrimis. |
| 130 | peccatum lugere iuuat contractaque culpis uulnera profusis fletibus abluere, qualibus ille suum stratum omni nocte rigabat multa gemens Dauid, corde potens humili. |
| 131 | si cinerem ut panem ille deo dilectus edebat et sua miscebat pocula cum lacrimis, quid facere, heu! misero mihi conpetit? unde piabor? unde satisfaciam? quanam ope saluus ero? pumiceum cor eget lacrimis, cinis horret ad escam, deliciaeque iuuant esuriente anima. |
| 132 | quis mihi suggereret lacrimarum ad flumina fontem, quo mea deflerem facta meosque dies? nam mihi pro meritis actae per crimina uitae ingentes plagas flumine flere opus est. |
| 133 | rumpe mei lapidem cordis, saluator Iesus, ut mollita pio uiscera fonte fluant; tu, precor, o fons Christe, meis innascere fibris, ut mihi uiua tuae uena resultet aquae. |
| 134 | nam tu fons, quo uita fluit, quo gratia manat, quo lux omnigenas funditur in populos. |
| 135 | qui te, Christe, bibent, dulci torrente refecti non sitient ultra, sed tamen et sitient. |
| 136 | nam quos diuini satiarit copia uerbi, hos dulcedo magis pota sitire facit. |
| 137 | te, domine, ergo, deus, panem fontemque salutis semper et esuriant et sitiant animae. |
| 138 | non ieiuna fames, sed nec sitis arida uitam consumet, si te mens edat atque bibat. |
| 139 | iugifluus semper biberis turbamque sitimque potantum exhaustus largior exuperas. |
| 140 | totus enim dulcedo, deus, dilectio, Christe, es, inde replere magis quam satiare potes. |
| 141 | et desideriis semper sitiendus auaris influis exciperis, nec saturatur amor, atque ita perficitur pietas, sine fine ut ameris, Christe, tuis uitam qui sine fine dabis. |
| 142 | da mihi nunc lugere, deus, fletuque salubri praeserere aeternae semina laetitiae; hoc, precor, hoc potius maneat mihi luctus in aeuo, in quo quicquid adest per breue transit iter. |
| 143 | ite procul, laeti, flentum consortia malo, ut breuibus lacrimis gaudia longa metam. |
| 144 | si modo lugentem grauis hirto tegmine saccus caprigenum saetis, dum tegit, et stimulet, tunc patre placato meriti reddetur honoris anulus, et cinget me stola laetitiae; tunc mihi iure pater uitulum mactabit opimum, si modo ieiunus iustitiam esuriam. |
| 145 | malo famem panis quam sancti ducere uerbi; nolo domum uini, lucis aquam sitio; hic cruciet me dira fames, hic turpis egestas contractum pannis tristibus obsideat, hic licet ante suas diues me transeat aedes, spernens uel micis me saturare suis. |
| 146 | nolo mihi Tyrio modo Serica murice uestis ardeat, arsuri corporis inuidia, ne post purpureos me flamma perennis amictus ambiat et pretium uestis in igne luam. |
| 147 | hic potius miseri iaceamus in aggere foedo stercoris et lambant ulcera nostra canes, ut placida tristem post uitam morte solutos mitis ad occursus angelus excipiat et patriarcharum sinibus deponat ouantes, unde gehenna procul saeuit hiante chao. |
| 148 | non commenta loquor natum terrentia paruos, latrantem in foribus per tria rostra canem terrentemque umbras tristi squalore Charontem, uipereis saeuas crinibus Eumenidas, aeternam, Tityon, funesti uulturis escam arentemque siti Tantalon inter aquas, uoluentem sine fine rotam et reuolubile saxum, cassaque sudantum dolia Danaidum. |
| 149 | haec inopes ueri uanis cecinere poetae, qui Christum ueri non tenuere caput. |
| 150 | at nos uera deus docuit, sator ipse suorum enarrans nobis omnia uera operum. |
| 151 | disce euangelio loca pauperis et loca ditis: pauper in Abraham, diues in igne iacet. |
| 152 | iustitia mutante uices qui fleuerat istic gaudet ibi, et pleno paupere diues eget. |
| 153 | iste bona requie fruitur, gemit ignibus ille, diues opum poenas, pauper opes recipit. |
| 154 | mendicat diues modicum de paupere rorem, quem mendicantem spreuerat in superis. |
| 155 | inde in eum ardentem nec parua e pauperis imo stillauit digito gutta refrigerii, de magnis quoniam dapibus nec mica referto esurientis in os pauperis exciderat. |
| 156 | his monitis sanctam discamus uiuere Christo iustitiam et partem ponere pauperibus. |
| 157 | tu, cui sordet inops, qui uiso horrescis egeno occursumque pii subplicis omen habes, qui te miraris pretiosa ueste nitentem nec sordere uides interiore habitu, omnia mente geris, quae corpore pauperis horres, sordidior pannis diues et ulceribus; contemnis caecum, leprosum tangere uitas, diues auare, lepram diligis ipse tuam. |
| 158 | ille oculis hominum miser est et debilis; at tu turpis es ante deum debilitate animae. |
| 159 | inprobe, consortem naturae spernis egentem et facis exsortem partis auaritia. |
| 160 | quicquid, inique, tibi nullo supereffluit usu, quod fosso abstrudis caespite, pars inopum est. |
| 161 | cur aliena tenes, qua spe linquenda retentas, nec retributa suis nec potiunda tibi? tu, cui sordet inops, qui nomine diuitis excors triste leuas crispa fronte supercilium, nec dignaris eos homines uel nomine fari, quos simili luxu non fluitare uides, filius ille dei qua uenerit aspice forma, qui cum esset diues, pauper in orbe fuit. |
| 162 | et ueniens non alta deus, sed uilia mundi legit, ut infirmis fortia destrueret. |
| 163 | non iam diuitiis diues nec robore fortis nec sapiens magno gaudeat ingenio. |
| 164 | nemo ope confidat propria aut de se sibi plaudat, cum sata uel data sint omnia fonte deo. |
| 165 | perfugium Christus personaque factus egentum, diuitibus pudor est, gloria pauperibus. |
| 166 | huius in ambrosios auidi curramus odores, ut procul a nobis mortis odor fugiat. |
| 167 | quis mihi det pretiosum alabastro fundere nardum et domini sacros flendo lauare pedes? uos, precor, o mea cura, piis operam date curis uosque date inmenso coniuge mente deo. |
| 168 | tempus adest, prope iam dominus; properate parari regis ad occursum, dum breuis hora patet. |
| 169 | utimini uestris opibus pietate benigna radicemque mali uellite pectoribus. |
| 170 | corde inopum uestrae pretium concludite uitae et capita expensis ungite uestra piis. |
| 171 | castaque lambentes domini uestigia Christi, detergete comis ambo, lauate oculis. |
| 172 | si desiderium est Celsi sine fine fruendi, sic agite, ut nobis aula eadem pateat. |
| 173 | nam quem sancta fides et nescia criminis aetas et pia mens casto corpore continuit, certa fides illa superum regione potiri, ignea qua sanctos protegit ara dei. |
| 174 | nolumus ergo, boni fratres, de pignore nostro uos ita tristari tamquam homines uacuos; nam si certo fides nobis quia Christus Iesus mortuus est et nunc uiuit in arce dei, sic et eos, quicumque fide uiuente quiescunt, adducet Christo cum remeante pater. |
| 175 | hoc etenim in uerbo domini docet ille magister, quo duce sidereas nitimur ire uias, quod quibus in Christo fuerit modo uita peracta, isdem cum Christo uita perennis erit. |
| 176 | cumque tuba signum domini aduentantis ab alta sede patris princeps angelus ediderit, primi qui in Christo mortes obiere resurgent, dignati occursum nubibus ire deo. |
| 177 | cumque omnes in qua uixerunt carne reuiuent, non omnes uerso corpore lumen erunt. |
| 178 | namque resurgemus, sed non mutabimur omnes; hoc discrimen erit gentibus ante deum. |
| 179 | incorrupta profanorum quoque corpora surgent a tumulis, longo pabula supplicio. |
| 180 | uita erit his sine fine mori et mors uiuere poenis et durante suas pascere carne cruces. |
| 181 | ipse suos proprio peccator corpore gignet carnifices et erit uermibus esca suis. |
| 182 | at quos caelesti pietas eueierit actu, participata gerent stemmata rege deo uestitique suum diuino lumine corpus conformes Christo semper agent domino. |
| 183 | quod cum ita sit, capite ex istis solacia uerbis et fidos aeri spe recreate animos; et pignus commune superno in lumine Celsum credite uiuorum lacte fauisque frui. |
| 184 | aut illum gremio exceptum fouet almus Abraham et blandus digiti rore Eleazar alit, aut cum Bethlaeis infantibus in paradiso, quos malus Herodes perculit inuidia, inter odoratum ludit nemus atque coronas texit honorandis praemia martyribus. |
| 185 | talibus inmixtus regem comitabitur agnam uirgineis infans additus agminibus. |
| 186 | / Celse, beatorum castae puer incola terrae, Celse, dolor patribus, gloria, Celse, patrum, Celse, amor et desiderium lumenque tuorum, Celse, breuis nobis gratia, longa tibi. |
| 187 | sed tamen et nobis poterit tua gratia longum uiuere, si nostri sis memor ad dominum. |
| 188 | namque in te parui meritis ingentibus aeui tempore uita breuis, sed pietate potens. |
| 189 | talium enim infantum caeli regnum esse probatur, qualis eras aeuo mente fideque puer, qualis et ille fuit noster, tuus ille beati nominis, accitus tempore quo datus est, exoptata diu soboles nec praestita nobis gaudere indignis posteritate pia; credimus aeternis illum tibi, Celse, uirectis laetitiae et uitae ludere participem, quem Conplutensi mandauimus urbe propinquis coniunctum tumuli foedere martyribus, ut de uicino sanctorum sanguine ducat, quo nostras illo spargat in igne animas. |
| 190 | forte etenim nobis quoque peccatoribus olim sanguinis haec nostri guttula lumen erit. |
| 191 | f Celse, iuua fratrem socia pietate laborans, ut uestra nobis sit locus in requie. |
| 192 | uiuite participes, aeternum uiuite, fratres, et laetos dignum par habitate locos, innocuisque, pares, meritis peccata parentum, infantes, castis uincite suffragiis. |
| 193 | quot tibi, Celse, annis, totidem illi uita diebus . |
| 194 | hausta; sed ille minor, qua prior, est senior. |
| 195 | nam minor est, in quo uixit minus; attamen idem qua prior abscessit, nunc ibi te senior. |
| 196 | Celse, tuo cum fratre tuis, quibus addimur, adsta; nam tua de patrio sanguine uena sumus. |
| 197 | cum patre Pneumatio simul et cum matre Fideli dic et Paulinum Therasiamque tuos, ut precibus commune tuis miserante habeamus praesidium Christo nos quoque, Celse, tui. |
| 198 | sed tamen et nobis superest operam dare, qua te possimus simili simplicitate sequi. |
| 199 | tum nostro socii poterimus uiuere Celso, dulcis et aeternum pignoris esse patres. |
| XXXII. | |
| 1 | Discussi, fateor, sectas, Antonius, omnes; plurima quaesiui, per singula quaeque cucurri, sed nihil inueni melius quam credere Christo. |
| 2 | haec ego disposui leni describere uersu, et ne displiceat quod talia carmina pango, Dauid ipse deum modulata uoce rogauit, quo nos exemplo pro magnis parua canemus, dicentes quae sunt fugienda sequenda colenda, cum tamen in cunctis et res et causa probetur. |
| 3 | Iudaicum primo populum nec gratia mouit mira dei; nam tum Pharaoni ereptus iniquo et mare transgressus pedibus lucente columna, cum duce qui mergi infestos uidit equestres et cui desertis nihil umquam defuit agris, Manna cui e caelo et fons de rupe cucurrit, post haec ipse deum praestantem tanta negauit, dumque aliud numen dementi pectore quaerit, ignibus incensis quod misit perdidit aurum. |
| 4 | , par quoque paganus; lapides quos sculpit adorat et facit ipse sibi quod debeat ipse timere. |
| 5 | tum simulacra colit quae sic ex aere figurat, ut, quando libitum est, mittat confracta monetae aut magis in species conuertat saepe pudendas. |
| 6 | hinc miseras mactat pecudes mentesque deorum, quos putat irasci, calido in pulmone requirit atque hominis uitam pecoris de morte precatur. |
| 7 | quid petit ignosci ueniam qui sanguine poscit? illud enim quale est, quam stultum quamue notandum! cum deus omnipotens hominem formauerit olim, audet homo formare deum; ne crimina desint, hunc etiam uendit, dominum sibi comparat emptor. |
| 8 | philosophos credam quicquam rationis habere, qui ratione carent, quibus est sapientia uana? sunt Cynici canibus similes, quod nomine produnt; sunt et sectantes incerti dogma Platonis, quos quaesita diu animae substantia turbat, tractantes semper nec definire ualentes, unde Platonis amant de anima describere librum, qui praeter titulum nil certi continet intus. |
| 9 | sunt etiam Physici naturae nomine dicti, quos antiqua iuuat rudis atque incondita uita. |
| 10 | namque unus baculum quondam et uas fictile portans, utile quod solum solumque putaret habendum, illud ut auxilii, hoc esset causa bibendi, cum stare agricolam manibusque haurire supinis potandas uidisset aquas, uas fictile fregit, quo procul abiecto remouenda superflua dixit. |
| 11 | rusticus hunc docuit quod spernere posset et istud. |
| 12 | hi neque uina bibunt nec uictu panis aluntur nec lecto recubant nec frigora aestibus arcent ingratique deo quae praestitit ille recusant. |
| 13 | quid dicam diuersa sacra et dis atque deabus condita templa. |
| 14 | loquar quae sint Capitolia primum: his deus (est) uxorque dei, ipsamque sororem esse nolunt, quam Vergilius notat auctor eorum dicendo et soror et coniunx. |
| 15 | plus de Ioue fertur et natam stuprasse suam fratrique dedisse, utque alias caperet, propriam uariasse figuram: nunc serpens, nunc taurus erat, nunc cygnus et arbor seque inmutando qualis fuit indicat ipse; plus aliena sibi quam propria forma placebat. |
| 16 | turpius his aquilam finxit puerique nefandos uenit in amplexus. |
| 17 | quid dicit turba colentum? aut neget esse Iouem aut fateatur dedecus istud. |
| 18 | nomen habet certe quod nec ratione probetur. |
| 19 | sacra Ioui faciunt et Iuppiter optime' dicunt huncque rogant, et Iane pater' primo ordine ponunt. |
| 20 | rex fuit hic Ianus proprio qui nomine fecit Ianiculum, prudens homo, qui cum multa futura * * * * * * * * * * * * * * posset respicere, (et) duplici hunc pinxere figura et Ianum geminum ueteres dixere Latini. |
| 21 | hic quia nauigio Ausonias aduenit ad oras, nummus huic primum tali est excussus honore, ut pars una caput, pars sculperet altera nauem; cuius nunc memores quaecumque nomismata signant, ex ueteri facto capita' haec et nauia' dicunt. |
| 22 | de Ioue quid sperant, (ut) qui est a rege secundus quique sacrificiis apponitur ore precantum? hic habet et matrem captam pastoris amore; nam prior est pastor quam Iuppiter aut Iouis ipse; sed Melius pastor, castum seruare pudorem qui uoluit spreuitque deam, cui saeua uiriles abscidit partes, ne quando tangeret ille alterius thalamum, qui uoluit eius adire. |
| 23 | hoc tamen, hoc egit sententia iusta deorum, ne fieret coniunx qui non est factus adulter? nunc quoque semiuiri mysteria turpia plangunt nec desunt homines, quos haec contagia uertant, intus et arcanum quiddam quasi maius adorant idque uocant sanctum, quo si uelit ire pudicus, iste profanus erit. |
| 24 | sic artior ipse sacerdos femineos uitat coitus patiturque uiriles. |
| 25 | o mens caeca uirum! de sacris semper eorum scaena mouet risus, nec ab hoc errore recedunt. |
| 26 | Saturnum perhibent Iouis esse patrem huncque uorasse natos ante suos et mox e uentre nefandas euomuisse dapes, sed postea coniugis arte pro Ioue suppositum mersisse in uiscera saxum, quod nisi fecisset, consumptus Iuppiter esset. |
| 27 | huncque Cronon dicunt ficteque Chronon, quia tempus quae creat absumit rursusque absumpta promittit. |
| 28 | cur tamen oblique nomen pro tempore fingunt? hunc etiam, quod saepe sibi de prole timebat, ab Ioue deiectum caelo latuisse per agros Italiae Latiumque ideo tunc esse uocatum. |
| 29 | magnus uterque deus! terris est abditus alter, alter non potuit terrarum scire latebrae. |
| 30 | hinc Latiare malum prisci statuere Quirites, ut mactatus homo nomen satiaret inane. |
| 31 | quae nox est animi, quae sunt inprouida corda! quod colitur nihil est (et) sacra cruenta geruntur. |
| 32 | quid quod et Inuictum spelaea sub atra recondunt quemque tegunt tenebris audent hunc dicere Solem? quis colat occulte lucem sidusque supernum celet in infernis nisi rerum causa malarum? quid quod et Isiaca sistrumque caputque caninum non magis abscondunt, sed per loca publica ponunt? nescio quid certe quaerunt gaudentque repertum rursus et amittunt quod rursus quaerere possint. |
| 33 | quis ferat hoc sapiens illos quasi claudere solem, hos proferre palam propriorum monstra deorum? qui Serapis meruit, qui sic laceratur ab ipsis per uarios turpesque locos? hic denique semper fit fera fitque canis, fit putre cadauer aselli, fit homo nunc pannis, nunc corpore languidus aegro. |
| 34 | talia dum faciunt, nihil hunc sentire fatentur. |
| 35 | quid loquar et Vestam, quam se negat ipse sacerdos scire quid est? imisque tamen penetralibus intus semper inextinctus seruari fingitur ignis. |
| 36 | cur dea, non deus est? cur ignis femina fertur? ista quidem mulier, sicut commendat Hyginus, stamine prima nouo uestem contexuit olim. |
| 37 | nomine de proprio dictam, quam tradidit ipsa Vulcano, qui tunc illi monstrarat opertos custodire focos; hic rursum munere laetus obtulit hanc Soli, per quem deprehenderat ante Martis adulterium; nunc omnis credula turba suspendunt Soli per Yulcanalia uestes. |
| 38 | utque notent Venerem, tunc et portatur Adonis; stercora tunc mittunt, ipsum pro stercore iactant. |
| 39 | omnia si quaeras, magis et ridenda uidentur. |
| 40 | additur hic aliud: Vestae quas uirgines aiunt quinquennis epulas audio portare draconi, qui tamen aut non est aut si est diabolus ipse est, humano generi contrarius antea suasor, et uenerantur eum, qui nunc in nomine Christi et tremit et pendet suaque omnia facta fatetur. |
| 41 | quae mens est hominum, ut pro ueris falsa loquantur, qui linquenda colunt contraque colenda relinquunt! iam sat erit nobis uanos narrare timores. |
| 42 | haec ego cuncta prius, clarum quam lumen adeptus, meque diu incertum et tot tempestatibus actum sancta salutari suscepit eclesia portu postque uagos fluctus tranquilla sede locauit, ut mihi iam liceat detersa nube malorum tempore promisso lucem sperare serenam. |
| 43 | iam prior illa salus, quam perdidit immemor Adam tunc uento suadente malo, nunc remige Christo eruta de scopulis semper mansura resurget. |
| 44 | rector enim noster sic undique cuncta gubernat, ut modo qui nobis errorem mentis ademit hic meliore uia paradisi limina pandat. |
| 45 | felix nostra fides uni certoque dicata. |
| 46 | unus enim deus est, substantia filius una unus, in utroque est unus uigor, una potestas. |
| 47 | namque dei uerbum patrio de pectore Christus emicuit semperque fuit, qui non quasi natus, ore sed egressus chaos illud inane remouit et tulit informem contextae noctis hiatum distribuitque locis mare terras aera caelum hisque dedit geminam pulsa caligine lucem. |
| 48 | ast ubi cuncta nouum stupuerunt surgere solem, quattuor haec auxit uariis exordia rebus: sunt homines terris, sunt addita sidera caelo, (aere) pendet auis, liquido natat aequore piscis. |
| 49 | sic elementa suis decorauit singula formis; nexuit haec diuersa licet discretaque iunxit iunctaque discreuit, quae nunc diuisa cohaerent. |
| 50 | claudit enim Oceanus terram, mare clauditur ipsa, axe sub aetherio medius concluditur aer. |
| 51 | hoc etiam caelum quod nos sublime uidemus sex aliis infra est spatio surgentibus aequo, postque thronos septem, post tot caelestia regna cetera pars omnis, quae cunctis eminet ultra, quae super excedit, quae passim tendit in altum, quae sine fine patet, quam nec mens colligit ulla, lucis inaccessae domus est sedesque potentis sancta dei, unde procul quae fecit subdita cernit. |
| 52 | omnia sic constant, dum spiritus omnia cingit. |
| 53 | haec itidem, quorum nobis conceditur usus, quae polus inferior magno complectitur orbe, cuncta licet distent, una cum pace tenentur, denique nomen habent unum, sunt omnia mundus. |
| 54 | hunc etiam Graeci cosmon dixere priores; hinc ita conpositum distinguens utraque lingua cosmon ab ornatu, mundum de lumine dixit. |
| 55 | nam qua sol nitet, hoc totum sordebat in umbra, et manet exemplum, quotiens nox omnia foedat, et docet ex tenebris quae sit data gratia lucis. |
| 56 | tot bona qui fecit, qui sic operatus ubique est, hic dominus de corde dei, hic spiritus oris, sancti sermo patris, tantarum fabrica rerum. |
| 57 | nec se paganus laudet, si qui idola uitat aut satis esse putat quod numine credat in uno. |
| 58 | qui colit ille deum, qui uerbum non colit eius, qui non uirtutem simili ueneratur honore? quique inuisibilem inconprensibilemque fatetur esse deum, hic etiam Christum, si cogitet, idem inueniet, quoniam uerbum conprendere nemo, nemo uidere potest, opera eius sola uidentur. |
| 59 | in patre natus enim, in nato pater omnia fecit et quicquid uirtute dedit pietate tuetur. |
| 60 | sic fuit, est et erit uerus saluator in aeuum, qui tulit errores, qui fecit uera uideri placatoque patri pereuntem reddidit orbem. |
| 61 | nec mirum si cuncta regit qui cuncta creauit, qui dedit ex nihilo totum lucique tenebras reppulit atque diem iussit succedere nocti quodque in carne fuit carnis peccata remittit; cernit enim fragilem faciles incurrere lapsus corripiensque tamen ueniam dabit omnibus unam, remque nouam dicam nec me dixisse pigebit, plusque pius quam iustus erit. |
| 62 | si denique iustus esse uelit, nullus fugiet sine crimine poenam; iustus enim mala condemnat, pius omnia donat. |
| 63 | hoc facit, ut rata sint uenturae munera uitae et quod culpa tulit rursum indulgentia reddat; quae si non fuerit plebi concessa roganti, tunc prope nullus erit delicto liber ab omni. |
| 64 | quis poterit meritos promissa luce potiri? tangere tunc laetis caelorum regna licebit, tunc poterit mors ipsa mori, cum tempore toto uita perennis erit, qua tunc in sede beata nullus peccandi locos est, ubi nulla cupido est. |
| 65 | gloria tanta manet populo seruata fideli. |
| 66 | amplius hoc tribuit, maius dedit hoc quoque munus, quod peccatorem quem paenitet antea lapsam non facit in numero turbae peccantis haberi. |
| 67 | quippe satis poena est, cui sit sua culpa dolori; supplicium propriam timor (est); tormenta reatus tam ueluti patitur qui se meruisse fatetur. |
| 68 | , quid poterit meiius uel quid moderatius esse? iudicat inquirit castigat parcit honorat omnia qui uincit nec ab ipsa uincitur ira. |
| 69 | quod de praesenti iam cernimus esse futurum; nam cum saepe minax horrentia nubila cogit et terrore pio rutilo nimis igne coruscat tristibus et pluuiis et nubibus intonat atris, omne genas timet interitum; sed uiua potestas desinit et pariter caelum mentesque serenat. |
| 70 | hoc quoque tunc sperare iubet qui se modo cuncta perdere posse probat, sed perdere uelle recusat. |
| 71 | sic iteranda salus uenturo ostenditur aeuo aeternique dei pietas aeterna manebit. |